II UR 1/95

Wyrok z dnia 5 stycznia 1995 r. II UR 1/95 Jeżeli organ rentowy stwierdził, że wydana uprzednio decyzja uznająca pracodawcę za nieuspołeczniony zakład pracy jest błędna, a błąd ten nie został spowodowany zachowaniem się zakładu pracy, to organ rentowy może wydać nową, prawidłową decyzję ze skutkiem na przyszłość, bez możliwości docho- dzenia od pracodawcy zwrotu zasiłków chorobowych wypłaconych przed wy- daniem ponownej decyzji. Przewodniczący SSN: Teresa Romer, Sędzia: SN Stefania Szymańska (sprawozdawca), Sędzia: SA Andrzej Kijowski, Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Jana Szewczyka, po rozpoznaniu w dniu 5 stycznia 1995 r. sprawy z powództwa Spółki Dźwigowo-Instalacyjnej "L.-S." Spółka Akcyjna w L. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w L. o ustalenie, że wnioskodawca jest jednostką gospodarki nieuspołecznionej, na skutek rewizji wnioskodawcy od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 10 marca 1994 r., [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i poprzedzającą go decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w L. z dnia 17 września 1993 r., [...] U z a s a d n i e n i e Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w L. w decyzji z dnia 17 września 1993 r. stwierdził, że wnioskodawca, tj, Spółka Dźwigowo-Instalacyjna "L.-S." SA w L., została zaliczona od dnia 12 lutego 1991 r. do "jednostek gospodarki uspołecznionej" w rozumieniu § 19 ust. 1 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. w sprawie zasad obliczania zasiłków, z ubezpieczenia społecznego oraz pokrywania wydatków na te zasiłki (Dz. U. Nr 33, poz. 157 ze zm.). Spółka Akcyjna "L.-S." została w dniu 12 lutego 1991 r. wpisana do rejestru handlowego, przy czym większość akcjonariuszy stanowią spółdzielnie mieszkaniowe, Spółka dokonała zgłoszenia obowiązku ubezpieczenia w lutym 1991 r. Pismem z dnia 20 marca 1991 r. oraz z dnia 18 kwietnia 1991 r. pozwany Oddział zawiadomił Spółkę, że została uznana za jednostkę gospodarki nieuspołecznionej i wskazał sposób rozliczania, m.in., zasiłków z ubezpieczenia społecznego na wypadek choroby i macierzyństwa (k. 52, 53 akt sądowych). Na tej podstawie od 12 lutego 1991 r. Spółka traktowana była przez pozwany Oddział jako nieuspołeczniony zakład pracy. W odwołaniu od decyzji z dnia 17 września 1993 r. §L.-S." Spółka Akcyjna wno- siła o uchylenie decyzji, podnosząc, że w świetle aktualnie obowiązujących przepisów podatkowych brak jest podstawy do uznania jej za jednostkę gospodarki uspołecznionej, co też potwierdziły Urząd Skarbowy w L. oraz Wojewódzki Urząd Sta- tystyczny w L. Wyrokiem z dnia 10 marca 1994 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie [...] oddalił odwołanie. W uzasadnieniu wyroku Sąd Wojewódzki wywiódł, że skoro większość, tj. 50% kapitału zakładowego "L.-S." posiadają spół- dzielnie mieszkaniowe, to Spółkę tę należy traktować jako jednostkę gospodarki uspołecznionej w rozumieniu ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o opodatkowaniu jed- nostek gospodarki uspołecznionej (jednolity tekst: Dz. U. z 1987 r., Nr 12, poz. 77). W rewizji od tego wyroku "L.-S." Spółka Akcyjna wnosiła o zmianę wyroku i uwzględnienie odwołania lub o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu. W rewizji podniesiono, że w dacie wydania decyzji z dnia 17 września 1993 r. ustawa z dnia 26 lutego 1982 r. o opodatkowaniu jednostek gospodarki uspołecznionej nie obowiązywała już, gdyż z dniem 5 lipca 1993 r. weszła w życie ustawa o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (Dz. U. Nr 11, poz. 50). Dlatego powołanie się na ww. ustawę z dnia 26 lutego 1982 r. było nieuzasadnione, w związku z czym decyzja z 17 września 1993 r. jest dotknięta nieważnością w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Poza tym podkreślono, że skoro zakwalifikowanie Spółki Akcyjnej "L.-S." jako nieuspołecznionego zakładu pracy nastąpiło w roku 1981 na podstawie decyzji ostatecznej w rozumieniu k.p.a., to uchylenie lub zmiana decyzji z 1991 r., może nastąpić tylko - zgodnie z art. 155 k.p.a. - za zgodą strony, a w przypadku braku takiej zgody, przez organ wyższej instancji. Sąd Apelacyjny w Lublinie uznał, iż w sprawie występuje zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, w związku z czym przedstawił je do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, formułując je w sposób następujący: "Czy Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest uprawniony do jednostronnej zmiany swojego stanowiska, wyrażonego w pochodzącym od niego piśmie, noszącym cechy decyzji administracyjnej i odmiennego ukształtowania względem strony obowiązków płynących z zaliczenia jej do jednostek gospodarki uspołecznionej ?" Sąd Najwyższy, po przejęciu sprawy do merytorycznego rozpoznania, zważył, co następuje: Ma rację Sąd Apelacyjny, iż pismo pozwanego Oddziału z dnia 20 marca 1991 r. stanowi - w myśl art. 107 § 1 k.p.a. - decyzję administracyjną, ponieważ zawiera ono istotne elementy takiej decyzji. W sprawie jest bezsporne, że na mocy tej decyzji Oddział ZUS uznał "L.-S." Spółkę Akcyjną w L. za nieuspołeczniony zakład pracy - dla celów ubezpieczenia społecznego. W konsekwencji tego wydatki na zasiłki chorobowe przysługujące pra- cownikom tejże Spółki pokrywane były ze środków Funduszu Ubezpieczeń Społecz- nych, przy czym kwoty te podlegały zaliczeniu na poczet składek na ubezpieczenie społeczne, a to stosownie do § 20 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. w sprawie zasad obliczania zasiłków z ubezpieczenia społecznego oraz pokry- wanie wydatków na te zasiłki (Dz. U. Nr 33, poz. 157 ze zm.), określonego dalej jako rozporządzenie Rady Ministrów z 6 czerwca 1983 r. Na mocy decyzji z dnia 20 marca 1991 r. Spółka ta zatem nie pokrywała wydatków na zasiłki chorobowe swych pracowników w czasie trwania stosunku pracy, co niewątpliwie było korzystne, gdyż wydatki na zasiłki chorobowe nie obciążały funduszu płac. Poza sporem jest, że w dacie wydania decyzji z 20 marca 1991 r. większość akcjonariuszy stanowiły spółdzielnie mieszkaniowe, które łącznie posiadały ponad 50% kapitału akcyjnego. Stan taki utrzymuje się nadal z tym, iż od miesiąca czerwca 1993 r. część akcji (ok. 8%) objęły ponadto podmioty zagraniczne. Zagadnienie, czy w okresie od 1 października 1990 r. do 4 lipca 1993 r. spół- dzielnie mogły być uznane za uspołecznione zakłady pracy w rozumieniu § 19 ust. 1 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. zostało rozstrzygnięte przez Sąd Najwyższy w uchwale Składu Siedmiu Sędziów z dnia 30 czerwca 1994 r., II UZP 15/94. W uchwale tej Sąd Najwyższy stwierdził, iż w ww. okresie spółdzielnie należało traktować jako uspołecznione zakłady pracy w rozumieniu § 19 ust. 1 i 3 rozpo- rządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. Uchwała ta wraz z obszernym uza- sadnieniem została opublikowana w OSNAPiUS 1994 Nr 8 poz. 131. Skład orzekający w niniejszej sprawie w całości podziela przytoczoną tam argumentację, a ponieważ uchwała ta jest już opublikowana, zbędne jest powtarzanie zawartej w niej argumentacji prawnej. Mając powyższe na uwadze należy zatem stwierdzić, iż decyzja z dnia 20 marca 1991 r., mocą której Oddział ZUS uznał "L.-S." Spółkę Akcyjną w L. za nieus- połeczniony zakład pracy w rozumieniu przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1991 r. była decyzją błędną. Skoro bowiem ponad 50% kapitału zakła- dowego (akcyjnego) posiadały uspołecznione zakłady pracy, to Spółkę tę należało zakwalifikować jako uspołeczniony zakład pracy w rozumieniu § 19 ust. 1 i 3 ww. rozporządzenia Rady Ministrów. Stwierdzenie przez Oddział ZUS w 1993 roku, że decyzja z dnia 20 marca 1991 r. jest błędna, nie upoważniało jednak Oddziału do wydania kolejnej decyzji, w której zakwalifikowano "L.-S." Spółkę Akcyjną w L. jako uspołeczniony zakład pracy od dnia 12 lutego 1991 r. Takie ustalenie bowiem rzutuje na obowiązek tejże Spółki co do pokrywania wydatków na zasiłki chorobowe swych pracowników w czasie trwania stosunku pracy, od dnia 12 lutego 1991 r. ponieważ żądanie zapłacenia tych kwot nie uległo jeszcze przedawnieniu, co następuje - gdy chodzi o zaległe składki - dopiero po upływie 5 lat od daty wymagalności. Przy rozważaniu tej kwestii należy mieć na uwadze przepis art. 155 k.p.a. (w związku z art. 180 § 1 k.p.a.). Przepis ten stanowi, że decyzja ostateczna, na mocy której strona nabyła prawo, może być w każdym czasie, za zgodą strony uchylona lub zmieniona przez organ administracji państwowej, który ją wydał, lub przez organ wyż- szego stopnia, jeżeli przepisy szczególne nie sprzeciwiają się uchyleniu lub zmianie takiej decyzji i przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. Do uchylenia lub zmiany ostatecznej decyzji, na mocy której strona nabyła prawo, a do takiej decyzji należy zaliczyć decyzję pozwanego Oddziału ZUS z dnia 17 września 1993 r., niezbędna jest więc zgoda strony, która to prawo nabyła, w niniejszym przy- padku w grę wchodziłaby zgoda "L.-S." Spółki Akcyjnej, na co Spółka ta nie wyraża zgody, czego wyrazem jest wniesienie odwołania od tej decyzji. Dlatego w sytuacji, gdy organ rentowy stwierdza, że wydana decyzja - korzystna dla strony - jest błędna, ale błąd ten nie został spowodowany zachowaniem się drugiej strony, to przysługuje mu prawo do wydania decyzji prostującej ten błąd ze skutkiem na przyszłość. Jeżeli zaś chodzi o okres sprzed wydania ponownej decyzji, to skutki finansowe swego błędu ponosi organ rentowy. Trafnie także zaznaczył Sąd Apelacyjny, że w decyzji z dnia 17 września 1993 r. pozwany Oddział ZUS powołał się na przepisy prawa, które w tym dniu już nie obo- wiązywały. Jak bowiem wyjaśnił Sąd Najwyższy w powołanej wyżej uchwale Składu Siedmiu Sędziów z dnia 30 czerwca 1994 r., II UZP 15/94 ustawa z dnia 26 lutego 1982 r. o opodatkowaniu jednostek gospodarki uspołecznionej (jednolity tekst: Dz. U. z 1987 r., Nr 12, poz. 77 ze zm.) została uchylona ustawą z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (Dz. U. Nr 11, poz. 50 ze zm.) i utraciła moc z dniem 5 lipca 1993 r. 2. W sprawie jest poza sporem, że od czerwca 1993 r. do 8% akcji objęły pod- mioty zagraniczne. W związku z powyższym należy zaznaczyć, że Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 6 września 1994 r., II UZP 22/94 stwierdził (w pkt 2), iż spółka akcyjna, w której jednoosobowa spółka Skarbu Państwa posiada ponad 50% kapitału akcyjnego, a której akcje objęły także podmioty zagraniczne na podstawie ustawy z dnia 14 czerwca 1991 r. o spółkach z udziałem zagranicznym (Dz. U. Nr 60, poz. 252 ze zm.), nie jest uspołecznionym zakładem pracy w rozumieniu § 19 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. Uzasadniając to stanowisko Sąd Najwyższy powołał się na art. 39 ustawy z dnia 14 czerwca 1991 r. o spółkach z udziałem zagranicznym, według którego do spółek z udziałem zagranicznym nie stosuje się przepisów dotyczących jednostek gospodarki uspołecznionej, przez które to pojęcie - w zakresie omawianym - należy rozumieć uspołecznione zakłady pracy. Sąd Najwyższy zaznaczył, że w świetle art. 39 ww. ustawy dla zakwalifikowania spółki jako spółki z udziałem zagranicznym nie ma znaczenia wielkość posiadanego udziału. Podzielając tę argumentację należy więc w konsekwencji stwierdzić, że "L.-S." Spółka Akcyjna w L. utraciła przymiot uspołecznionego zakładu pracy w rozumieniu przepisu § 19 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. z dniem objęcia części kapitału akcyjnego przez podmioty zagraniczne, co miało miejsce w czerwcu 1993 r., a więc przed wydaniem decyzji z dnia 17 września 1993 r. Posiadanie w tej dacie przez Spółdzielnie kapitału akcyjnego w wysokości nadal przekraczającej 50% nie miało zatem znaczenia przy dalszej kwalifikacji Spółki pod kątem obowiązku pokrywania wydatków na zasiłki chorobowe pracowników w czasie trwania stosunku pracy. 3. Mając na uwadze rozważania zawarte w pkt 1 i 2 niniejszego uzasadnienia, Sąd Najwyższy uznał za celowe przejęcie sprawy do merytorycznego rozpoznania. Uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 10 marca 1994 r. i poprzedzającej go decyzji ZUS Od- dział w L. z dnia 17 września 1993 r. (art. 390 § 1 i 391 § 1 k.p.c.), a więc orzeczenie co do istoty sprawy, było możliwe zaś dlatego, że w sprawie zachodziło jedynie naruszenie prawa materialnego. Sposób rozstrzygnięcia podany w sentencji wyroku doprowadził do tego, że decyzja Oddziału ZUS z dnia 17 września 1993 r. na skutek jej uchylenia nie spowodowała żadnych skutków prawnych, ani co do okresu sprzed jej wydania, ani na przyszłość. ========================================