II UKN 745/99

Wyrok z dnia 27 września 2000 r. II UKN 745/99 Nabycie przez nauczyciela prawa do emerytury nie stanowi przeszkody do ustalenia jego niezdolności do pracy w związku z chorobą zawodową. Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Andrzej Kijowski, Barbara Wagner (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 27 września 2000 r. sprawy z wniosku Andrzeja W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w S. o rentę z tytułu choroby zawodowej, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 27 lipca 1999 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 27 lipca 1999 r. [...] oddalił apela- cję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w S. od wyroku Sądu Wojewódzkie- go-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie z dnia 9 listopada 1998 r. [...], zmieniającego decyzję strony apelującej przez przyznanie Andrzejowi W. prawa do renty z tytułu trwałej częściowej niezdolności do pracy w związku z chorobą za- wodową, od dnia 1 grudnia 1997 r. Sąd ustalił, że ubezpieczony pracował na stanowisku nauczyciela, w tym nie- przerwanie od 1 września 1964 r. do 31 sierpnia 1997 r. Zakład Ubezpieczeń Spo- łecznych decyzją z dnia 20 sierpnia 1992 r. przyznał mu prawo do emerytury, zawie- szając wypłatę świadczenia. Państwowy Terenowy Inspektor Sanitarny decyzją z dnia 5 listopada 1997 r. stwierdził u Andrzeja W. chorobę zawodową – przerostowy nieżyt i niedowład strun głosowych. Podstawę faktyczną decyzji stanowiło ustalenie, że przewlekły przerostowy nieżyt krtani oraz uogólniona miażdżyca, powodujące częściową niezdolność wnioskodawcy do pracy, nie pozostają w związku z chorobą zawodową. Konkluzji tej nie podzieliły dwa zespoły biegłych. W ich opiniach, prze- 2 wlekły przerostowy nieżyt krtani z niedowładem strun głosowych prawdziwych powo- dujący trwałą częściową niezdolność do pracy ubezpieczonego pozostaje w związku z chorobą zawodową. W ocenie Sądu, spełnione zostały, określone w art. 18 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodo- wych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.), warunki do nabycia przez Andrzeja W. prawa do renty z tytułu częściowej trwałej niezdolności do pracy w związku z chorobą zawodową. Zakład Ubezpieczeń Społecznych zaskarżył ten wyrok kasacją. Wskazując jako jej podstawę naruszenie przepisów postępowania, a to art. 290 § 1 KPC, art. 381 KPC i art. 382 KPC, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania. Zdaniem or- ganu rentowego, Sąd nie odniósł się do wniosku dowodowego zgłoszonego w apela- cji „o przeprowadzenie dowodu z opinii Instytutu Medycyny Pracy w Ł. na okolicz- ność, czy stwierdzone u wnioskodawcy schorzenia narządu głosu, uznane za choro- bę zawodową, czynią go niezdolnym do pracy zarobkowej”, czym uchybił art. 381 KPC. Uchybienie to miało wpływ na wynik sprawy, albowiem strona skarżąca kwes- tionowała opinie biegłych, którzy „ postawili znak równości pomiędzy upośledzeniem czynności organizmu czyli elementem medycznym a niezdolnością do pracy, a więc pojęciem z kategorii zawodowo – ekonomicznej”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Art. 381 KPC ogranicza dopuszczalność powoływania „nowości” w postępo- waniu apelacyjnym. Sąd drugiej instancji może pominąć nowe dowody, gdy strona mogła je powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, chyba że po- trzeba powołania się na nie wynikła później. Nie jest usprawiedliwione twierdzenie strony skarżącej jakoby potrzeba powołania dowodu z opinii Instytutu Medycyny Pracy powstała dopiero po wydaniu wyroku przez Sąd pierwszej instancji. Główny Lekarz Orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zakwestionował opinię biegłych sądowych (chirurga, internisty i laryngologa) z dnia 4 maja 1998 r., a następnie opi- nię drugiego zespołu biegłych, powołanego przez Sąd w rezultacie uwzględnienia „sprzeciwu”, z takim uzasadnieniem, że „nie ma przeciwwskazań do pracy emeryto- wanego nauczyciela”. W dniu 29 września 1998 r. strona skarżąca wniosła o powo- 3 łanie kolejnego, trzeciego zespołu biegłych. Sąd pierwszej instancji na rozprawie bezpośrednio poprzedzającej wydanie zaskarżonego apelacją wyroku (w dniu 9 listopada 1998 r.) przesłuchał w charakterze świadka Józefa Janusza D. - lekarza orzecznika ZUS. Ten nie podważał opinii biegłych w jej aspekcie medycznym. Pot- wierdził, że także w jego ocenie schorzenia rozpoznane u wnioskodawcy nie pozwa- lają na pracę w zawodzie nauczyciela. Odmowę orzeczenia niezdolności do pracy ubezpieczonego w związku z chorobą zawodową uzasadnił tym, że Andrzej W. jest nauczycielem emerytowanym. Jako nauczyciel emerytowany nie świadczy pracy, wobec czego choroba zawodowa nie stanowi przeszkody w wykonywaniu przez niego zawodu. Pogląd, że choroba zawodowa nie stanowi przeciwwskazania do pracy eme- rytowanego nauczyciela jest błędny. Nabycie prawa do emerytury, a nawet jej pobie- ranie, nie stanowią przeszkody w orzeczeniu związku niezdolności do pracy z choro- bą zawodową. Ustalenie w tym przedmiocie stanowi przesłankę nabycia prawa do niektórych świadczeń (np. do jednorazowego odszkodowania i renty na podstawie przepisów ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r.), które, ze względu zarówno na warunki nabycia do nich prawa jak i ich wysokość, mają charakter szczególny w stosunku do świadczeń należnych powszechnie. Nie ma żadnego przepisu, który wykluczałby związek konkretnego schorzenia zakwalifikowanego jako choroba zawodowa z nie- zdolnością do pracy narażającej na chorobę zawodową. Dotyczy to nie tylko pracow- ników czynnych zawodowo, ale także świadczeniobiorców – emerytów i rencistów. Na nietrafność opinii lekarza orzecznika ZUS, w części dotyczącej konstatacji, że choroba zawodowa emerytowanego pracownika nie może powodować jego niezdol- ności do pracy w wykonywanym zawodzie, wskazuje już choćby tylko treść art. 24 ustawy wypadkowej – przepisu regulującego zbieg prawa do emerytury „na podsta- wie innych przepisów” z prawem do renty „na podstawie niniejszej ustawy”. Nie spo- sób logicznie, teleologicznie i aksjologicznie uzasadnić tezy, że powołany przepis ma zastosowanie tylko w odniesieniu do osób, których niezdolność do pracy z tytułu choroby zawodowej powstała przed nabyciem przez nie prawa do emerytury. Nie zasługuje też na aprobatę wywód strony skarżącej o zawodowo – ekono- micznym jedynie charakterze niezdolności do pracy jako przesłance nabycia prawa do renty. Obowiązek ubezpieczeń rentowego oraz wypadkowego i opłacania składek na te ubezpieczenia chroni przed skutkami utraty zdolności do zarobkowania własną pracą, ale nie jakąkolwiek, lecz w wykonywanym zawodzie. Nadto, rezygnacja z bio- 4 logicznego kryterium niezdolności do pracy, jako uprzednio, tj. przed wejściem w ży- cie ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. Nr 100, poz. 461) głównego, nie znaczy pominięcia go jako kryterium uzupełniającego ( pomocniczego) do zawodowo – ekonomicznego, obecnie podstawowego. Także przed 1 września 1997 r. niezdol- ność do pracy (wcześniej inwalidztwo) rozumiana była „zawodowo”, skoro przy oce- nie jej stopnia i trwałości oprócz stopnia naruszenia sprawności organizmu należało uwzględniać możliwości wykonywania dotychczasowej pracy lub podjęcia innej (art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). W rozpoznawanej sprawie problem ten jednak nie występuje, gdyż ocenie podlega zdolność nauczyciela, u którego rozpo- znano chorobę zawodową, do pracy w zawodzie nauczyciela. Skoro przerostowy nieżyt strun głosowych jest chorobą zawodową powodującą częściową trwałą nie- zdolność do wykonywania pracy nauczyciela, to każdy nauczyciel, u którego stwier- dzono takie schorzenie, przestaje być z tej przyczyny zdolny do pracy w swoim za- wodzie. Rację ma organ rentowy, że Sąd drugiej instancji powinien był odnieść się do wniosku dowodowego zgłoszonego w apelacji. Z szerokich motywów zaskarżonego wyroku wynika niewątpliwie, że uznał sprawę za dostatecznie wyjaśnioną do jej roz- strzygnięcia. Wobec zgody, że przerostowy nieżyt strun głosowych i ich niedowład są chorobą zawodową i powodują częściową trwałą niezdolność do pracy, uchybienie to nie miało żadnego znaczenia dla wyniku sprawy. Usprawiedliwioną podstawę ka- sacyjną stanowi zaś takie tylko naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy. Podzielić należy pogląd wyra- żony przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 kwietnia 1997 r., II UKN 56/97 (OSNAPiUS 1998 nr 3, poz. 96), na który powołuje się w uzasadnieniu kasacji organ rentowy, że pominięcie wnioskowanego dowodu bez ustosunkowania się do tego wniosku stanowi usprawiedliwioną podstawę kasacji i uzasadnia jej uwzględnienie, z tym wszakże zastrzeżeniem, że taki sposób naruszenia art. 381 KPC mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Pomimo powołania w petitum kasacji dalszych przepisów Kodeksu postępo- wania cywilnego, którym uchybił, zdaniem organu rentowego, Sąd, pełnomocnik strony skarżącej nie uzasadnił zarzutu naruszenia art. 290 § 1 KPC i art. 382 KPC. Kasacja jest swoistym, sformalizowanym środkiem zaskarżenia. Powinna nie tylko 5 wskazywać podstawy, ale także ich uzasadnienie (art. 3933 KPC). Sąd Najwyższy jest wszak związany jej granicami, uwzględniając z urzędu jedynie nieważność po- stępowania (art. 39311 KPC). Dokonując kontroli kasacyjnej orzeczenia w aspekcie jego zgodności z prawem - materialnym i procesowym - nie ma obowiązku, a nawet kompetencji, do poszukiwania możliwych uchybień i snucia domysłów na czym ewentualnie mogły one polegać. Według art. 290 § 1 KPC, sąd może zażądać opinii instytutu naukowego lub naukowo - badawczego. Powołany przepis nie nakłada na sąd obowiązku dopusz- czenia takiego dowodu ani z urzędu, ani na wniosek strony. Oceny czy uchybienie temu przepisowi miało istotny wpływ na wynik sprawy należy dokonywać w kontek- ście innych przepisów o dowodach, a w szczególności art. 217 KPC. Odmowa prze- prowadzenia dowodu tylko wtedy mogłaby stanowić uzasadnioną podstawę kasacji, gdyby strona skarżąca wykazała, że sąd nie dopuścił wnioskowanego przez nią do- wodu pomimo niedostatecznego wyjaśnienia okoliczności spornych. Tego organ rentowy nie wykazał. Twierdzenie, że nie zawsze rozpoznanie choroby zawodowej znaczy niezdolność do pracy z tego tytułu jest słuszne. W rozpoznawanej sprawie Sąd dokonał wszakże jednoznacznego ustalenia, że rozpoznane u wnioskodawcy schorzenia czynią go niezdolnym do pracy na stanowisku nauczyciela. Zakład Ubez- pieczeń Społecznych ustalenia tego skutecznie nie podważył. Według art. 382 KPC, sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału ze- branego w postępowaniu pierwszoinstancyjnym i apelacyjnym. Sąd drugiej instancji nie ma obowiązku prowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego. Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie określił jakie fragmenty materiału dowodowego zebra- nego w sprawie przez Sąd pierwszej instancji i czego dotyczące Sąd drugiej instancji pominął oraz których dowodów nie uwzględnił. Zasadności zarzutu naruszenia tego przepisu zweryfikować w tej sytuacji nie sposób. Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39312 KPC, orzekł jak w sentencji. ========================================