II UZP 3/04

Uchwała z dnia 22 czerwca 2004 r. II UZP 3/04 Przewodniczący SSN Andrzej Kijowski, Sędziowie SN: Barbara Wagner (sprawozdawca), Andrzej Wróbel. Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczy- ka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 czerwca 2004 r. sprawy z wniosku Mariu- sza M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w L. o rentę, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny we Wrocławiu postanowieniem z dnia 28 stycznia 2004 r. [...] „1) Czy żołnierz niezawodowy Sił Zbrojnych RP, który częściowo utracił zdol- ność do pracy zarobkowej w czasie odbywania służby wojskowej bez związku ze służbą, w stosunku do którego orzeczono celowość przekwalifikowania zawodowego, a który nie spełnia przesłanki z art. 57 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z 17.12.1998r. o eme- ryturach i rentach z FUS (Dz.U. nr 162, poz. 1118 ze zm.), nabywa prawo do renty szkoleniowej ? w razie odpowiedzi przeczącej: 2) Czy żołnierz niezawodowy Sił Zbrojnych RP, który w czasie odbywania służby wojskowej utracił zdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie, ale rokuje odzyskanie zdolności po przekwalifikowaniu jest osobą niezdolną do pracy w rozu- mieniu art. 30 ust. 1 ustawy z 29.05.1974r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (tekst jedn. Dz.U. z 2002r., nr 9, poz. 87), uprawnioną do renty inwalidy wojskowego ?” p o d j ą ł uchwałę: 1) Niezawodowy żołnierz Sił Zbrojnych RP, który utracił częściowo zdol- ność do pracy zarobkowej w czasie odbywania służby wojskowej bez związku z tą służbą, w stosunku do którego orzeczono celowość przekwalifikowania za- wodowego, a który nie spełnia warunku określonego w art. 57 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie- 2 czeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) nie nabywa prawa do renty szkoleniowej przewidzianej w art. 3 pkt 2 i art. 60 tejże ustawy. 2) Niezawodowy żołnierz Sił Zbrojnych RP, który w czasie odbywania służby wojskowej utracił zdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie, ale rokuje jej odzyskanie po przekwalifikowaniu jest inwalidą wojskowym w rozu- mieniu art. 30 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwali- dów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 87 ze zm.) uprawnionym do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy (art. 2 pkt 1 lit. a i art. 35 ust. 1 tejże ustawy). U z a s a d n i e n i e Przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne powstało na tle nastę- pującego stanu faktycznego. Mariusz M., urodzony 29 lipca 1976 r., z zawodu mechanik pojazdów samo- chodowych, rozpoczął w listopadzie 1995 r. służbę wojskową jako żołnierz niezawo- dowy. W dniu 5 grudnia 1996 r. został z niej zwolniony, albowiem rejonowa wojskowa komisja lekarska orzekła o jego niezdolności do służby wojskowej niepozostającej w związku ze służbą. Po stwierdzeniu u wnioskodawcy częściowej niezdolności do pracy z powodu astmy oskrzelowej atopowej, organ rentowy przyznał mu rentę od dnia 31 grudnia 1996 r. na podstawie ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 13, poz. 68 ze zm.), powoływanej dalej jako „ustawa” lub „ustawa zaopatrzeniowa”. Rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy bez związku ze służbą wojskową przyznawano Mariuszowi M. okresowo, ostatnio do 28 lutego 2001 r. W kwietniu 2001 r. lekarz orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych rozpoznał u wniosko- dawcy astmę oskrzelową atopową oraz alergiczne zapalenie skóry, stwierdzając jed- nocześnie, że schorzenia te pozostają bez związku ze służbą wojskową, zaś Mariusz M., który jest niezdolny do pracy w dotychczasowym zawodzie, wymaga od 1 marca 2001 r. przekwalifikowania zawodowego. Na podstawie art. 60 w związku z art. 57 i art. 58 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez- pieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), powoływanej dalej jako „ustawa emerytalna”, organ rentowy, decyzją z dnia 26 kwietnia 2001 r., odmówił Mariuszowi M. prawa do renty szkoleniowej, gdyż - stosownie do wieku - nie posiadał 3 wymaganych dwóch lat stażu ubezpieczeniowego. Nie zachodziły również przesłanki pozwalające na odstąpienie od wymaganego dwuletniego stażu ubezpieczeniowego. Powołana w postępowaniu sądowym biegła alergolog stwierdziła, że astma oskrze- lowa atopowa nie pozostaje w związku ze służbą wojskową i powoduje u wniosko- dawcy dalszą, na okres 18 miesięcy od dnia 1 marca 2001 r., częściową niezdolność do pracy, która powstała w październiku 1996 r., a więc w okresie odbywania służby wojskowej. Uznała też, podobnie jak lekarz orzecznik ZUS, że wnioskodawca wyma- ga przekwalifikowania zawodowego. Sąd Okręgowy mając na uwadze powyższe ustalenia, zmienił decyzję organu rentowego i przyznał Mariuszowi M. prawo do dal- szej okresowej renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy bez związku ze służbą wojskową na kolejne 18 miesięcy. Odnosząc się do postulowanej przez lekarza orzecznika ZUS i biegłą alergolog celowości przekwalifikowania zawodowego, Sąd ten uznał, że, przy uwzględnieniu „specyfiki” stwierdzonej choroby i sytuacji na rynku pracy, przekwalifikowanie takie byłoby znacznie utrudnione. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu, do którego organ rentowy wniósł od powyż- szego wyroku apelację, przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1 k.p.c. zagadnienie prawne o treści z przytoczonej w sentencji uchwały. Wątpliwości Sądu dotyczyły wykładni pojęcia „niezdolność do pracy” na gruncie ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 87 ze zm.) w kontekście możliwości przekwalifikowania zawodowego żołnierza (niezawodowego), który utracił zdolność do pracy zarobkowej w czasie odbywania służby wojskowej i w konse- kwencji możliwości przyznania mu renty szkoleniowej. W szczególności Sąd ten po- wziął wątpliwość, czy pojęcie niezdolności do pracy w rozumieniu powołanej ustawy jest tożsame z pojęciem niezdolności do pracy zdefiniowanym w art. 12 i art. 13 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Za tożsamością pojęciową „niezdolności do pracy” na gruncie obu tych ustaw przemawia, zdaniem Sądu, odpowiednie stosowanie w sprawach nieuregulo- wanych w ustawie o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych niektórych przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w tym art. 12, art. 13 i art. 14. Ustawa o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych nie reguluje jednak kwe- stii przekwalifikowania zawodowego osoby niezdolnej do pracy, jak też nie odwołuje się w tym zakresie do ustawy emerytalnej. Powszechny system ubezpieczeń spo- łecznych przewiduje możliwość przekwalifikowania zawodowego osoby niezdolnej do 4 pracy, przy czym ubezpieczonemu podlegającemu takiemu przekwalifikowaniu przy- sługuje prawo do renty szkoleniowej, zastępującej rentę „zwykłą”. Świadczeniobiorca po przekwalifikowaniu uznawany jest za osobę zdolną do pracy. Powstaje zatem za- gadnienie, czy na gruncie ustawy zaopatrzeniowej możliwe jest przekwalifikowanie zawodowe ubezpieczonego, a w konsekwencji, czy można przyznać mu prawo do renty szkoleniowej. W ocenie Sądu, prawa do renty szkoleniowej nie można wypro- wadzać wyłącznie z regulacji o odpowiednim stosowaniu art. 12 - art. 14 ustawy o emeryturach i rentach, gdyż nie stanowią one podstawy materialno-prawnej do orze- kania o rencie szkoleniowej. Za odpowiedzią negatywną przemawiają i inne argu- menty. Po pierwsze, ustawa zaopatrzeniowa nie przewiduje w katalogu świadczeń (art. 2) renty szkoleniowej. Po drugie, do stosowania regulacji w zakresie prawa do renty szkoleniowej nie odsyła również art. 64 tej ustawy. Sąd podkreślił, że ustawo- dawca wprowadził instytucję renty szkoleniowej zarówno do ustawy podstawowej (ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, DzU. Nr 40, poz. 267 ze zm.) jak i do szeregu ustaw odrębnych, jednak nie przewidział jej w ustawie o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin. Świadczyłoby to o tym, że instytucja renty szkoleniowej nie ma zastosowania na gruncie tej ustawy. Sąd powziął również wątpliwość odnośnie do możliwości stosowania przez or- gan rentowy przepisów ustawy emerytalnej dla oceny prawa do renty szkoleniowej, z pominięciem ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych. Podniósł, że lekarz orzecznik ZUS oraz biegły sądowy mogli orzec o celowości przekwalifikowa- nia, gdyż ocena niezdolności do pracy dotyczyła faktu, a nie prawa. Z kolei decyzja organu rentowego dotyczyła prawa. Ten nie mógł rozstrzygnąć o świadczeniu, które dla danej sytuacji faktycznej nie jest przewidziane. W ocenie Sądu, przy braku w ustawie zaopatrzeniowej regulacji kwestii przyznania prawa do renty szkoleniowej, ubezpieczony spełniałby warunki do renty inwalidy wojskowego. Świadczenie to nie jest bowiem, tak jak w ustawie o emeryturach i rentach, warunkowane posiadaniem okresów ubezpieczenia. Warunku legitymowania się odpowiednim stażem ubezpie- czenia nie przewidują zwłaszcza art. 30 i art. 52 ustawy zaopatrzeniowej. Wobec po- wyższego Sąd powziął wątpliwość czy żołnierz niezawodowy, który utracił zdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie, ale rokuje odzyskanie zdolności do pracy po przekwalifikowaniu jest osobą niezdolną do pracy w rozumieniu art. 30 ustawy z dnia 29 maja 1974 r., uprawnioną do renty inwalidy wojskowego. Wywodził przy tym, że 5 niedopuszczalność przyznania renty szkoleniowej na gruncie ustawy zaopatrzenio- wej przemawiałaby również za niemożnością przekwalifikowania zawodowego. Ewentualna dopuszczalność przekwalifikowania zawodowego bez prawa do renty szkoleniowej jest, zdaniem Sądu, niemożliwa. Przy przekwalifikowaniu zawodowym w pierwszej kolejności występuje bowiem niezdolność do pracy i ta podlega ubezpie- czeniu. Dopiero w następstwie przekwalifikowania osoba niezdolna do pracy stanie się osobą zdolną do pracy. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W rozpoznawanej sprawie występuje kilka, mniej lub bardziej skomplikowa- nych, zagadnień prawnych wymagających jednak zauważenia, rozważenia i roz- strzygnięcia. W pierwszej kolejności należy udzielić odpowiedzi na pytanie, czy poję- cie niezdolności do pacy (inwalidztwa) na gruncie przepisów ustawy zaopatrzeniowej jest tożsame z pojęciem niezdolności do pracy w rozumieniu ustawy emerytalnej. Kwestia ta została jednoznacznie rozstrzygnięta w art. 10 ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. Nr 100, poz. 461), wprowadzającej w miejsce terminu inwalidztwo termin niezdolność do pracy. Wedle tego przepisu, ilekroć przepisy regulujące sprawy zaopatrzenia inwalidów wojskowych „objętych przepisami o zaopatrzeniu in- walidów wojennych i wojskowych uzależniają określone prawo od warunku inwa- lidztwa, należy przez to rozumieć całkowitą lub częściową niezdolność do pracy” (ust. 1). Pojęcie niezdolności do pracy wprowadzone do systemu zabezpieczenia społecznego z dniem 1 września 1997 r. (data wejścia w życie ustawy z 28 czerwca 1996 r.), zostało przejęte bez zmian w ustawie z 17 grudnia 1998 r. Używany w ustawie zaopatrzeniowej termin inwalidztwo jest zatem odpowiednikiem znaczenio- wym określenia niezdolność do pracy. Renta z tytułu niezdolności do pracy dla inwa- lidy wojskowego (art. 2 pkt 1 lit. a ustawy) - to odpowiednik renty z tytułu niezdolności do pracy dla ubezpieczonego (art. 3 pkt 2 ustawy emerytalnej). Warto jednak w tym kontekście odnotować, że pomimo wielu nowelizacji ustawy zaopatrzeniowej po 1 września 1997 r. i ogłoszenia jej jednolitego tekstu w 2002 r. (Dz.U. Nr 9), ustawo- dawca zachował określenie „inwalida wojskowy”. Znaczy ono tyle, ile na gruncie ustawy emerytalnej - ubezpieczony niezdolny do pracy. 6 Ustawa z 29 maja 1974 r. jest ustawą opartą na zaopatrzeniowym modelu za- bezpieczenia społecznego, a nie - jak ustawa z 17 grudnia 1998 r. - na modelu ubezpieczeniowym. Wynikają stąd daleko idące konsekwencje. Niektóre z nich - istotne - Sądy pominęły. Świadczenia przewidziane w ustawie są finansowane z „funduszy państwowych” (art. 3), a nie - jak świadczenia z ubezpieczenia społeczne- go - z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (art. 54 pkt 1 ustawy z dnia 13 paździer- nika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.). Powstanie do nich prawa nie jest powiązane z opłacaniem składki (okresem podle- gania ubezpieczeniu społecznemu) ani z innym świadczeniem wzajemnym upraw- nionego. Katalog świadczeń zaopatrzeniowych jest ukształtowany częściowo od- miennie (art. 2 ustawy) od katalogu świadczeń ubezpieczeniowych (art. 3 ustawy zaopatrzeniowej). Inaczej też uregulowane zostały warunki nabycia prawa do po- szczególnych świadczeń z tego samego tytułu oraz ich wysokość. Ze względu na te właśnie odmienności przepisy ubezpieczeniowe znajdują zastosowanie do zaopa- trzenia inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin w takim jedynie zakresie, w jakim odsyła do nich ustawodawca. Odesłania te w ustawie zaopatrzeniowej są liczne. Zgodnie z art. 64 ustawy, w sprawach nią nieuregulowanych stosuje się prze- pisy ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ale tylko te, które zostały enumeratywnie wymienione, i to odpowied- nio. Odpowiednio, a więc z uwzględnieniem odmienności obu systemów zabezpie- czeniowych. Są wśród nich art. 12, art. 13 i art. 14 definiujące niezdolność do pracy, wyznaczające kryteria orzekania o niej i wskazujące podmiot do tego kompetentny. Nie ma natomiast w ustawie odesłania do art. 57 ustawy emerytalnej, określającego warunki nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy (w tym konieczności posiadania wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego oraz powstania nie- zdolności do pracy w okresach wskazanych w pkt 3). Określa je bowiem odmiennie, w zgodzie z techniką zaopatrzeniową, a więc w oderwaniu od składki, art. 30 ustawy. Ustawa zaopatrzeniowa nie odsyła do art. 62 ustawy emerytalnej określającego spo- sób ustalenia wysokości renty z tytułu niezdolności do pracy, gdyż ustalana jest ona dla inwalidów wojskowych wedle odmiennych, zaopatrzeniowych, reguł (wysokość renty z tytułu niezdolności żołnierza do pracy ustalana jest w relacji do jednolicie określonej w art. 11 podstawy wymiaru, a różnicują ją, zgodnie z art. 36, stopień nie- zdolności do pracy i jej związek ze służbą wojskową lub jego brak). Nie ma też ode- 7 słania do art. 60 ustawy emerytalnej normującego rentę szkoleniową, bo nie ma jej w katalogu świadczeń przysługujących inwalidom wojskowym. Prawo do świadczeń przewidzianych w ustawie z 29 maja 1974 r. ustala i świadczenia wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych (art. 4 ust. 1), w postępowa- niu, do którego stosuje się przepisy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie- czeń Społecznych (art. 56 ust. 4). Organy rentowe ustalają prawo do świadczeń, jed- nak tylko tych, które przewidziane w tej ustawie zaopatrzeniowej (przysługujących na warunkach wyznaczonych w tej ustawie i w wysokości określonej jej przepisami). O zdolności lub niezdolności żołnierza do pracy orzekają lekarze orzecznicy ZUS na podstawie odpowiednio stosowanych przepisów art. art. 12 - 14 ustawy emerytalnej. Inwalidzie wojskowemu nie przysługuje wprawdzie prawo do renty szkoleniowej (bę- dącej swoistą odmianą renty z tytułu niezdolności do pracy), ale ma on prawo do przysposobienia zawodowego (art. 2 pkt 2 lit. c ustawy). Przysposobienie zawodowe polega na specjalnym leczeniu, przeszkoleniu oraz usprawnieniu w ośrodkach reha- bilitacji w celu całkowitego lub częściowego przywrócenia zdolności do pracy (art. 15 ust. 1 ustawy), w zakresie którego stosuje się odpowiednio przepisy ustawy emery- talnej (ust. 2). Z odpowiednio zastosowanego do oceny zdolności żołnierza do pracy art. 12 ust. 1 i ust. 3, art. 13 ust. 1 pkt 2 i art. 14 ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej nale- ży wnosić, że ustalenie celowości przekwalifikowania zawodowego w odniesieniu do inwalidy wojskowego, to ustalenie celowości przysposobienia zawodowego. Wniosek z dotychczasowego wywodu jest taki, że inwalidzie wojskowemu czę- ściowo niezdolnemu do pracy nie przysługuje prawo do renty szkoleniowej - renty z tytułu niezdolności do pracy ubezpieczonego, w stosunku do którego orzeczono ce- lowość przekwalifikowania zawodowego, wypłacanej okresowo (art. 60 ustawy eme- rytalnej), w obniżonej wysokości (art. 64 ustawy emerytalnej). Nie wyłącza to możli- wości orzeczenia względem niego celowości przekwalifikowania zawodowego (przy- sposobienia zawodowego). W tym okresie inwalida wojskowy zachowuje prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy w pełnej wysokości. Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy na przedstawione mu do roz- strzygnięcia zagadnienie prawne udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały. ========================================