II URN 42/95

Wyrok z dnia 17 listopada 1995 r. II URN 42/95 Na podstawie art. 109 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 71, poz. 342 ze zm.) w sprawach o świadczenia emerytalno-rentowe dla rolników, wszczętych lecz nie zakończonych przed dniem 1 stycznia 1991 r. decyzją organu rentowego, nadal stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecz- nym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jednolity tekst Dz. U. z 1989 r., Nr 24, poz. 133 ze zm.) Wyrok Sądu Apelacyjnego, wydany mimo braku zwrotnego poświadczenia odbioru zawiadomienia o terminie rozprawy rewizyjnej strony działającej bez adwokata, jest - z mocy art. 369 pkt 5 w związku z art. 393 § 1 k.p.c. - nieważny. Przewodniczący SSN: Stefania Szymańska, Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Maria Mańkowska, Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Jana Szewczyka, po rozpoznaniu w dniu 17 listopada 1995 r. sprawy z wniosku Stanisława Z., w miejsce którego wstąpiła żona Janina Z., przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddział Regionalny w S. o przyznanie dodatku pielęgnacyjnego od wcześniejszej daty, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Sądu Apelacyj- nego w Lublinie z dnia 27 października 1994 r., [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Wojewódz- kiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 1 lipca 1994 r., [...] i sprawę przekazał temu Sądowi do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Wnioskodawca Stanisław Z. we wniosku z dnia 12 września 1990 r. dochodził przyznania renty inwalidzkiej rolniczej według I grupy inwalidów, bez przekazywania gospodarstwa rolnego, wskazując jako następcę 16 letniego wówczas Leszka Z. Oce- niając sprawę na podstawie art. 16 ust. 1a ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r., Nr 24, poz. 133 ze zm.), Zakład Ubezpieczeń Społecznych- Oddział w S. decyzją z dnia 4 lutego 1991 r. nie uwzględnił wniosku, powołując się na orzeczenia komisji lekarskich nie zaliczające ubiegającego się do pierwszej grupy in- walidów. Na skutek odwołania wnioskodawcy, Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie, wyrokiem z dnia 19 maja 1992 r. [...] uchylił zaskarżoną decyzję i sprawę przekazał organowi rentowemu do ponownego rozpoznania, z zaleceniem przeprowadzenia koniecznych badań lekarskich, także w domu wniosko- dawcy i ocenienia, czy i ewentualnie do dnia 31 grudnia 1990 r. był on inwalidą pierw- szej grupy. Po ponownym rozpoznaniu sprawy organ rentowy - Kasa Rolniczego Ubez- pieczenia Społecznego-Oddział Regionalny w S. - ponownie odmówił przyznania do- chodzonego świadczenia po ustaleniu, że inwalidztwo pierwszej grupy istnieje od dnia 1 września 1992 r. - decyzja z dnia 12 października 1992 r. Po uzupełnieniu wniosku, ostatecznie decyzją z dnia 10 listopada 1992 r. organ rentowy przyznał wnioskodawcy rentę inwalidzką od dnia 1 stycznia 1991 r. na podstawie art. 21 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rol- ników (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 71, poz. 342 ze zm.) wraz z dodatkiem pie- lęgnacyjnym od dnia 1 września 1992 r. wobec orzeczenia komisji lekarskiej, stwier- dzającego inwalidztwo I grupy od października 1990 r. W piśmie z dnia 10 listopada 1993 r. nazwanym odwołaniem, a skierowanym do Sądu Wojewódzkiego w Lublinie, wnioskodawca dochodził wyrównania świadczenia wskazując, że inwalidztwo pierwszej grupy powstało u niego przed dniem 31 grudnia 1990 r. Powyższe odwołanie Sąd Wojewódzki Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie częściowo uwzględnił wyrokiem z dnia 1 lipca 1994 r. przyznając wniosko- dawcy dodatek pielęgnacyjny z tytułu inwalidztwa I grupy od dnia 1 stycznia 1991 r. W uzasadnieniu Sąd ten stwierdził w oparciu o opinię biegłych, że inwalidztwo I grupy istnieje od października 1990 r., stąd też dochodzony dodatek przysługuje od daty przyznania świadczenia w zaskarżonej decyzji, tj. od dnia 1 stycznia 1991 r. Stanowisko to podzielone zostało przez Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Lublinie, który wyrokiem z dnia 27 października 1994 r. oddalił rewizję wnioskodawcy. Powyższy wyrok zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości i zarzucając rażące naruszenie prawa, a to art. 369 pkt 5 i art. 3 § 2 k.p.c. oraz art. 16 ust. 1a ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r., Nr 24, poz. 133 ze zm.), a nadto naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej, wnosił o uchylenie tego wyroku, jak też poprzedzającego wyroku Sądu Wojewódzkiego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Zdaniem rewidującego wyrok Sądu Apelacyjnego dotknięty jest nieważnością, skoro na rozprawie w dniu 20 października 1994 r. wnioskodawca nie był obecny, brak też było zwrotnego poświadczenia odbioru powiadomienia o terminie posiedzenia. Z akt rentowych wynika nadto, że w dniu 15 października 1994 r., tj. w trakcie postępowania, wnioskodawca zmarł, zaś w postępowaniu nie wzięły udziału osoby uprawnione - art. 104 st. 1 i 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), doszło nadto - wobec niewyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy - do naruszenia art. 16 ust. 1a cytowanej ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych... Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona z przyczyn w niej podniesionych, a jej uwzględnienie skutkuje uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wy- roku Sądu Wojewódzkiego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego roz- poznania. Z akt sprawy wynika, że w czasie rozprawy rewizyjnej przed Sądem Apelacyjnym w Lublinie w dniu 20 października 1994 r. wnioskodawca nie był obecny, brak też było zwrotnego poświadczenia odbioru zawiadomienia o terminie rozprawy. Mimo tego Sąd zamknął rozprawę odraczając jedynie ogłoszenie wyroku na dzień 27 października 1994 r. Powyższe narusza przepis art. 214 w związku z art. 393 § 1 k.p.c., który obliguje sąd do odroczenia rozprawy w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości w doręczeniu wezwania, zaś w przypadku postępowania rewizyjnego także zawiadomienia o terminie rozprawy. Fakt, że rozprawa rewizyjna odbywa się bez względu na niestawiennictwo stron - art. 378 k.p.c. - oznacza że termin takiej rozprawy musi być stronom znany. Powyższe świadczy o pozbawieniu wnioskodawcy możności obrony swych praw, powodując nieważność postępowania w myśl art. 369 pkt 5 k.p.c. Z akt rentowych wynika nadto, że w toku postępowania rewizyjnego wniosko- dawca zmarł, a więc w jego miejsce miały prawo wejść małżonka i dzieci, z którymi wnioskodawca prowadził wspólne gospodarstwo domowe - art. 104 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Ust. 1 cytowanego art. 104 ustawy stanowi, że w razie śmierci osoby, która zgłosiła wniosek o świadczenie, świadczenie należne jej do dnia śmierci wypłaca się małżonkowi i dzieciom, z którymi prowadziła wspólne gospodarstwo domowe. Prawa tego żona wnioskodawcy została pozbawiona, skoro postępowanie w sprawie zostało prawomocnie ukończone wyrokiem z dnia 27 października 1994 r., mimo iż dwa tygod- nie wcześniej (15 października 1994 r.) Stanisław Z. zmarł. Tak Sąd Apelacyjny, jak i Sąd Wojewódzki w Lublinie rozpoznawały sprawę poddając ocenie decyzję Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddział Re- gionalny w S. z dnia 10 listopada 1992 r., zajmując - za organem rentowym - stanowis- ko, że w sprawie ma zastosowanie art. 21 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, wobec nieobowiązywania już ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r., Nr 24, poz. 133 ze zm.). Sądy przeoczyły jednak, że pierwszy wniosek w sprawie dotyczący przyznania świadczenia rentowego, złożony został w dniu 12 września 1990 r. i oparty był na przesłankach zawartych w art. 16 ust. 1a cytowanej ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. W myśl tego przepisu (zawartego w ustawie z dnia 24 lutego 1990 r. o niektórych wa- runkach funkcjonowania ubezpieczeń społecznych rolników indywidualnych i członków ich rodzin w 1990 r. - Dz. U. Nr 14, poz. 90) rolnikowi zaliczonemu do I grupy inwalidów przysługuje renta inwalidzka bez przekazywania gospodarstwa rolnego, jeżeli prowadzi on to gospodarstwo wspólnie z małżonkiem, który nie ma ustalonego prawa do emerytury lub renty na podstawie odrębnych przepisów i nie spełnia warunków do otrzymania emerytury lub renty na wypadek przekazania gospodarstwa rolnego lub ma niepełnoletniego następcę, który ukończył 15 lat [...] jeżeli pozostaje z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Sprawa dotycząca tego świadczenia została załatwiona przez organ rentowy ostatecznie w dniu 12 października 1992 r. decyzją odmowną po ustaleniu daty pows- tania inwalidztwa według I grupy od dnia 1 września 1992 r. Należy zauważyć, że brak wiadomości by decyzja ta została wnioskodawcy doręczona, a jego zarzuty zawarte w odwołaniu świadczą, że w istocie kwestionuje on tę właśnie decyzję, dochodząc przyznania świadczenia rentowego według poprzednio obowiązujących zasad. Fakt, że w dacie przyznania wnioskodawcy uprawnień rentowych nie obowiązywała już ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych... nie oznacza, że nie ma ona zastosowania. Wiosek o świadczenie rentowe, jak to wyżej podano, złożony został jeszcze we wrześniu 1990 r., a więc przed wejściem w życie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, zaś pierwsza decyzja (odmowna) organu rentowego, tj. w tym czasie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S., wydana została w dniu 4 lutego 1991 r., a więc już po wejściu w życie cytowanej wyżej ustawy - art. 123. W myśl jej art. 109 sprawy o świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin (z ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r.), do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie ustawy, tj. przed 1 stycznia 1991 r., wszczęte i nie zakończone przed tym dniem decyzją organu rentowego podlegają załatwieniu na zasadach i w trybie określonych dotychczasowymi przepisami, chyba że uprawniony złoży wniosek, aby sprawę rozpoznać według "nowych" przepisów. Wniosek taki jednak w sprawie nie został złożony, zaś wnioskodawca w odwołaniach i pismach je uzupełniających dochodził zastosowania przepisów poprzedniej ustawy, wobec spełnie- nia, w swojej ocenie, warunków do przyznania świadczenia. Skoro w toku postępowania odwoławczego przed Sądem Wojewódzkim, usta- lono, na podstawie nie kwestionowanej przez strony opinii biegłych sądowych, że wnioskodawca był inwalidą I grupy od października 1990 r. to z powyższego wynika, że spełnił on jeden z warunków do otrzymania świadczenia rentowego w oparciu o powołany wyżej przepis art. 16 ust. 1a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin. Przesądzenie powyższego zobowiązywało Sąd Wojewódzki rozpoznający od- wołanie do czynienia ustaleń, czy zostały też spełnione pozostałe warunki zawarte w cytowanym wyżej przepisie, uzasadniające przyznanie świadczenia według poprzednio obowiązujących zasad. W materiale dowodowym sprawy brak koniecznych ustaleń w tym zakresie, co uniemożliwiło wydanie orzeczenia reformatoryjnego. W ponownym postępowaniu rzeczą Sądu Wojewódzkiego będzie uzupełnienie postępowania we wskazanym kierunku i ocenienie czy wnioskodawca miał prawo do dochodzonej renty inwalidzkiej na podstawie wniosku z dnia 12 września 1990 r., przy czym postępowanie to winno się toczyć z udziałem uprawnionych członków rodziny, którzy mieliby prawo do należnego ich poprzednikowi prawnemu świadczenia do dnia jego śmierci. Zaskarżony wyrok nie tylko rażąco narusza prawo, ale także interes Rzeczypos- politej Polskiej, skoro pozbawia uprawnionych członków rodziny zmarłego rolnika należnych im świadczeń. W interesie państwa leży bowiem, by sprawy z zakresu ubez- pieczeń społecznych - zwłaszcza dotyczące emerytur i rent - rozpoznawane były ze szczególną wnikliwością, zaś świadczenia wypłacane według zasad i w wysokości zagwarantowanej prawem. Z tych wszystkich względów, na podstawie art. 422 § 2 k.p.c., orzeczono jak w sentencji. =======================================