II UZ 29/11

Sygn. akt II UZ 29/11 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 7 czerwca 2011 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący) 
SSN Zbigniew Hajn 
SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca) 
 
w sprawie z wniosku P. K. 
przeciwko Dyrektorowi Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw 
Wewnętrznych i Administracji w Warszawie 
o emeryturę policyjną, 
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń 
Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 7 czerwca 2011 r., 
zażalenia strony pozwanej na postanowienie Sądu Apelacyjnego w […] 
z dnia 22 lutego 2011 r.,  
 
 
na podstawie art. 3941 § 3 k.p.c. w związku z art. 39817 §  1 
k.p.c. 
odracza 
rozpoznanie 
zażalenia 
i 
przekazuje 
do 
rozpoznania 
powiększonemu 
składowi 
Sądu 
Najwyższego 
następujące zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości: 
"Czy 
pełnomocnikiem 
procesowym 
Dyrektora 
Zakładu 
Emerytalno - Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i 
Administracji może być pracownik tego Zakładu, który nie 
legitymuje się statusem radcy prawnego (art. 87 § 1 i 2 k.p.c.)?" 
 
 
 
 
 
 

 
 
2 
U z a s a d n i e n i e 
 
 Przedstawione 
składowi 
powiększonemu 
zagadnienie 
prawne, 
sformułowane w sentencji postanowienia, wyłoniło się podczas rozpoznania przez 
Sąd Najwyższy zażalenia pełnomocnika Zakładu Emerytalno - Rentowego 
Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji na postanowienie Sądu 
Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia 22 lutego 2011 
r., odrzucającego apelację pozwanego organu emerytalnego wniesioną przez 
pełnomocnika niebędącego radcą prawnym. W sprawie tej Sąd Okręgowy - Sąd 
Ubezpieczeń Społecznych w W. wyrokiem z dnia 9 września 2010 r. zmienił 
zaskarżoną przez ubezpieczonego P. K. decyzję Zakładu Emerytalno - Rentowego 
Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 5 sierpnia 2009 r. w ten 
sposób, że przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury policyjnej od dnia 27 
kwietnia 2009 r. oraz nakazał podjęcia wypłaty tego świadczenia od 1 września 
2009 r. Wniosek o sporządzenie uzasadnienia i doręczenie odpisu tego wyroku 
złożyła w imieniu organu emerytalnego pracownik pozwanego - specjalista Zespołu 
Radców Prawnych D. K. Natomiast apelacja organu emerytalnego została 
podpisana przez innego pracownika tego organu - głównego specjalistę Zespołu 
Radców Prawnych R. S. Sąd Apelacyjny zobowiązał obu wymienionych 
pracowników do wyjaśnienia, czy należą do kręgu osób, które zgodnie z art. 87 § 1 
k.p.c. mogą być pełnomocnikami strony apelującej. W odpowiedzi zaprezentowane 
zostało stanowisko, iż w przypadku organu emerytalno - rentowego nie ma 
zastosowania art. 87 § 1 k.p.c. Posiadanie przez organ rentowy zdolności 
procesowej wynika z art. 460 § 1 k.p.c. i oznacza zdolność do dokonywania przez 
jednostkę 
organizacyjną 
będącą 
takim 
organem 
wszystkich 
czynności 
procesowych, łącznie z udzieleniem pełnomocnictwa procesowego pracownikom. 
Postanowieniem z dnia 22 lutego 2011 r. Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i 
Ubezpieczeń Społecznych odrzucił podpisaną przez głównego specjalistę Zespołu 
Radców Prawnych R. S. apelację organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego 
z dnia 9 września 2010 r. W uzasadnieniu Sąd Apelacyjny stwierdził, że Dyrektor 
Zakładu 
Emerytalno 
- 
Rentowego 
Ministerstwa 
Spraw 
Wewnętrznych 
i 
Administracji, jako organ właściwy do ustalania prawa do zaopatrzenia 

 
 
3 
emerytalnego, wysokości świadczeń pieniężnych z tytułu tego zaopatrzenia oraz 
ich wypłaty na mocy rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 
dnia 18 października 2004 r. w sprawie trybu postępowania i właściwości organu w 
zakresie 
zaopatrzenia 
emerytalnego 
funkcjonariuszy 
Policji, 
Agencji 
Bezpieczeństwa 
Wewnętrznego, 
Agencji 
Wywiadu, 
Centralnego 
Biura 
Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu i Państwowej Straży 
Pożarnej oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 239 poz. 2904 ze zm.) posiada zdolność 
procesową i sądową w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych (art. 476 § 4 
pkt 3 k.p.c.). Jednak w ocenie Sądu, dyrektor Zakładu Emerytalno - Rentowego 
MSWiA nie jest ustawowo upoważniony do działania w procesie przez 
pełnomocników procesowych będących pracownikami zatrudnionymi w Zakładzie. 
Nie jest bowiem ani osobą prawną, ani przedsiębiorcą, w stosunku do których art. 
87 § 2  k.p.c. dopuszcza się występowanie w sprawie w charakterze pełnomocnika 
procesowego także osoby będącej pracownikiem jednostki lub organu nadrzędnego 
takich podmiotów. Tymczasem wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku Sądu 
Okręgowego z dnia 9 września 2010 r. i doręczenie jego odpisu złożyła w imieniu 
pozwanego organu emerytalnego D. K. jako specjalista Zespołu Radców Prawnych, 
natomiast apelację podpisał inny pracownik, główny specjalista Zespołu Radców 
Prawnych R. S. Pełnomocnictwa przedłożone przez tych pracowników dotyczą 
reprezentowania 
Zakładu 
Emerytalno-Rentowego 
MSWiA 
przed 
sądami 
rejonowymi, okręgowymi i apelacyjnymi w sprawach z zakresu ubezpieczeń 
społecznych (w przypadku D. K.) i przed sądami rejonowymi, okręgowymi i Sądem 
Apelacyjnym (w przypadku R. S.). Są to ogólne pełnomocnictwa procesowe, które z 
uwagi na ustawowy brak uprawnień wymienionych osób do występowania w 
sprawie w charakterze pełnomocników procesowych prowadziły do stwierdzenia 
niedopuszczalności wniesionej apelacji  „pod wzglądem podmiotowym jako, że 
została podpisana przez osobę nielegitymowaną”. 
W zażaleniu na to postanowienie Zakład Emerytalno-Rentowy MSWiA, 
reprezentowany przez radcę prawnego K. K., domagał się jego uchylenia i 
zasądzenia kosztów postępowania zażaleniowego, w tym kosztów zastępstwa 
procesowego. Wnoszący zażalenie wskazał, że na mocy Zarządzenia Nr 66 
Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 30 listopada 1994 r. w sprawie określenia 

 
 
4 
organu właściwego w sprawach zaopatrzenia emerytalnego funkcjonariuszy Policji, 
Urzędu Ochrony Państwa, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej i ich 
rodzin oraz utworzenia Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw 
Wewnętrznych i Administracji (Dz. Urz. MSW z 1994 r., Nr 5 poz. 57 ze zm.), 
Zakład Emerytalno-Rentowy MSWiA jest państwową jednostką budżetową, 
powołaną do realizacji celów organu właściwego w sprawach zaopatrzenia 
emerytalnego funkcjonariuszy Policji (...) i ich rodzin. Status Zakładu jako statio fisci 
Skarbu Państwa został określony w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i 
Administracji z dnia 2 marca 2004 r. w sprawie organu emerytalnego właściwego 
do ustalenia prawa do zaopatrzenia emerytalnego funkcjonariuszy Policji, Urzędu 
Ochrony Państwa, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, 
Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu i 
Państwowej Straży Pożarnej oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 43, poz. 405 ze zm.). 
Dyrektor pozwanego Zakładu Emerytalno-Rentowego MSWiA jest traktowany jak 
jednostka budżetowa, statio fisci Skarbu Państwa, przez Sąd Apelacyjny, który 
zwalnia 
pełnomocników 
występujących 
w 
postępowaniach 
(także 
w 
przedmiotowym) z ponoszenia opłaty skarbowej od udzielonego pełnomocnictwa 
na podstawie art. 7 pkt 2 ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej 
(Dz. U. Nr 225, poz. 1635 ze zm.). Wnoszący zażalenie twierdzi, że za Skarb 
Państwa jako osobę prawną (art. 33 k.c.) czynności procesowe podejmuje organ 
państwowej jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone 
roszczenie, lub organ jednostki nadrzędnej (art. 67 § 2 k.p.c.), a zatem należy 
przyjąć, że podstawą prawną udzielenia przez Dyrektora Zakładu Emerytalno-
Rentowego MSWiA pełnomocnictwa procesowego zatrudnionym pracownikom jest 
art. 67 § 2 k.p.c. w związku z art. 87 § 2 k.p.c. i art. 460 §1 k.p.c. Wnoszący 
zażalenie podniósł, że „stojąc na stanowisku braku możliwości występowania w 
procesie osoby będącej pracownikiem ZER MSWiA, Sąd Apelacyjny - powinien 
znieść postępowanie przed Sądem I instancji w całości, a nie odrzucić apelację”.  
    Na opisanym podłożu sprawy skład orzekający uznał, że występują istotne 
wątpliwości interpretacyjne i jurysdykcyjne dotyczące legalności i dopuszczalności 
umocowania w charakterze pełnomocników procesowych pracowników organów 
rentowych zatrudnionych w ich zespołach obsługi prawnej,  którzy nie legitymują się 

 
 
5 
korporacyjnym profesjonalnym przygotowaniem zawodowym do wykonywania 
funkcji pełnomocników procesowych (niebędących radcami prawnymi). Z jednej 
strony niemal powszechnie stosowana praktyka tego typu nie była negowana w 
dotychczasowej judykaturze w odniesieniu do pełnomocników procesowych 
reprezentujących oddziały Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, pomimo tego, że nie 
byli radcami prawnymi. W tej opcji wskazywano, że skoro ZUS posiada osobowość 
prawną (art. 66 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń 
społecznych), to  może ustanowić pełnomocnikiem procesowym także swego 
pracownika (art. 87 § 2 k.p.c.). Pełnomocnictwo to nie musi pochodzić od Prezesa 
Zakładu, gdyż dyrektor oddziału pozwanego może udzielić pełnomocnictwa 
procesowego do zastępstwa oddziału w postępowaniu sądowym w sprawach z 
zakresu ubezpieczeń społecznych (por. wyrok Sądu Najwyższego z 8 stycznia 
2008 r., I UK 172/07, OSNP 2009 nr 3-4, poz. 51). Podstawą prawną jest art. 460 § 
1 k.p.c., który stanowi, że zdolność sądową i procesową w tych sprawach ma organ 
rentowy, tj. jednostka organizacyjna Zakładu określona w przepisach o systemie 
ubezpieczeń społecznych, właściwa do wydawania decyzji w sprawach świadczeń 
(art. 476 § 4 pkt 1 k.p.c.). Zdolność sądowa i procesowa organu rentowego w 
rozumieniu art. 460 § 1 k.p.c. ma oparcie bezpośrednio w ustawie, a nie w 
pełnomocnictwie udzielonym przez Prezesa ZUS. Posiadanie przez organ rentowy 
zdolności procesowej oznacza zdolność do dokonywania przez jednostkę 
organizacyjną będącą takim organem wszystkich czynności procesowych, łącznie z 
udzielaniem pełnomocnictwa procesowego nawet pracownikom niebędącym 
radcami prawnymi.  
     Zgodnie z art. 460 § 1 in fine k.p.c., w sprawach z zakresu ubezpieczeń 
społecznych zdolność sądową i procesową ma organ rentowy, którym w 
przedmiotowej sprawie o emeryturę policyjną jest organ emerytalno-rentowy resortu 
spraw wewnętrznych właściwy do wydawania decyzji emerytalnych (art. 476 § 4 pkt 
3 k.p.c.). Organem właściwym do ustalania prawa  do zaopatrzenia emerytalnego, 
wysokości świadczeń pieniężnych z tytułu tego zaopatrzenia jest Dyrektor Zakładu 
Emerytalno-Rentowego 
Ministerstwa 
Spraw 
Wewnętrznych 
i 
Administracji, 
nazwany organem emerytalnym przez § 2 rozporządzenia z dnia 18 października 
2004 r. w sprawie trybu postępowania i właściwości organu w zakresie 

 
 
6 
zaopatrzenia emerytalnego funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa 
Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży 
Granicznej, Biura Ochrony Rządu i Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. Nr 239, 
poz. 2404 ze zm.), wydanego na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 38 
ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, 
Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Centralnego Biura 
Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu i Państwowej Straży 
Pożarnej (Dz. U. Nr 8, poz. 67 ze zm.). Uregulowanie odrębnie w wyżej 
wymienionych 
przepisach 
przysługującej 
organowi 
emerytalnemu 
służb 
mundurowych zdolności sądowej i procesowej w sprawach z zakresu ubezpieczeń 
społecznych powoduje, że wskazany organ emerytalny korzysta ze statusu 
prawnego i procesowego strony postępowania z zakresu ubezpieczeń społecznych 
w każdej sprawie z tego zakresu, w  której wydał decyzję, od której przysługuje 
odwołanie do sądu ubezpieczeń społecznych. W konsekwencji stanowisko Sądu 
drugiej instancji zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia,  że 
„Dyrektor Zakładu Emerytalno-Rentowego MSWiA nie jest stroną procesową” było 
błędne, ale równocześnie budzi wątpliwość, czy dyrektor zakładu emerytalnego, 
niebędącego osobą prawną (taką jest Skarb Państwa - art. 33 k.c.), jest 
upoważniony „do działania w procesie poprzez pełnomocników procesowych 
będących pracownikami zatrudnionymi w Zakładzie”, pracującymi wprawdzie w 
zespole radców prawnych, ale nielegitymującymi się statusem radców prawnych. 
Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wniosek o sporządzenie 
uzasadnienia o doręczenie wyroku Sądu pierwszej instancji złożyła w ustawowym 
terminie pracownica D. K., będąca specjalistą zespołu radców prawnych 
pozwanego zakładu emerytalnego, a apelację w imieniu tego organu emerytalnego 
podpisał R. S. jako starszy specjalista zespołu radców prawnych, którzy nie należą 
do kręgu podmiotów mogących być pełnomocnikami procesowymi strony w 
rozumieniu art. 87 § 1 k.p.c., bo nie legitymują się statusem radców prawnych. 
Skoro zostali oni ustanowieni pełnomocnikami jako pracownicy pozwanego zakładu 
emerytalnego, niebędącego osobą prawną ani przedsiębiorcą, ale „jednostką 
budżetową, powołaną do ustalania uprawnień do zaopatrzenia emerytalnego i 
wysokości świadczeń pieniężnych z tego tytułu dla funkcjonariuszy określonych 

 
 
7 
służb mundurowych”,  to przesłanki ustanowienia ich pełnomocnikami wymagają 
oceny według art. 87 § 2 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem, pełnomocnikiem osoby 
prawnej lub przedsiębiorcy, w tym nieposiadającego osobowości prawnej, może 
być, między innymi, pracownik tej jednostki. Jednakże zakład emerytalny służb 
mundurowych, który ma w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zdolność 
sądową i procesową (art. 460 § 1 in fine k.p.c.), nie ma osobowości prawnej ani nie 
jest przedsiębiorcą. Z tego punktu widzenia w judykaturze przyjmuje się, że mająca 
zdolność sądową i procesową strona, która nie jest osobą prawną ani 
przedsiębiorcą, nie może ustanowić pełnomocnikiem procesowym zatrudnianych 
przez siebie pracowników, którzy nie legitymują się statusem radców prawnych. 
Takie stanowiska zostało wyrażone w uchwale z dnia 28 października 1998 r., III 
ZP 28/98 (OSNAPiUS 1999 nr 5, poz. 158), w której Sąd Najwyższy uznał, że w 
sprawie z zakresu prawa pracy prokurator (pracownik) prokuratury wojewódzkiej 
nie może być pełnomocnikiem procesowym pozwanej prokuratury rejonowej 
dlatego, że prokuratura rejonowa nie ma osobowości prawnej i nie jest też 
przedsiębiorcą. Nie dotyczy jej zatem - jako  jednostki organizacyjnej 
nieposiadającej osobowości prawnej - art. 87 § 2 k.p.c. Podobne stanowisko 
zostało powtórzone w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2002 r., 
I PKN 607/01 (OSNP 2004 nr 3, poz. 48), w stosunku do pracownika o najwyższych 
kwalifikacjach prawniczych - sędziego sądu powszechnego, który nie może być 
pełnomocnikiem procesowym sądu.  
    To, że za Skarb Państwa podejmuje czynności procesowe organ państwowej 
jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie 
lub organ jednostki nadrzędnej (art. 67  § 2 k.p.c.), nie oznacza, że taki organ 
niebędący osobą prawną ani przedsiębiorcą ma swobodę umocowywania własnych 
pracowników, niebędących radcami prawnymi, w charakterze pełnomocników 
procesowych. Oceny o braku podstaw do reprezentowania organu emerytalnego 
jako strony procesowej o statusie prawnym jednostki organizacyjnej Skarbu 
Państwa, dopuszczonej do działania na podstawie obowiązujących przepisów (art. 
64 § 2 i art.  65 § 1 k.p.c. w związku z art. 460 § 1 in fine k.p.c.), ale nieposiadającej 
„własnej” osobowości prawnej, nie  zmienia zwolnienie takiej jednostki - jako 
stationes fisci Skarbu Państwa - z opłaty skarbowej od pełnomocnictwa 

 
 
8 
procesowego (art. 7 pkt 2 ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej, 
Dz. U. Nr 255, poz. 1635 ze zm.) lub z opłaty sądowej (art. 94 ustawy z dnia 28 
lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, jednolity tekst: Dz. U. z 
2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.), zważywszy że z orzecznictwa Sądu Najwyższego, 
dotyczącego wykładni art. 87 § 1 i 2 k.p.c., wynika ograniczenie możliwości 
występowania w charakterze pełnomocników procesowych w sprawach sądowych  
pełnomocników niebędących adwokatami lub radcami prawnymi, a w szczególności 
ograniczenie swobody wyboru pełnomocnika przez wskazanie ustawowego kręgu 
podmiotów mogących być pełnomocnikami procesowymi, które nie poddaje się 
wykładni rozszerzającej grożącej sprawności wymiaru sprawiedliwości i mogącej 
wywoływać niekorzystne skutki prawne (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 23 
września 2010 r., III CZP 52/10,OSNC 2011 nr 5, poz. 51). Warto też sygnalizować, 
że ochronę praw i interesów Skarbu Państwa zapewnia Prokuratoria Generalna, do 
której zadań należy, między innymi, zastępstwo procesowe Skarbu Państwa przed 
sądami powszechnymi (art. 1 w związku z art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 8 lipca 
2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa, Dz.U. Nr 169, poz. 1417 ze 
zm.). Może to przemawiać za obowiązkiem zapewnienia profesjonalnego 
zastępstwa procesowego także jednostkom organizacyjnym Skarbu Państwa 
(stationes fisci), którym przepisy prawa procesowego przyznają „autonomiczną” 
zdolność sądową i procesową. 
    Rozstrzygnięcie ujawnionych wątpliwości przez skład powiększony jest 
konieczne nie tylko ze względu wielką liczbę procesów (wnoszący zażalenie podał 
liczbę 16.000 odwołań w 2010 r.), w których w charakterze pełnomocników 
procesowych organów rentowych występują ich pracownicy niebędący radcami 
prawnymi, ale przede wszystkim dlatego, że występowanie w charakterze 
pełnomocników procesowych osób nieuprawnionych oznacza brak należytego 
umocowania prowadzący do nieważności postępowania (por. uchwałę składu 
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 2008 r., III CZP 154/07, OSNC 
2008 nr 12, poz. 133). Mając na uwadze konieczność wyjaśnienia podniesionych 
wątpliwości prawnych, istotne znaczenie dla praktyki jurysdykcyjnej, a w 
szczególności postulat 
zapewnienia 
jednolitego 
procedowania 
w 
licznych 
podobnych sprawach, Sąd Najwyższy postanowił jak w sentencji. 

 
 
9