II UKN 605/99

Wyrok z dnia 27 czerwca 2000 r. II UKN 605/99 Zakład Ubezpieczeń Społecznych do dnia 1 stycznia 1999 r. nie ponosił odpowiedzialności za zobowiązania jednostek budżetowych Skarbu Państwa (art. 40 § 1 KC). Przepis art. 28 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiąza- niach podatkowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.) w związku z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1989 r. w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o zobowiązaniach podatkowych na niektóre rodzaje świadczeń pieniężnych oraz określenia właściwości organów podatko- wych w zakresie umarzania zaległości podatkowych (Dz.U. Nr 6, poz. 40 ze zm.) nie dawał podstaw do potrącenia ze składek na ubezpieczenie społeczne pra- cowników należnych Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych wierzytelności, jakie pracodawca miał wobec jednostek budżetowych, jakimi były zakłady opieki zdrowotnej. Przewodniczący SSN Teresa Romer, Sędziowie SN: Maria Tyszel (sprawoz- dawca), Barbara Wagner. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 27 czerwca 2000 r. sprawy z wniosku Przedsiębiorstwa Zaopatrzenia Lecznictwa „C.” Spółki z ograniczoną odpowiedzial- nością w Z.G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w Z.G. o składki na ubezpieczenie społeczne, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 24 czerwca 1999 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację Przedsiębiorstwa Zaopatrze- nia Lecznictwa „C.” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w Z.G. od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze z dnia 28 grudnia 1998 r. [...]. U z a s a d n i e n i e Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze wy- 2 rokiem z dnia 21 grudnia 1998 r. [...] oddalił odwołanie Przedsiębiorstwa Zaopatrze- nia Lecznictwa „C.” Spółka z o.o. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Od- działu w Z.G. z dnia 7 grudnia 1997 r. oraz z 17 marca 1998 r., którymi Zakład od- mówił potrącenia wierzytelności Przedsiębiorstwa wobec Zakładów Opieki Zdrowot- nej w S., Sz. i D. z należnych od wnioskodawcy składek na ubezpieczenie społeczne pracowników. W sprawie bezsporny był zarówno obowiązek uiszczenia przez „C.” składek na ubezpieczenie społeczne pracowników za okresy i w wysokościach wskazanych w zaskarżonych decyzjach, jak i fakt, że „C.” był wierzycielem państwowych jednos- tek budżetowych, jakimi wówczas były wymienione Zespoły Opieki Zdrowotnej. Jako podstawę prawną swego rozstrzygnięcia Sąd Wojewódzki powołał przepisy art. 28 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (Dz.U. Nr 108, poz. 486 ze zm.) w związku z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1989 r. w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o zobowiązaniach podatkowych na niektó- re rodzaje świadczeń pieniężnych oraz określenia właściwości organów podatkowych w zakresie umarzania zaległości podatkowych (Dz.U. Nr 6, poz. 40 ze zm.), uznając że: „żądanie wnioskodawcy nie może być uwzględnione, gdyż nie wskazał on, by organ rentowy był jego dłużnikiem. Potrącenie należności jest możliwe, gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, a więc gdy wie- rzytelność podatnika wobec Skarbu Państwa jest wzajemna, bezsporna oraz wyma- galna. Sąd nie podzielił poglądu Sądu Najwyższego wyrażonego w wyroku z dnia 8 stycznia 1997 r., II UKN 42/96 (OSNAPiUS 1997 nr 16, poz. 300), iż art. 28 ustawy o zobowiązaniach podatkowych stanowi podstawę potrącenia należności osoby zo- bowiązanej do opłacania składek na ubezpieczenie społeczne z jej wierzytelności wobec Państwa. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego nie ma podstaw do rozszerzenia zadań Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie szukania źródeł pokrycia bez- spornych należności wnioskodawcy wobec Skarbu Państwa, a każdy podmiot ma obowiązek dochodzić swoich wierzytelności we własnym zakresie. Po rozpoznaniu apelacji „C.”, Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Spo- łecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 24 czerwca 1999 r. [...] zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzające go decyzje w ten sposób, że stwierdził istnienie podstaw „do dokonania przez powoda potrącenia należności pozwanego organu rentowego z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne z wierzytelności powoda wobec Zakładów Opieki Zdrowotnej w S., Sz. i D. w łącznej kwocie 37.600,20 zł”. 3 W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Apelacyjny stwierdził, że: „W niniejszej sprawie spór dotyczy zatem tylko tego, czy opisane wierzytelności są wzajemne. Zdaniem Sądu Apelacyjnego są to wierzytelności wzajemne. Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest centralnym organem administracji państwowej wykonującym zada- nia z zakresu ubezpieczeń społecznych, a te zadania są zadaniami Skarbu Państwa. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1989 r. w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o zobowiązaniach podatkowych ... stanowi, że ustawę z dnia 19 grudnia 1980 r. stosuje się także do należności ZUS z tytułu składek na ubezpiecze- nie społeczne w zakresie określonym m.in. w art. 28 ustawy”. W kasacji od tego wyroku organ rentowy zarzucając mu: „naruszenie prawa materialnego, a w szczególności art. 28 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowią- zaniach podatkowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.) przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie poprzez przyjęcie, że wskazany przepis stanowi podstawę do stosowania potrącenia należności wnioskodawcy z ty- tułu składek na ubezpieczenie społeczne z jego wierzycielami wobec Zakładów Opieki Zdrowotnej”, wniósł o jego zmianę i oddalenie odwołania. Rozpoznając sprawę Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje: Słusznie podniesiono w uzasadnieniu kasacji, że na podstawie art. 28 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.), który na podstawie § 1 pkt 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1989 r. w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o zo- bowiązaniach podatkowych na niektóre rodzaje świadczeń pieniężnych ... (Dz.U. Nr 6, poz. 40 ze zm.) ma zastosowanie do należności Zakładu Ubezpieczeń Społecz- nych z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, potrącenie wzajemnej wierzytel- ności pieniężnej wymaga spełnienia trzech warunków: wzajemności wierzytelności, jej bezsporności i wymagalności. Spór w rozpatrywanej sprawie dotyczy zagadnienia, czy bezsporne i wymagalne wierzytelności wnioskodawcy wobec trzech Zespołów Opieki Zdrowotnej, które w okresie powstania tej wierzytelności były jednostkami bu- dżetowymi, nadają się, jako wzajemne, do potrącenia z wierzytelności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wobec wnioskodawcy z tytułu należnych od niego składek na ubezpieczenie społeczne pracowników. Skład orzekający w niniejszej sprawie nie podziela poglądu Sądu Apelacyjnego (przytoczonego za uzasadnieniem wyroku 4 Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1997 r., II UKN 42/96 – OSNAPiUS 1997 nr 16, poz.300), że zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych, realizowane przez cen- tralny organ administracji państwowej jakim jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych, są zadaniami Skarbu Państwa. Wprawdzie Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest centralnym organem administracji państwowej, jednakże o specyficznej strukturze finansowej. Zakład, stosownie do art. 25 ust. 2 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.), jest dysponentem Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przeznaczonego na pokrycie wydatków na świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego oraz innych wydatków i kosztów wymienionych w art. 27 tej ustawy. Brak jest podstaw prawnych do przyjęcia, że „zadania z zakresu ubezpieczeń spo- łecznych są zadaniami realizowanymi przez Państwo, są zadaniami Skarbu Pańs- twa”. Przede wszystkim należy zauważyć, że w ustawie z dnia 25 listopada 1986 r. brak jest przepisu odpowiadającego treścią art. 76 ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25), zgodnie z którym wypłatę świadczeń z Funduszu Składkowego Ubezpie- czenia Społecznego Rolników gwarantuje Państwo. Ponadto, trudno zgodzić się z poglądem, jaki zdaje się wynikać z uzasadnienia powołanego wyżej wyroku Sądu Najwyższego, że utworzenie Funduszu Ubezpieczeń Społecznych miało charakter tylko „organizacyjnego wyodrębnienia” ze Skarbu Państwa. Przeczy temu zarówno art. 32 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r., według którego to Zakład gospodaruje nadwyżkami Funduszu (w sposób gwarantujący terminową wypłatę świadczeń) i jest uprawniony do lokowania takich nadwyżek w bankach w formie oprocentowanych lokat zwrotnych, a także - po uprzedniej zgodzie Naczelnej Rady Nadzorczej - w for- mie udziałów w przedsięwzięciach podejmowanych przez innych przedsiębiorców, jak i treść jej art. 26. Zgodnie z tym przepisem dochodami Funduszu Ubezpieczeń Społecznych są: składki na ubezpieczenia społeczne, zwroty należności pobranych świadczeń (nie podlegające potrąceniu ze świadczeń wypłaconych), odsetki od lokat Funduszu i inne przychody określone w odrębnych przepisach. Dochodami są wprawdzie również dotacje z budżetu państwa, jednakże – w myśl pkt 2 tego przepi- su – są to dotacje celowe na zrefundowanie, zleconych Zakładowi do wypłaty - wy- płaconych na mocy odrębnych przepisów - świadczeń pieniężnych innych niż z ubezpieczenia społecznego wraz z odsetkami. Z przepisu tego jednoznacznie wyni- ka, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych na wypłatę świadczeń z ubezpieczenia 5 społecznego nie otrzymuje dotacji z budżetu Państwa, a stosownie do art. 27, nie otrzymuje także dotacji na wydatki i koszty związane z jego działalnością. Ta struktu- ra finansowa stanowi o odrębności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od innych centralnych organów administracji państwowej, których wydatki są pokrywane przez budżet państwa, a dochody - odprowadzane do tego budżetu. Skoro więc Skarb Państwa nie pokrywa świadczeń pieniężnych wypłacanych z ubezpieczenia społecz- nego, a dochody Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu pobranych składek na to ubezpieczenie nie są odprowadzane do budżetu i nie stanowią dochodu Skarbu Państwa, to brak jest podstaw prawnych do uznania długów jednostek budżetowych Skarbu Państwa za długi tego Zakładu. Podkreślić należy też, że stosownie do art. 40 § 1 KC Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązania przedsię- biorstw państwowych i innych państwowych osób prawnych, chyba że przepis szczególny tak stanowi. Przedsiębiorstwa państwowe i inne osoby prawne nie pono- szą odpowiedzialności za zobowiązania Skarbu Państwa. Również ten przepis pro- wadzi do wniosku, że centralny organ administracji państwowej, jakim jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych, jako jednostka organizacyjna posiadająca osobowość prawną i odrębną od budżetu państwa strukturę finansową, nie ponosi odpowiedzial- ności za zobowiązania jednostek budżetowych. Powyższe rozważania, zdaniem składu orzekającego, pozwalają na uznanie, że w rozpatrywanej sprawie wierzytelności wnioskodawcy wobec Zakładów Opieki Zdrowotnej nie podlegają potrąceniu z należnych Zakładowi Ubezpieczeń Społecz- nych składek na ubezpieczenie społeczne jego pracowników, bowiem nie są wierzy- telnościami wzajemnymi w rozumieniu art. 28 ustawy o zobowiązaniach podatko- wych. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy, uznając przytoczoną podstawę kasacyjną za usprawiedliwioną, na podstawie art. 39315 KPC orzekł jak w sentencji wyroku. N o t k a Należy zwrócić uwagę, że w postanowieniu składu siedmiu sędziów z dnia 22 grudnia 1999 r., III ZP 17/99 (OSNAPiUS 2000 r. nr 21, poz. 792) Sąd Najwyższy uznał, że składki wpłacone do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w czasie, gdy jego dysponentem był pozbawiony osobowości prawnej Zakład Ubezpieczeń Społecznych przypadały Skarbowi Państwa. 6 ========================================