II UZ 21/22

Sąd Najwyższy2023-01-17
SNubezpieczenia społecznepodleganie ubezpieczeniomWysokanajwyższy
ubezpieczenia społeczneZUSpłatnik składekubezpieczonypostępowanie administracyjneskładkidecyzja ZUSSąd Najwyższyk.p.c.

Sąd Najwyższy oddalił zażalenie spółki na wyrok Sądu Apelacyjnego, uznając, że przepis o możliwości uchylenia decyzji organu rentowego z powodu rażących naruszeń proceduralnych nie ma zastosowania do decyzji ustalającej podleganie ubezpieczeniom społecznym, a płatnik składek nie jest 'ubezpieczonym' w rozumieniu tego przepisu.

Spółka E. Sp. z o.o. wniosła zażalenie na wyrok Sądu Apelacyjnego, który uchylił wyrok Sądu Okręgowego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania ZUS. Spółka zarzucała Sądowi Apelacyjnemu naruszenie art. 477¹⁴ § 2¹ k.p.c., twierdząc, że decyzja ZUS ustalająca podleganie ubezpieczeniom społecznym przez pracownika spółki była wydana z rażącym naruszeniem przepisów proceduralnych. Sąd Najwyższy oddalił zażalenie, wskazując, że wspomniany przepis dotyczy tylko określonych rodzajów decyzji (nakładających zobowiązanie, ustalających jego wymiar lub obniżających świadczenie) i odnosi się wyłącznie do 'ubezpieczonego', a nie do płatnika składek, który w tej sprawie jest 'inną osobą, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja'.

Sąd Najwyższy rozpoznał zażalenie E. Spółki z o.o. na wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie, który uchylił wyrok Sądu Okręgowego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych. Spółka zarzuciła Sądowi Apelacyjnemu naruszenie art. 477¹⁴ § 2¹ k.p.c. poprzez niezastosowanie tego przepisu do decyzji ZUS ustalającej podleganie przez pracownika spółki obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym. Spółka argumentowała, że decyzja ta była wydana z rażącym naruszeniem przepisów postępowania, ponieważ nieprawidłowo oznaczono strony. Sąd Najwyższy oddalił zażalenie, podkreślając, że przepis art. 477¹⁴ § 2¹ k.p.c. ma charakter wyjątkowy i może być stosowany jedynie do decyzji nakładających na ubezpieczonego zobowiązanie, ustalających jego wymiar lub obniżających świadczenie. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że płatnik składek, jakim jest spółka E. Sp. z o.o., nie jest 'ubezpieczonym' w rozumieniu tego przepisu, lecz 'inną osobą, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja'. Ponadto, decyzja ZUS stwierdzająca podleganie ubezpieczeniom społecznym nie jest decyzją nakładającą zobowiązanie ani ustalającą jego wymiar. W związku z tym Sąd Apelacyjny nie mógł naruszyć art. 477¹⁴ § 2¹ k.p.c., gdyż nie był uprawniony do jego zastosowania, a jego orzeczenie opierało się na art. 386 § 4 k.p.c. Sąd Najwyższy zasądził od spółki na rzecz ZUS koszty zastępstwa procesowego.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (3)

Odpowiedź sądu

Nie, przepis art. 477¹⁴ § 2¹ k.p.c. nie może być stosowany do decyzji ZUS ustalającej podleganie ubezpieczeniom społecznym, ponieważ dotyczy on wyłącznie decyzji nakładających na ubezpieczonego zobowiązanie, ustalających jego wymiar lub obniżających świadczenie. Ponadto, płatnik składek nie jest 'ubezpieczonym' w rozumieniu tego przepisu, lecz 'inną osobą, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja'.

Uzasadnienie

Sąd Najwyższy wskazał, że art. 477¹⁴ § 2¹ k.p.c. ma ścisłe zastosowanie przedmiotowe i podmiotowe. Przedmiotowo dotyczy tylko decyzji nakładających zobowiązanie, ustalających jego wymiar lub obniżających świadczenie. Podmiotowo odnosi się wyłącznie do 'ubezpieczonego'. Płatnik składek, będący stroną postępowania, nie jest 'ubezpieczonym', a decyzja stwierdzająca podleganie ubezpieczeniom nie jest decyzją nakładającą zobowiązanie w rozumieniu tego przepisu.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

oddalenie zażalenia

Strona wygrywająca

Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Strony

NazwaTypRola
E. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnościąspółkaodwołujący się
Zakład Ubezpieczeń Społecznychinstytucjaorgan rentowy
M. N.osoba_fizycznauczestnik

Przepisy (14)

Główne

k.p.c. art. 477¹⁴ § § 2¹

Kodeks postępowania cywilnego

Przepis ten dotyczy jedynie decyzji nakładających na ubezpieczonego zobowiązanie, ustalających wymiar tego zobowiązania lub obniżających świadczenie. Nie ma zastosowania do decyzji ustalających podleganie ubezpieczeniom społecznym ani do płatnika składek.

Pomocnicze

ustawa systemowa art. 83 § 1 pkt 1

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

k.c. art. 58 § 1 i 2

Kodeks cywilny

k.p.c. art. 386 § § 4

Kodeks postępowania cywilnego

k.p.c. art. 123

Kodeks postępowania cywilnego

k.p.a. art. 28

Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.c. art. 476 § § 5 pkt 2 lit. b

Kodeks postępowania cywilnego

k.p.c. art. 477¹¹ § § 1

Kodeks postępowania cywilnego

k.p.c. art. 477¹ § § 1

Kodeks postępowania cywilnego

k.p.c. art. 398¹⁴

Kodeks postępowania cywilnego

k.p.c. art. 394¹ § § 3

Kodeks postępowania cywilnego

k.p.c. art. 391 § § 1

Kodeks postępowania cywilnego

k.p.c. art. 98 § § 1 i 3

Kodeks postępowania cywilnego

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych art. § 9 ust. 2 w związku z § 10 ust. 2 pkt 2

Argumenty

Skuteczne argumenty

Przepis art. 477¹⁴ § 2¹ k.p.c. ma ścisłe zastosowanie przedmiotowe i podmiotowe. Płatnik składek nie jest 'ubezpieczonym' w rozumieniu art. 477¹⁴ § 2¹ k.p.c. Decyzja ZUS ustalająca podleganie ubezpieczeniom społecznym nie jest decyzją nakładającą zobowiązanie ani ustalającą jego wymiar w rozumieniu art. 477¹⁴ § 2¹ k.p.c. Sąd Apelacyjny nie mógł naruszyć art. 477¹⁴ § 2¹ k.p.c., gdyż przepis ten jest adresowany do sądu pierwszej instancji.

Odrzucone argumenty

Decyzja ZUS ustalająca podleganie ubezpieczeniom społecznym była wydana z rażącym naruszeniem przepisów postępowania. Sąd Apelacyjny naruszył art. 477¹⁴ § 2¹ k.p.c. poprzez jego niezastosowanie.

Godne uwagi sformułowania

Granice zastosowania art. 477¹⁴ § 2¹ k.p.c. były już przedmiotem zainteresowania Sądu Najwyższego. Wprowadzenie do porządku prawnego art. 477¹⁴ § 2¹ k.p.c. nie zostało poprzedzone twórczą refleksją. Płatnik składek kwalifikowany jest nie jako ubezpieczony, ale jako inna osoba, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja. Czym innym jest bowiem „nałożyć zobowiązanie” – co sugeruje działanie konstytutywne, a czym innym „ustalić podleganie ubezpieczeniom społecznym” – co wiąże się z aspektem deklaratywnym.

Skład orzekający

Jolanta Frańczak

przewodniczący

Bohdan Bieniek

członek

Krzysztof Rączka

sprawozdawca

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "interpretacja i zakres stosowania art. 477¹⁴ § 2¹ k.p.c. w sprawach ubezpieczeń społecznych, zwłaszcza w kontekście statusu płatnika składek."

Ograniczenia: Dotyczy specyficznej sytuacji procesowej i interpretacji konkretnego przepisu k.p.c. w sprawach ubezpieczeń społecznych.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa dotyczy ważnego przepisu proceduralnego w sprawach ubezpieczeń społecznych i wyjaśnia jego ograniczenia, co jest kluczowe dla prawników procesowych. Pokazuje też, jak Sąd Najwyższy interpretuje pojęcia 'ubezpieczony' i 'zobowiązanie' w kontekście decyzji ZUS.

Czy ZUS może uchylić decyzję z powodu błędów formalnych? Sąd Najwyższy wyjaśnia kluczowe ograniczenia.

Sektor

ubezpieczenia społeczne

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
SN
Sygn. akt II UZ 21/22
POSTANOWIENIE
Dnia 17 stycznia 2023 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Jolanta Frańczak (przewodniczący)
‎
SSN Bohdan Bieniek
‎
SSN Krzysztof Rączka (sprawozdawca)
w sprawie z odwołania E. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W.
‎
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych […] Oddziałowi w Warszawie
‎
z udziałem M. N.
‎
o podleganie ubezpieczeniom społecznym ,
‎
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 17 stycznia 2023 r.,
‎
zażalenia odwołujący się na wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie
‎
z dnia 9 lutego 2022 r., sygn. akt III AUa 2024/21,
1. oddala zażalenie;
2. zasądza od odwołującego się na rzecz organu rentowego kwotę 240 (dwieście czterdzieści) zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu zażaleniowym.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z 9 lutego 2022 r., sygn. akt III AUa 2024/21 w wyniku apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych
[…]
Oddział w Warszawie uchylił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z 23 września 2021 r., sygn. akt XXI U 620/21 i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz pozostawił temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych
[…]
Oddział w Warszawie decyzją z 22 grudnia 2020 r. na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 1, w zw. z art. 4 pkt 2 lit. a, art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 11 ust. 1. art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2020 r., poz. 266 ze zm.) w zw. z art. 58 § 1 i 2 k.c. stwierdził, że M. N. w okresie od 1 sierpnia 2016 r. do 8 stycznia 2019 r. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu jako pracownik u płatnika składek E.  sp. z o.o. z tytułu wykonywania umowy o pracę zawartej z E.  sp. z o.o. w W.
W sprawie ustalono, że E. sp. z o. o. z siedzibą w W.  od kwietnia 2016 r. jest większościowym wspólnikiem E.  sp. z o.o. z siedzibą w W.. E. sp. z o.o. jako zleceniodawca 4 stycznia 2016 r. zawarła umowę z E. sp. z o.o. dotyczącą świadczenia usług w zakresie sprzątania obiektów, utrzymania terenów zielonych, usług recepcyjnych, usług gastronomicznych, usług ochrony oraz innych podobnych usług, w obiektach wyznaczonych każdorazowo przez zleceniodawcę. Zgodnie z postanowieniami umowy zamawiający zobowiązał się między innymi do:
• zapewnienia wykonawcy dostępu do miejsca wykonywania zlecenia umożliwiającego prawidłowe i bezpieczne wykonywanie prac stanowiących przedmiot umowy oraz poruszanie się na terenie budynku w czasie wykonywania prac,
• zapewnienia wykonawcy odpowiedniego pomieszczenia na składowanie materiałów na u czas prowadzenia prac oraz zapewnienia pracownikom wykonawcy odzieży roboczej i środków ochrony osobistej w przypadku takiej potrzeby.
Umowa została zawarta na czas nieokreślony.
E. sp. z o.o. zawarła jako zamawiający 2 stycznia 2017 r. umowę o świadczenie usług z E. sp. z o.o. Zgodnie z umową E. sp. z o.o. była stroną kontraktu zawartego z podmiotem trzecim. W ramach kontraktu zamawiający zobowiązany był do świadczenia usług sprzątania, ochrony i zbiorowego żywienia w biurowcach, galeriach handlowych i innych obiektach na terenie Polski.
E.  sp. z o.o. zawarła jako zamawiający 2 stycznia 2017 r. umowę wzajemną o świadczenie usług z E. sp. z o.o. na takich samych zasadach, na jakich E. sp. z o.o. zawarła 3 stycznia 2017 r. umowę najmu użyczenia z E.  sp. z o.o., na mocy której E. sp. z o.o. oddała w najem lub użyczyła najemcy, środki, tj. maszyny, urządzenia, drobny sprzęt, pojazdy, oprogramowanie itp., których jest właścicielem lub posiada do nich inny tytuł prawny.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeprowadził kontrolę płatnika składek E.  sp. z o.o. w zakresie prawidłowości i rzetelności obliczania składek na ubezpieczenie społeczne oraz innych składek, do których pobierania zobowiązany jest zakład oraz zgłaszania do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego. Na podstawie dokumentów zgromadzonych w czasie kontroli ustalono, że płatnik składek E.  sp. z o.o. nie dopełnił obowiązku zgłoszenia ubezpieczonego do ubezpieczenia emerytalnego, rentowych, chorobowego i wypadkowego z tytułu wykonywania umów o pracę zawartych z E.  sp. z o.o., który swoją pracę faktycznie świadczył dla E.  sp. z o.o.
Ubezpieczony nie zawarł z E.  sp. z o.o. jakiejkolwiek umowy czy to umowy o pracę, czy też umowy cywilnoprawnej, która stanowiłaby tytuł do objęcie ubezpieczeniami społecznymi. Ubezpieczonego łączyła umowa o pracę z E.  sp. z o.o.
Zaskarżona decyzja została doręczona ubezpieczonemu oraz E. sp. z o.o. E.  sp. z o.o. jako pracodawca ubezpieczonego nie został objęty kontrolą, nie był stroną postępowania administracyjnego ani podmiotem wskazanym w decyzji.
Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z 23 września 2021 r., sygn. akt XXI U 620/21 uchylił zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych
[…]
Oddziałowi w Warszawie.
Powyższy wyrok apelacją zaskarżył organ rentowy, zarzucając mu art. 233 § 1 k.p.c. oraz art. 477
14
§ 2
1
k.p.c.
Sąd Apelacyjny uznał apelację za uzasadnioną i uchylił zaskarżony wyrok.
Sąd drugiej instancji wskazał, że zgodnie z treścią art. 477
14
§ 2
1
k.p.c., jeżeli decyzja nakładająca na ubezpieczonego zobowiązanie, ustalająca wymiar tego zobowiązania lub obniżająca świadczenie, została wydana z rażącym naruszeniem przepisów o postępowaniu przed organem rentowym, sąd uchyla tę decyzję i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania organowi rentowemu.
Przepis ten wprowadził możliwość wydania przez Sąd pierwszej instancji orzeczenia o charakterze kasatoryjnym ze względu na rażące naruszenie przepisów postępowania przed organem rentowym. Jeżeli sąd ustali istnienie takiego rodzaju naruszenia, to uchyla decyzję i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania organowi rentowemu. Sąd odwoławczy podkreślił, że przepis ten dotyczy jedynie trzech rodzajów decyzji, mianowicie nakładających na ubezpieczonego zobowiązanie, ustalających wymiar tego zobowiązania lub obniżających świadczenie.
Sąd Apelacyjny podzielił pogląd organu rentowego, że zaskarżona decyzja, którą organ rentowy ustalił, że ubezpieczona podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu jako pracownik u płatnika składek E.  sp. z o.o. nie mieści się w katalogu decyzji, wobec których możliwe jest wydanie orzeczenia kasatoryjnego na podstawie art. 477
14
§ 2
1
k.p.c. Nie była to decyzja dotycząca zobowiązania ubezpieczonej, ustalająca wymiar tego zobowiązania, ani obniżająca jej świadczenie. Konsekwencją uprawomocnienia się tej decyzji byłoby dopiero wydanie decyzji ustalającej ewentualne zobowiązania i to nie osoby ubezpieczonej ale płatnika składek.
Zasadny zatem jest zarzut, że na skutek błędnej wykładni art. 477
14
§ 2
1
k.p.c. Sąd Okręgowy odstąpił od merytorycznej oceny sprawy i wydania orzeczenia odnośnie do zaskarżonej decyzji.
Wobec powyższego Sąd drugiej instancji uznał, że Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy, co stało się podstawą uchylenia przez Sąd Apelacyjny zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania przez ten Sąd pierwszej instancji na podstawie art. 386 § 4 k.p.c.
Zażalenie na powyższy wyrok wniosła odwołująca się spółka, zaskarżając je w całości i zarzucając mu rażące naruszenie przepisów postępowania polegające na naruszeniu art. 477
14
§ 2
1
k.p.c. w związku z art. art. 38a § 1, w zw. z art. 123 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych i art. 28 k.p.a., polegające na nieuznaniu przez Sąd Apelacyjny, że zaskarżona decyzja administracyjna jako decyzja ustalająca wymiar składek, została wydana z rażącym naruszeniem przepisów o postępowaniu przed Organem rentowym poprzez nieprawidłowe oznaczenie stron postępowania, wskutek czego nie doszło do wydania decyzji wobec stron, których postępowanie powinno dotyczyć oraz do doręczenia decyzji wszystkim podmiotom, które są stronami postępowania.
Wobec powyższego skarżąca wniosła o:
1. zasądzenie od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych
[…]
Oddział w Warszawie na rzecz odwołującej się spółki kosztów zastępstwa procesowego według spisu kosztów, a w przypadku nie przedstawienia spisu kosztów, według norm przepisanych;
2. uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ rentowy.
W odpowiedzi na zażalenie organ rentowy wniósł o:
1. oddalenie zażalenia jako bezzasadnego;
2. zasądzenie od odwołującego się na rzecz organu rentowego zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zażalenie odwołującej się nie zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że art. 123 ustawy systemowej wskazuje, że w sprawach uregulowanych tą ustawą stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Z kolei art. 38a ust. 1 tej ustawy nakłada na organ rentowy obowiązek wydania decyzji, o której mowa w art. 83 ust. 1 pkt 1a ustawy systemowej - ten z kolei przepis upoważnia organ rentowy do wydawania decyzji dotyczących „ustalania płatnika składek”. Mając na uwadze treść wskazanych przepisów nie wiadomo, bowiem zażalenie tego nie wyjaśnia, w jakiej relacji pozostają one z art. 477
14
§ 2
1
k.p.c. Po pierwsze, należy przypomnieć, że organ rentowy nie wydał decyzji dotyczącej „ustalania płatnika składek”, ale wskazując na art. 83 ust. 1 pkt 1 (a nie pkt 1a) ustawy systemowej stwierdził, że M. N.  „podlega obowiązkowo ubezpieczeniom”. Ponadto, zakładając nawet, że przedmiotowa decyzji dotyczy „ustalania płatnika składek”, to i tak trudno zestawić tę rodzajowość ze zwrotem, którym posłużył się art. 477
14
§ 2
1
k.p.c. Nie przekonuje twierdzenie skarżącej, że wydaną decyzję „należy traktować jako wymiarową również dla Ubezpieczonej” – czyli M. N.  (s. 6). Po trzecie, bez pokrycia pozostaje stanowisko płatnika składek, że wydana decyzja „nakłada zobowiązanie zarówno na ubezpieczonego, jak i Spółkę” (s. 12).
Inaczej rzecz ujmując, w zamyśle skarżącej wydana decyzja „nakłada zobowiązanie” (aspekt przedmiotowy), przy czym nałożenie tego zobowiązania skierowane zostało na „ubezpieczonego” oraz na Spółkę E.  (aspekt podmiotowy). Zapatrywanie to w obu płaszczyznach jest fałszywe.
Granice zastosowania art. 477
14
§ 2
1
k.p.c. były już przedmiotem zainteresowania Sądu Najwyższego. W wyroku z 19 maja 2022 r., I USKP 130/21, LEX nr 3433258, wskazano, że postępowanie sądowe w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych skupia się na wadach wynikających z naruszenia prawa materialnego, a kwestia wad decyzji administracyjnych spowodowanych naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego pozostaje w zasadzie poza przedmiotem tego postępowania. Sąd ubezpieczeń społecznych, jako sąd powszechny, może i powinien dostrzegać jedynie takie wady formalne decyzji administracyjnej, które decyzję tę dyskwalifikują w stopniu odbierającym jej cechy aktu administracyjnego jako przedmiotu odwołania. Wprowadzenie do porządku prawnego art. 477
14
§ 2
1
k.p.c. regułę tę modyfikuje. Odstępstwo od zasady jest jednak ograniczone podmiotowo i przedmiotowo. Przepis wskazuje bowiem w ujęciu przedmiotowym, że chodzi wyłącznie o „decyzję nakładającą na ubezpieczonego zobowiązanie, ustalającą wymiar tego zobowiązania lub obniżającą świadczenie”, a także, że w ujęciu podmiotowym odnosi się tylko do „ubezpieczonego”, który jest adresatem decyzji. Spostrzeżenie to stało się punktem wyjścia do dalszych rozważań.
Zgodnie z art. 476 § 5 pkt 2 k.p.c. ubezpieczonym jest osoba ubiegającą się o: a) świadczenie z ubezpieczeń społecznych albo o emeryturę lub rentę, b) ustalenie istnienia bądź nieistnienia obowiązku ubezpieczenia, jego zakresu lub wymiaru składki z tego tytułu, c) świadczenia w sprawach należących do właściwości Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, d) świadczenie odszkodowawcze przysługujące w razie wypadku lub choroby pozostające w związku ze służbą. W art. 477
11
§ 1 k.p.c. zdefiniowano, że stronami postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych są ubezpieczony, osoba odwołująca się od orzeczenia wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności, inna osoba, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja, organ rentowy, wojewódzki zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności i zainteresowany. Mając na uwadze wskazane rozróżnienie powstaje zasadnicze pytanie, czy płatnik składek (odwołujący się w sprawie) posiada status „ubezpieczonego”, czy też jest „inną osobą, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja”. Przesądzenie tej kwestii ma znaczenie dla dopuszczalności zastosowania art. 477
14
§ 2
1
k.p.c.
Zaprezentowany aspekt był już przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. W postanowieniu z 3 września 2020 r., II UZ 12/20, LEX nr 3225191, wskazano, że Kodeks postępowania cywilnego ani w art. 477
11
§ 1 k.p.c., ani też w pozostałych przepisach nie definiuje „innej osoby, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja”, choć z celu regulacji tego przepisu można przyjąć, że chodzi o osobę, na której sferę prawną zaskarżona decyzja oddziałuje bezpośrednio, przy czym jest to podmiot inny od ubezpieczonego oraz od zainteresowanego. Podobnie jak ubezpieczony, osoba ta jest adresatem decyzji wydanej przez organ rentowy. W odróżnieniu od zainteresowanego będzie nią więc osoba, w stosunku do której decyzja organu rentowego wywołuje bezpośrednie skutki prawne, skoro ten podmiot był już uczestnikiem postępowania przed organem rentowym, to znaczy został co najmniej wymieniony w treści (sentencji) decyzji organu rentowego. Osoba ta nie jest jednak inicjatorem postępowania przed organem, który wydaje względem niej decyzję, działając bez jej wniosku (z urzędu, w wyniku kontroli). Chodzi tu, między innymi, o decyzje wydawane w sprawach o ustalenie istnienia ubezpieczenia i obowiązku uiszczenia składek z tego tytułu (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 5 września 2017 r., II UK 360/16, LEX nr 2390723; z 2 września 2020 r., I UK 238/19, LEX nr 3062755, postanowienie Sądu Najwyższego z 28 czerwca 2016 r., II UZ 18/16, LEX nr 2111410). W sprawach tego rodzaju, organ rentowy wydaje decyzję z urzędu, a to oznacza, że nie występuje relacja „ubiegania się o ustalenie istnienia bądź nieistnienia obowiązku ubezpieczenia”, która zgodnie z art. 476 § 5 pkt 2 lit. b) k.p.c. definiuje „ubezpieczonego”. Znaczy to tyle, że płatnik składek będący adresatem wydanej z urzędu decyzji w przedmiocie ustalenia istnienia bądź nieistnienia obowiązku ubezpieczenia w postępowaniu przed sądem ubezpieczeń społecznych nie ma statusu „ubezpieczonego”. Sumą tego wywodu jest konkluzja, że skoro płatnik składek nie ma w prawie procesowym statusu ubezpieczonego, to w sprawach o objęcie ubezpieczeniem społecznym i określenie wysokości podstawy wymiaru składek art. 477
14
§ 2
1
k.p.c. nie znajduje zastosowania. Nie jest to bowiem sprawa, w której wobec ubezpieczonego wydano decyzję nakładającą zobowiązanie, ustalającą wymiar tego zobowiązania lub obniżającą świadczenie.
Sąd Najwyższy w przywołanym judykacie wskazał również, że art. 477
14
§ 2
1
k.p.c. w ujęciu przedmiotowym odnosi się do nieznacznej ilości spraw rozpoznawanych przez sądy ubezpieczeń społecznych. Rzadko się bowiem zdarza aby organ rentowy nakładał na ubezpieczonego „zobowiązanie” (możliwe, że chodzi tu o zwrot nienależnego świadczenia), a jeszcze rzadziej aby „ustalał wymiar tego zobowiązania”. Staje się to zrozumiałe, jeśli weźmie się pod uwagę, że ubezpieczony co do zasady występuje w roli świadczeniobiorcy, a nie zobowiązanego. Także ostatnia z kategorii spraw dotycząca „obniżenia świadczenia” jest problematyczna. Nie dość, że sytuacja tego rodzaju występuje sporadycznie – wiąże się bowiem tylko z przypadkiem, w którym ubezpieczony dostał już świadczenie i wtórnie jest ono obniżane – to jeszcze, a może przede wszystkim, niejasne jest wyróżnienie w art. 477
14
§ 2
1
k.p.c. kategorii „obniżenia świadczenia” i pozostawienie poza jego zakresem spraw dotyczących „przyznawania świadczeń” – czyli tych które dominują statystycznie. Nie jest rolą Sądu Najwyższego recenzowanie działań ustawodawcy, możliwe jest jednak stwierdzenie – bo na to pozwalają przywołane racje, że wprowadzenie do porządku prawnego art. 477
14
§ 2
1
k.p.c. nie zostało poprzedzone twórczą refleksją.
Sąd Najwyższy zasygnalizował też, że art. 477
14
§ 2
1
k.p.c. upoważnia sąd do uchylenia decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania organowi rentowemu tylko w razie wydania decyzji „z rażącym naruszeniem przepisów o postępowaniu przed organem rentowym”. Zestawienie treści przepisu z art. 477
14a
k.p.c. nie pozostawia wątpliwości, że art. 477
14
§ 2
1
k.p.c. zawiera upoważnienie tylko dla sądu pierwszej instancji.
Odnosząc powyższe rozważania do rozpoznawanego zażalenia. Należy podkreślić, że nie doszło do uchybienia art. 38a § 1 w związku z art. 123 ustawy systemowej i art. 28 k.p.a. Natomiast co do art. 477
14
§ 2
1
k.p.c. trzeba zwrócić uwagę, że skoro przepis ten adresowany jest do Sądu pierwszej instancji, to Sąd odwoławczy wydając zaskarżone postanowienie nie mógł mu uchybić. Inaczej rzecz ujmując, Sąd Apelacyjny w Warszawie nie mógł naruszyć art. 477
14
§ 2
1
k.p.c., gdyż nie był uprawniony do jego zastosowania. Sąd ten wydał zaskarżone orzeczenie na podstawie art. 386 § 4 k.p.c., który to przepis nie stał się podstawą zaskarżenia. W tych okolicznościach trudno odnosić się do wniesionego zażalenia.
Mimo wskazanych wad konstrukcyjnych zażalenia, Sąd Najwyższy dokonał oceny czy w sprawie doszło do uchybienia art. 386 § 4 k.p.c. w związku z art. 394
1
§ 1
1
k.p.c. Zaczynając od strony podmiotowej, trzeba przypomnieć, że Kodeks postępowania cywilnego klarownie zakreślił, kto może być stroną w postępowaniu cywilnym. W art. 477
1
§ 1 k.p.c. określono, że stronami są ubezpieczony, osoba odwołująca się od orzeczenia WZON, inna osoba, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja, organ rentowy, WZON oraz zainteresowany. Ustawodawca wprowadza zatem czytelny podział między „ubezpieczonego” a „inną osobę, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja”. Zakładając racjonalność ustawodawcy, nie sposób przyjąć, że skoro art. 477
1
§ 1 k.p.c. rozróżnia „ubezpieczonego” i „inną osobę”, to w art. 477
14
§ 2
1
k.p.c. prawodawca wskazując na „ubezpieczonego” rozumie przez to również „inną osobę, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja”. W rezultacie, trzeba zadać pytanie o status w procedurze cywilnej (odnoszącej się do spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych) płatnika składek (pracodawcy). Odpowiedz jest w orzecznictwie jednoznaczna. Płatnik składek kwalifikowany jest nie jako ubezpieczony, ale jako inna osoba, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja (ostatnio w tej kwestii wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z 17 lutego 2021 r., III USKP 22/21, LEX nr 3123188; a wcześniej w wyroku z 5 września 2017 r., II UK 360/16, LEX nr 2390723 – w judykatach tych wskazano na poprzednie zgodne orzecznictwo). Znaczy to tyle, że zaskarżona w sprawie decyzja nie nałożyła na płatnika składek zobowiązania w rozumieniu art. 477
14
§ 2
1
k.p.c., gdyż przepis ten zezwala na uchylenie decyzji tylko wówczas, gdy zobowiązanie nałożono na „ubezpieczonego”, a nie na „inną osobę”, którą jest płatnik składek.
Również według optyki przedmiotowej argumenty skarżącej Spółki są nietrafione. Stwierdzenie w zaskarżonej decyzji, że M.K. „podlega obowiązkowo ubezpieczeniom” nie jest równoznaczne z „nałożeniem na ubezpieczonego zobowiązania”, czy tym bardziej z „ustaleniem wymiaru tego zobowiązania” - w rozumieniu art. 477
14
§ 2
1
k.p.c. Termin „zobowiązanie” użyty w tym przepisie może wydawać się niezrozumiały. Nie da się odkodować jego znaczenia w świetle definicji „spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych” z art. 476 § 1 pkt 2 k.p.c. – w przepisie tym posłużono się ogólną formułą „sprawa dotycząca ubezpieczeń społecznych”. W ujęciu językowym słowo „zobowiązanie” kieruje uwagę na rozumienie nadane temu pojęciu w prawie cywilnym. Założenie to może być jednak zawodne, jeśli weźmie się pod uwagę, że prawo ubezpieczeń społecznych ma korzenie w prawie publicznym. „Zobowiązanie” może zatem nie wiązać się tylko z relacją zobowiązaniową. Rację ma skarżący, że może także określać sytuację prawną stron stosunku ubezpieczeniowego. Pewne jest jednak, że termin „decyzja nakładająca na ubezpieczonego zobowiązanie” nie koresponduje z pojęciem „decyzja o podleganiu obowiązkowo  ubezpieczeniom społecznym”. Czym innym jest bowiem „nałożyć zobowiązanie” – co sugeruje działanie konstytutywne, a czym innym „ustalić podleganie ubezpieczeniom społecznym” – co wiąże się z aspektem deklaratywnym.
W związku z powyższym, opierając się na podstawie art. 398
14
k.p.c. w związku art. 394
1
§ 3 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji niniejszego postanowienia.
Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego wydano na podstawie art. 394
1
§ 3 k.p.c. w zw. z art. 398
21
k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w związku z art. 98 § 1 i 3 k.p.c. oraz § 9 ust. 2 w związku z § 10 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 1804).

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI