II URN 54/95

Wyrok z dnia 30 stycznia 1996 r. II URN 54/95 Pracownicy jednostek wydzielonych z PKP, z którymi rozwiązano stosunek pracy w związku ze zmianami organizacyjnymi lub zmniejszeniem stanu zatrudnienia, nabywają prawo do przejścia na wcześniejszą emeryturę, pod wa- runkiem nieprzerwanego zatrudnienia w tych jednostkach przez 15 lat przed ich wydzieleniem z PKP, chociażby okres zatrudnienia osiągnęli w czasie pracy wykonywanej w tych jednostkach wydzielonych, przed rozwiązaniem w nich sto- sunku pracy (art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwie państwowym PKP - Dz. U. Nr 107, poz. 263). Przewodniczący SSN: Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Teresa Romer (sprawozdawca), Walerian Sanetra, Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Stefana Trautsolta, po rozpoznaniu w dniu 30 stycznia 1996 r. sprawy z wniosku Tadeusza G. przeciwko Centralnej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w W. o wcześniejszą emeryturę kolejową, na skutek rewizji nadzwyczajnej Rzecznika Praw Obywatelskich - [...] od wyroku Sądu Woje- wódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 5 lutego 1993 r., [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu- -Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Centralna Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych w W. odmówiła Tadeuszowi G., urodzonemu 1 lipca 1936 r., przyznania wcześniejszej emerytury kolejowej, gdyż zdaniem tego organu wnioskodawca nie spełnił jednego z warunków określonych w art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwie państwowym "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. Nr 107, poz. 463), tj. nie posiadał 40-letniego okresu pracy w dniu 31 lipca 1991 r., w dniu wydzielenia Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego w Ł. z Przedsiębiorstwa PKP. Na podstawie przedłożonych dowodów kolejowy organ rentowy uznał za udowodnione następujące okresy pracy: - od 4 lipca 1955 r. do 15 lipca 1992 r. - 37 lat i 13 dni w Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego w Ł. - od 2 lipca 1952 r. do 3 lipca 1955 r. - 3 lata i 2 dni w gospodarstwie rolnym. Łącznie uznany okres pracy wyniósł 40 lat i 15 dni. Natomiast organ rentowy przyjął, że w dniu 31 lipca 1991 r. wnioskodawca posiadał 39 lat i 1 miesiąc pracy, a więc nie miał okresu zatrudnienia wymaganego do przyznania wcześniejszej emerytury kolejowej. Okres ten wynoszący łącznie 40 lat wnioskodawca osiągnął w dniu 3 lipca 1992 r., po 11 miesiącach od wydzielenia ZNTK w Ł. z Przedsiębiorstwa PKP. Od powyższej decyzji organu rentowego z dnia 3 listopada 1992 r. wnioskodaw- ca odwołał się do Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie. Domagał się zmiany tej decyzji i przyznania emerytury kolejowej, gdyż jego zatrudnienie przez ponad 37 lat w Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego było uznane za pracę na kolei, a okres 40 lat pracy osiągnął będąc pracownikiem tego samego zakładu pracy. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie zaskar- żonym wyrokiem oddalił odwołanie. W uzasadnieniu wyroku sporządzonym na podstawie art. 419 § 3 k.p.c. Sąd podał, że zgodnie z art. 5 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwie państwowym "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. Nr 107, poz.463), prawo do wcześniejszej emerytury kolejowej mężczyzna nabywa wtedy, gdy do dnia wydzielenia zakładu pracy z PKP osiągnie 40 lat zatrudnienia. Zdaniem Sądu Woje- wódzkiego data wydzielenia Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego z PKP jest datą rozwiązania dotychczasowych warunków pracy, po której nastąpiło zawarcie nowego stosunku pracy. Warunek osiągnięcia 40 lat pracy powinien być, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, spełniony przed wydzieleniem Zakładów Naprawczych z PKP. Wnioskodawca warunku tego nie spełnia i dlatego Sąd oddalił odwołanie. Od tego wyroku wniósł rewizję nadzwyczajną Rzecznik Praw Obywatelskich. W rewizji zarzucił on zaskarżonemu wyrokowi rażące naruszenie prawa, a w szczególności art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwie państwowym "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. Nr 107, poz. 463), art. 3 § 2 i art. 233 § 1 k.p.c. oraz naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej i wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkie- mu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie do ponownego rozpoz- nania. W uzasadnieniu podał, że przepis art. 5 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwie państwowym "Polskie Koleje Państwowe" daje podstawę do przyznania wcześniejszej emerytury kolejowej w przypadku spełnienia określonych w nim warunków. Oznacza to, że zwykła kolejowa emerytura może być przyznana tylko w przypadku spełnienia warunków określonych w art. 11 ustawy z dnia 28 kwietnia 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin (Dz. U. Nr 23, poz. 99 ze zm.), tj. z chwilą ukończenia wieku 55 lat - kobieta, 60 lat - mężczyzna i osiągnięcia okresu zatrudnienia co najmniej 20 lat - kobieta, 25 lat - mężczyzna, w tym co najmniej 15 lat zatrudnienia na kolei, łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi do okresów zatrudnienia na kolei. Zgodnie zaś z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1991 r. pracownicy kolejowi, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w związku ze zmianami or- ganizacyjnymi lub zmniejszeniem stanu zatrudnienia na PKP, mogą przejść wcześniej na emeryturę określoną przepisami ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin, jeżeli osiągnęli do dnia rozwiązania stosunku pracy okres zatrudnienia wynoszący łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi do okresów zatrudnienia co najmniej 35 lat dla kobiet i 40 lat dla mężczyzn, w tym co najmniej 15 lat zatrudnienia na kolei, łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi do okresów zatrudnienia na kolei. Stosownie do dyspozycji ust. 2 tegoż art. 5 ustawy z 19 października 1991 r. przepis ust. 1 stosuje się również do pracowników wydzielonych z PKP jednostek, o których mowa w art. 2 ust. 1 tej ustawy, jeżeli pracownicy ci w tych jednostkach byli zatrudnieni nieprzerwanie 15 lat przed ich wydzieleniem z PKP. Sąd Najwyższy rozważył, co następuje: Interpretacja art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwie państwowym "Polskie Koleje Państwowe", zwanej dalej ustawą o PKP, w brzmieniu obowiązującym do dnia 20 listopada 1995 r. była przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego m.in. w wyrokach dnia 8 września 1993 r., II URN 40/93 (nie publ.) oraz z dnia 7 lipca 1995 r., II URN 16/95 (OSNAPiUS 1995 nr 22 poz. 282). W obu tych wyrokach Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że podstawę do przyznania wcześniejszej emerytury kolejowej stanowi art. 5 ustawy o PKP. Zgodnie z treścią tego przepisu pracownicy kolejowi, z którymi rozwiązano stosunek pracy w związku ze zmianami organizacyjnymi lub zmniejszeniem stanu zatrudnienia w PKP, mogą przejść na wcześniejszą emeryturę określoną przepisami o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin, jeżeli osiągnęli do dnia rozwiązania stosunku pracy okres zatrudnienia wynoszący łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi do okresów zatrudnienia co najmniej 35 lat dla kobiet i 40 lat dla mężczyzn, w tym 15 lat zatrudnienia na kolei (ust. 1). Sąd Najwyższy podkreślił, że przepis ten stosuje się także do pracowników wydzielonych z PKP jednostek, o których mowa w art. 2 ust. 1, jeżeli byli zatrudnieni nieprzerwanie 15 lat w tych jednostkach, przed ich wydzieleniem z PKP (ust. 2). W art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy o PKP wśród jednostek, które mogą być wydzielone z PKP wymienione są zakłady naprawcze zaplecza kolejowego. Podobnie, jak w przytoczonych wyrokach, Sąd Najwyższy przyjał w rozpatry- wanej sprawie, że z chwilą wydzielenia z PKP Zakładów Naprawczych Taboru Kolejo- wego w Ł., w których wnioskodawca pracował nieprzerwanie od 4 lipca 1955 r. do 15 lipca 1992 r. nie doszło do rozwiązania z nim stosunku pracy, lecz do podziału zakładu pracy, o którym mowa w art. 23 1 § 3 k.p. W takiej sytuacji, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, mimo zmiany po stronie pracodawcy, stosunek pracy trwa nadal i wbrew poglądowi wyrażonemu w zaskarżonym wyroku, nie dochodzi do dorozumianego rozwiązania tego stosunku z zakładem, który został podzielony. Skoro art. 5 ust. 2 ustawy o PKP przewiduje zastosowanie przepisu ust. 1 do pracowników jednostek wydzielonych z PKP, to pracownicy ci, z którymi, tak jak to miało miejsce wobec wnioskodawcy, zostanie rozwiązany stosunek pracy w związku ze zmianami organizacyjnymi lub zmniejszeniem stanu zatrudnienia w tych jednostkach, nabywają prawo do przejścia wcześniej na emeryturę kolejową z chwilą osiągnięcia 40 lat zatrudnienia pod dodatkowym warunkiem 15 lat nieprzerwanej pracy na PKP, a więc też i w tych jednostkach przed ich wydzieleniem z PKP. Jak wspomniano zgodnie z ustawą z dnia 28 kwietnia 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin (Dz. U. Nr 23, poz. 99 ze zm.) kolejowa emerytura przysługuje pracownikom kolejowym spełniającym odpowiednie warunki, w tym 15 lat pracy na kolei. Według treści art. 5 ust. 2 ustawy o PKP prawo do wcześniejszej emerytury uzależnione jest od posiadania okresu zatrudnienia wymienionego w art. 5 ust. 1, w tym 15 lat pracy w jednostkach wydzielonych z PKP (ten staż powinien przypadać przed wydzieleniem tych jednostek) oraz rozwiązaniem stosunku pracy z przyczyn w tym przepisie wymienionych. Sąd Najwyższy podziela pogląd wyrażony we wspomnianych wyrokach, że roz- wiązanie stosunku pracy może nastąpić już po wydzieleniu danej jednostki z PKP. O prawie do wcześniejszej emerytury decyduje bowiem posiadanie wymaganego stażu pracy oraz rozwiązanie stosunku pracy z przyczyn leżących po stronie zakładu pracy. Ustawa z dnia 6 lipca 1995 r. o przedsiębiorstwie państwowym "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. Nr 95 poz. 474) uchyliła z dniem wejścia jej w życie (20 listopada 1995 r.), ustawę z dnia 27 kwietnia 1989 r. o przedsiębiorstwie państwowym "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. Nr 26, poz. 138 ze zm.) oraz ustawę z dnia 19 października 1991 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwie państwowym "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. Nr 107, poz. 463). Zgodnie z art. 47 ust. 3 obecnie obowiązującej ustawy o PKP prawo przejścia na wcześniejszą emeryturę w razie rozwiązania stosunku pracy z przyczyn leżących po stronie zakładu pracy, mają pracownicy jednostek wydzielonych z PKP oraz pracownicy przedsiębiorstw państwowych utworzonych z jednostek organizacyjnych wydzielonych z PKP w okresie od dnia 1 lipca 1991 r. do dnia wejścia w życie ustawy, jeżeli okresy, o których mowa w ust. 1, pracownicy ci osiągnęli do dnia wydzielenia jednostki z PKP. Okresy te, to 35 lat okresów składkowych i nieskładkowych dla kobiet oraz 40 lat tych okresów dla mężczyzn. Zdaniem Sądu Najwyższego, regulacja zawarta w art. 47 ust. 3 ustawy o PKP może mieć jedynie zastosowanie do wniosków o wcześniejsze emerytury zgłoszonych po dniu wejścia jej w życie. Odmienna wykładnia oznaczałaby działanie prawa wstecz i to na niekorzyść pracowników PKP. O takim, niezgodnym z Konstytucją działaniu ustawodawcy wypowiadał się Sąd Najwyższy w związku z przepisem art. 121 (zdanie pierwsze) ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (D. U. z 1991 r., Nr 7, poz. 24 ze zm.) w zakresie odnoszącym się do okresu od wejścia jej w życie do chwili ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, w sprawach II URN 44/94 (OSNAPiUS 1995 nr 6 poz. 80) i II URN 18/95 (OSNAPiUS 1996 nr 3 poz. 51). W uzasadnieniu tych wyroków Sąd Najwyższy podkreślił, że zasada poszanowania praw słusznie nabytych jest jedną z fundamentalnych zasad demokratycznego państwa. Przemawia za tym art. 1 Konsty- tucji Rzeczypospolitej Polskiej, wyrażający zasadę demokratycznego państwa prawa. Sąd Najwyższy powołał się też na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 maja 1986 r. U 1/86, OTK 1986 poz. 1 stwierdzające, że zasada niedziałania prawa wstecz, chociaż nie została wyrażona w Konstytucji, stanowi podstawową zasadę po- rządku prawnego. Znajduje ona swoje oparcie w takich wartościach, jak bezpieczeńs- two prawne, pewność obrotu prawnego oraz poszanowanie praw nabytych. Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 2 marca 1993 r. (K 9/92 - OTK 1993 cz. I poz. 6) stwierdził też, że zasada państwa prawnego wymaga, aby zmiana prawa dotychczas obowiązującego, która pociąga za sobą niekorzystne skutki dla sytuacji prawnej podmiotów, dokonywana była zasadniczo z zastosowaniem przepisów przejściowych, a co najmniej odpowiedniego vacatio legis. W omawianej ustawie z dnia 6 lipca 1995 r. o PKP, nie tylko poprzez przepis art. 47 ust. 3 zastosowano zasadę działania prawa wstecz, ale również doszło do sprzeczności między tym przepisem, który działając wstecz zmienia treść art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1991 r. oraz art. 49 ust. 1 pkt 2, który stanowi o utracie mocy obowiązującej ustawy z dnia 19 października 1991 r. o zmianie ustawy o PKP z dniem 20 listopada 1995 r. Treścią art. 47 ust. 3 ustawodawca doprowadził więc do zmiany art.5 ustawy z dnia 19 października 1991 r. wbrew przytoczonym zasadom państwa prawnego, a więc dokonał zmiany mocy obowiązującej tego przepisu przed uchyleniem mocy obo- wiązującej ustawy, w której przepis ten był zawarty. Kierując się powyższymi względami Sąd Najwyższy uwzględnił rewizję nadz- wyczajną mimo, iż została ona złożona po upływie terminu o jakim mowa w art. 421 § 2 k.p.c., albowiem zaskarżony wyrok narusza w sposób rażący nie tylko omówione przepisy prawa materialnego, ale również interes Rzeczypospolitej Polskiej, która gwa- rantuje, jako państwo prawa, świadczenia z ubezpieczenia społecznego tym, którzy spełniają warunki wymagane do ich przyznania. Pozbawienie wnioskodawcy prawa do wcześniejszej emerytury kolejowej ze względu na wadliwą interpretację przepisu prawa - stanowi naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej. Przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu podyk- towane jest koniecznością dokonania ustaleń co do łącznego okresu zatrudnienia wnioskodawcy oraz daty, od której przysługuje mu wcześniejsza emerytura kolejowa. =======================================