II UKN 692/99

Wyrok z dnia 6 września 2000 r. II UKN 692/99 Przesłankę nawiązania pracowniczego stosunku ubezpieczenia społecz- nego nie stanowi samo zawarcie umowy o pracę, lecz zatrudnienie rozumiane jako jej wykonywanie w ramach stosunku pracy. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Beata Gudowska (spra- wozdawca), Stefania Szymańska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 6 września 2000 r. sprawy z wniosku Anny M. i Józefy S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w P. o objęcie obowiązkiem ubezpieczenia społecznego, na skutek kasacji wnioskodaw- czyń od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 18 sierpnia 1999 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Stosownie do zgłoszenia Józefy S., która wskazała datę rozpoczęcia działal- ności gospodarczej w zakresie handlu i usług oraz biura rachunkowego na dzień 17 lipca 1996 r., Burmistrz Miasta C. dokonał jej wpisu do ewidencji działalności gospo- darczej. Prowadzenie tej działalności Józefa S. zgłosiła również w Urzędzie Skarbo- wym i w Oddziale Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz rozpoczęła opłacanie składek na ubezpieczenie społeczne na podstawie ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.). Od dnia 31 sierpnia do dnia 4 października 1996 r., od dnia 14 października 1996 r. do dnia 5 czerwca 1997 r. oraz od dnia 14 sierpnia 1997 r. do dnia 23 lutego 1998 r. pobierała zasiłek chorobowy. W dniu 1 grudnia 1997 r. zawarła ze swoją córką Anną M. umowę o pracę na czas określony do dnia 31 grudnia 1997 r. (w połowie wymiaru czasu pracy) za wynagrodzeniem miesięcznym w kwocie 225 zł, zastąpioną w dniu 1 sierpnia 1998 r. nową umową o pracę zawartą na tych samych warunkach pracy, lecz z płacą 2 300 zł miesięcznie. Anna M. pobrała za okres od dnia 19 stycznia 1998 r. do dnia 31 stycznia 1998 r. zasiłek z tytułu opieki nad chorym mężem. W kwietniu 1998 r. Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w P. przepro- wadził w siedzibie firmy ubezpieczonej kontrolę, której ustalenia stały się przesłanką wydania w dniu 9 czerwca 1998 r. decyzji o wyłączeniu Józefy S. z ubezpieczenia społecznego z datą wsteczną, od lipca 1996 r. do kwietnia 1998 r., oraz o nieprzysłu- giwaniu jej prawa do zasiłku chorobowego. Decyzją z tej samej daty organ ubezpie- czeń społecznych wyłączył z ubezpieczenia społecznego Annę M., a w dniu 26 czerwca 1998 r. odmówił jej przyznania zasiłku opiekuńczego, ponieważ stwierdził, że zawarła umowę o pracę nie w celu zatrudnienia, lecz dla uzyskania prawa do ubezpieczenia społecznego i wykorzystywania świadczeń pod pozorem prowadzenia działalności gospodarczej. Przemawiały za tym przyznane przez obie ubezpieczone fakty, z których wynikało, że do czasu kontroli zarejestrowana działalność nie została podjęta. Czynności mające na celu jej przygotowanie sprowadziły się zaś tylko do zgłoszenia do Zakładu Gospodarki Mieszkaniowej w C. w dniu 27 lutego 1998 r. wniosku o wynajęcie lokalu użytkowego. Umowę najmu zawarła w dniu 5 maja 1998 r. W okresie objętym kontrolą prowadzona działalność nie dostarczyła, oczywiście, żadnego przychodu. W odwołaniu, domagając się zmiany decyzji o wyłączeniu z ubezpieczenia, Józefa S. i Anna M. przytaczały liczne powody rodzinne, dla których rzeczywiste podjęcie działalności gospodarczej okazało się niemożliwe. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 17 grudnia 1998 r. uwzględnił odwołanie przyjmując, że długi czas trwania fazy rozwijania działalności gospodarczej, sfinalizowany wynajęciem lokalu wykorzy- stywanego obecnie do sprzedaży używanej odzieży, nie uzasadnia stwierdzenia o niepodleganiu ubezpieczeniu społecznemu w sytuacji, kiedy opóźnienie faktycznego rozpoczęcia działalności było usprawiedliwione względami zdrowotnymi i rodzinnymi. Wyrok Sądu pierwszej instancji, zaskarżony apelacją Oddziału Zakładu Ubez- pieczeń Społecznych w P., zmienił Sąd Apelacyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 18 sierpnia 1999 r. Sąd drugiej instancji podzielił argumenty skarżącego o sprzecznym z materiałem sprawy przyjęciu, że Józefa S. prowadziła działalność gospodarczą, gdy ona sama przyznała fakt jej nieprowadzenia. Sąd Apelacyjny wyraził pogląd, że przepisy art. 3 i 15 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą uzależniają objęcie ubezpieczeniem 3 społecznym od rzeczywistego prowadzenia działalności gospodarczej, opisanej w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.), czyli wykonywania działalności wytwórczej, budowlanej, han- dlowej i usługowej w celach zarobkowych i na własny rachunek podmiotu prowadzą- cego taką działalność. Skoro - jak ustalił - takiej działalności Józefa S. nie podjęła i nie prowadziła, to łączący ją z córką Anną M. umowny stosunek pracy, która nie mo- gła być i nie była świadczona, jak też nie była wynagradzana, był fikcyjny. W kasacji, wniesionej przez obydwie ubezpieczone, na uzasadnienie wniosku o zmianę lub uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji i przekazanie sprawy temu Są- dowi do ponownego rozpoznania, przytoczona została podstawa naruszenia prawa materialnego. Skarżące zarzuciły błędną wykładnię przepisów § 33 ust. 3 rozporzą- dzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia spo- łecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (jedno- lity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 68, poz. 330 ze zm.) oraz art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą. Argumentacja przytoczona na uzasadnienie tej podstawy sprowadzała się do stwier- dzenia o pozostawaniu poza sporem faktu, że “ubezpieczona Józefa S. zasadniczo podjęła prowadzenie działalności gospodarczej, gdyż posiadała lokal, towar i zatrud- niła pracownice, a prowadzenie tej działalności zostało tylko zakłócone przez jej ciężką chorobę powodującą przerwę, po której zmieniła branżę”. W takich okoliczno- ściach - jak wywodziła Józefa S. - mogła w świetle art. 22 § 1 KP skutecznie zawrzeć z córką umowę o pracę, albowiem córka wyrażała gotowość do pracy, a ona jako pracodawca powierzała jej różne czynności organizacyjne i fizyczne oraz jej pracę nadzorowała. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Wbrew temu, co twierdzi się w kasacji, u podstawy rozstrzygnięcia leży przy- znany przez Józefę S. fakt nieprowadzenia przez nią w okresie objętym decyzją Od- działu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych działalności gospodarczej. Sąd drugiej instancji trafnie zatem odmówił zastosowania przepisu art. 3 ustawy z dnia 18 grud- nia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodar- czą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.), który sta- 4 nowi, że obowiązek ubezpieczenia powstaje z dniem rozpoczęcia działalności rodzą- cej obowiązek ubezpieczenia, a ustaje z dniem, w którym nastąpiło zaprzestanie tej działalności. Przepis ten rozwija i uściśla dyspozycję art. 1 ust. 1 ustawy wskazują- cego osoby fizyczne prowadzące działalności gospodarczą na podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej jako krąg podmiotów podlegających z jej mocy ubezpieczeniu społecznemu. Decyduje również o tym, że jeżeli, mimo uzyskania wpisu, nie doszło do podjęcia działalności z powodu przeszkód prawnych lub fak- tycznych, obowiązek ubezpieczenia nie powstaje. Wyraźne wskazanie na fakt i czas prowadzenia działalności gospodarczej rozumiane jest w judykaturze w ten sposób, że do powstania stosunku ubezpieczenia nie dochodzi bez rzeczywistego podjęcia prowadzenia działalności określonej w tym wpisie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 1990 r., II URN 144/89, niepublikowany; z dnia 14 kwietnia 1999 r., II UKN 570/98, OSNAPiUS 2000 nr 13, poz. 518, z dnia 6 maja 1999 r., II UKN 610/98, OSNAPiUS 2000 nr 13, poz. 519, w wyroku z dnia 29 lipca 1999 r., II UKN 67/99, OSNAPiUS 2000 nr 22, poz. 834 oraz w wyroku z dnia 3 sierpnia 2000 r., II UKN 659/99 nie publikowanym). Według art. 1 ustawy o działalności gospodarczej działalność gospodarcza jest wolna i dozwolona każdemu na równych prawach, z zachowaniem warunków określonych przepisami prawa, dlatego pewną niejasność wprowadza użycie sformułowania “na podstawie wpisu”. Nie jest ono ścisłe, gdyż wpis nie stwarza żadnej podstawy prawnej do prowadzenia działalności, a jedynie jej prowadzenie ewidencjonuje. Wpis do ewidencji działalności gospodarczej nie jest też wystarczającą przesłanką dla przyjęcia faktu prowadzenia działalności, ani - w konsekwencji - dla powstania obowiązku ubezpieczenia społecznego. Osoby fizycz- ne oraz przedsiębiorcy nie posiadający osobowości prawnej, mający zamiar wyko- nywania działalności nie wymagającej koncesji, dokonują zgłoszenia podjęcia tej działalności do ewidencji prowadzonej przez organy administracyjne (art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej - Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.). Zgłoszenie to skutkuje wpisem, który jest czynnością techniczną o charakte- rze porządkowym, podejmowaną bez władczej decyzji organu ewidencyjnego (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 1996 r., III CZP 111/95, OSNC 1996 z. 5, poz. 63 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 sierpnia 1998 r., II CZ 74/98, OSNC 1999 z. 2, poz. 36). Zarówno wpis, jak i jego wykreślenie nie mają zna- czenia prawnego dla bytu przedsiębiorcy, gdyż jego istnienie zależy od prowadzenia działalności gospodarczej. 5 Przedsiębiorca nie prowadzący działalności gospodarczej, nie uzyskuje - mimo wpisu do ewidencji - przymiotu pracodawcy wynikającego z art. 3 KP w związku z art. 5 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej, bo z chwilą dokonania wpisu, a przed podjęciem działalności nie powstaje żadna racja dla nawiązywania przez niego stosunków pracy. Dlatego też, gdy z mocy przytoczonego w uzasadnieniu kasacji przepisu art. 22 § 1 KP pracownik przez nawiązanie stosunku pracy zobowiązuje się do świadczenia na rzecz pracodawcy pracy określonego ro- dzaju, to przesłankę nawiązania pracowniczego stosunku ubezpieczenia oraz wyni- kające z tego stosunku prawo do świadczeń stanowi nie samo zawarcie umowy o pracę, lecz zatrudnienie. Zatrudnienie jest określeniem, którym przepisy prawa ubezpieczeń społecz- nych posługują się w art. 5 pkt 2 ustawy z dnia z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopa- trzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) oraz w art. 1 ust. 4 w związku z art. 33 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i fi- nansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz.137 ze zm.) definiując je jako "wykonywanie pracy w ramach stosunku pracy". Choć za- tem - według art. 11 KP - dla nawiązania stosunku pracy niezbędnymi, a według art. 26 KP wystarczającymi, są zgodne oświadczenia woli pracodawcy i pracownika, to dla objęcia ubezpieczeniem społecznym jest istotne, czy strony zawierające umowę o pracę miały realny zamiar wzajemnego zobowiązania się przez pracownika do świadczenia pracy, a przez pracodawcę do dania mu pracy i wynagrodzenia za nią, oraz to, czy taki zamiar stron został w rzeczywistości zrealizowany. W związku z tym należy uznać, że gdy zostanie wykazane, iż po zawarciu umowy o pracę nie doszło do zatrudnienia pracownika, jego zgłoszenie do ubezpieczenia ma charakter fikcyjny, nacechowany zamiarem wyłudzenia świadczeń pod pozorem zatrudnienia. Sąd Naj- wyższy w wyrokach z dnia 17 grudnia 1996 r., II UKN 32/96 (OSNAPiUS 1997 nr 15, poz. 275), z dnia 21 kwietnia 1998 r., II UKN 2/98 (OSNAPiUS 1999 nr 7, poz. 251), z dnia 17 marca 1998 r., II UKN 568/97 (OSNAPiUS 1999 nr 5, poz. 187), z dnia 11 września 1998 r., II UKN 199/98 (OSNAPiUS 1999 nr 18, poz. 591), z dnia 21 stycz- nia 1999 r., I PKN 541/989, (OSNAPiUS 2000 nr 5, poz. 180), z dnia 16 marca 1999 r., II UKN 512/98 (OSNAPiUS 2000 nr 9, poz. 368) stwierdził, że o włączeniu do ubezpieczenia nie decyduje samo zawarcie umowy, lecz przynależność do określo- nej w ustawie grupy "pracowników zatrudnionych", niezależne zresztą od ich indywi- dualnej woli. Wynika stąd, że również przystąpienie do ubezpieczenia i opłacanie 6 składki przez podmiot nie noszący cech "zatrudnionego pracownika" nie stanowi przesłanki objęcia - z mocy ustawy - ubezpieczeniem społecznym i stania się jego podmiotem (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1990 r., II UR 9/90, OSP 1991 z. 7-8, poz. 172, z dnia 23 września 1998 r., II UKN 229/98, OSNAPiUS 1999 nr 19, poz. 627). W konsekwencji zawarcie umowy o pracę, przez podmiot nie pro- wadzący działalności gospodarczej nie może wywołać skutku w postaci objęcia ubezpieczeniem społecznym. Stwierdzenie - w tym stanie rzeczy - braku uzasadnionych podstaw kasacji skutkuje jej oddaleniem (art. 393 12 KPC). ========================================