II UKN 581/01

Wyrok z dnia 27 września 2002 r. II UKN 581/01 Teza wyroku jest taka sama jak publikowanego pod poprzednią pozycją wyroku z dnia 12 czerwca 2002 r., II UKN 419/01. Przewodniczący SSN Beata Gudowska, SSN Krystyna Bednarczyk (sprawoz- dawca), Zbigniew Myszka. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 września 2002 r. sprawy z wniosku Ireneusza L. przeciwko Wojskowemu Biuru Emerytalnemu w W. o wypłatę świadczenia za 1999 r., na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 3 lipca 2001 r. [...], o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 25 lutego 2000 r. Wojskowe Biuro Emerytalne w W. odmówiło wypłacenia wnioskodawcy Ireneuszowi L. emerytury wojskowej, zawieszonej uprzed- nio z powodu osiągania dochodów przekraczających określony próg. Po rozpoznaniu odwołania wnioskodawcy od tej decyzji Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z dnia 23 stycznia 2001 r. [...] zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawcy prawo do wypłaty emerytu- ry wojskowej za rok 1999 z ograniczeniem wysokości tej emerytury o 25%. Sąd usta- lił, że w okresie od marca do grudnia 1999 r. emerytura wojskowa wnioskodawcy była zawieszona na podstawie art. 104 ust. 7 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) z powodu osiągania dochodów przekraczających określony próg. Prze- pis ten - zdaniem Sądu - nie jest podstawą prawną do zawieszenia emerytury woj- skowej, lecz ma zastosowanie przepis art. 40 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (Dz.U. z 1994 r. Nr 10, poz. 36 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym przed zmianą dokonaną przepisem 2 art. 159 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach. Przepis zmieniający został bowiem uznany za niezgodny z Konstytucją wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 grudnia 1999 r. K 4/99 (Dz.U. Nr 106, poz. 1215) i nie powinien być stosowany. W apelacji od tego wyroku organ rentowy zarzucił, że wyrok Trybunału Kon- stytucyjnego obowiązuje od daty ogłoszenia, zatem od 1 stycznia 1999r. do 24 grud- nia 1999 r. przepis zmieniający miał zastosowanie. Wyrokiem z dnia 3 lipca 2001 r. [...] Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie oddalił apelację. Zdaniem Sądu Apelacyjnego rozstrzy- gnięcie jest prawidłowe, ponieważ przepis uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją nie powinien być stosowany także w tych sprawach, w któ- rych chodzi o roszczenia powstałe przed utratą mocy obowiązującej tego przepisu. Stanowisko to uzasadnione jest treścią art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji Rzeczypospoli- tej Polskiej, zgodnie z którym orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc po- wszechnie obowiązującą i wchodzą w życie z dniem ogłoszenia, z tym że Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatyw- nego. Do daty utraty mocy obowiązującej akt normatywny musi być uznany za obo- wiązujący, ale nie powinien być przez sąd stosowany w konkretnej sprawie z tej przy- czyny, że stwierdzenie niezgodności z Konstytucją oznacza, iż sprzeczność istnieje od samego początku, to jest od wydania danego aktu prawnego. Wyrok ten zaskarżyło kasacją Wojskowe Biuro Emerytalne w W. i wskazując jako podstawę kasacji naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastoso- wanie art. 190 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 40 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich ro- dzin (Dz.U. z 1994 r. Nr 10, poz. 36 ze zm.), a także pkt 2 wyroku Trybunału Konsty- tucyjnego z dnia 20 grudnia 1999 r. K 4/99 (Dz.U. Nr 106, poz. 1215), wniosło o zmianę zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji przez oddalenie odwołania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przeka- zanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu kasacji podniosło, iż błędny jest pogląd o braku podstaw do stosowania art. 40 wojskowej ustawy emerytalnej w brzmieniu nadanym mu przez art. 159 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych do stanów faktycznych zaistniałych przed ogłoszeniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego uznającego przepis za niezgodny z Konstytucją. Sprzeczny z art. 190 ust. 3 Konsty- tucji jest pogląd, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego ma charakter deklaratyw- 3 ny przywracający stan zgodny z Konstytucją, gdyż zasadą jest, iż przepis traci moc obowiązującą z chwilą ogłoszenia orzeczenia w Dzienniku Ustaw i dopiero wówczas jest usunięty z porządku prawnego. Utrata mocy obowiązującej przepisu nie ma mocy wstecznej. Ponadto Trybunał Konstytucyjny orzekł wyłącznie o niezgodności z Konstytucją przepisu art. 159 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach, a nie art. 40 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy w brzmieniu zmienionym, a zdaniem wnoszącego kasację przepisy zmienione nie mogą być kwestionowane. Przepis art. 40 pozostaje w mocy w zmienionym brzmieniu, a dokonana przez Trybunał Konsty- tucyjny - postanowieniem z dnia 21 marca 2000 r., K 4/99 - interpretacja pozwalająca na stosowanie tego przepisu w brzmieniu sprzed nowelizacji, jest jedynie wykładnią prawa nie mającą mocy powszechnie obowiązującej. Zastosowanie przez Sąd Ape- lacyjny przepisu w brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją nastąpiło zatem z naruszeniem prawa. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przepis art. 40 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 11, poz. 108) w stanie prawnym obowiązującym przed 1 stycznia 1999 r. przewidywał wy- łącznie ograniczenie emerytury lub renty o kwotę przekroczenia dochodów ponad kwotę stanowiącą podstawę wymiaru tych świadczeń, nie więcej niż o 25 % świad- czenia. Przepis art. 159 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) wprowadza do ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych dwie zmiany i na pod- stawie jego punktu 2 art. 40 otrzymuje brzmienie: do emerytów i rencistów osiągają- cych przychody z tytułu stosunku pracy, służby, innej pracy zarobkowej lub prowa- dzenia pozarolniczej działalności stosuje się art. 103 - 106 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Te ostatnie przepisy przewidują zawieszenie emerytury i renty w przypadku osiągania przycho- dów w wysokości przekraczającej określony próg dochodowy. W wyroku z dnia 20 grudnia 1999 r., K 4/99 (Dz.U. Nr 106, poz. 1215), Trybunał Konstytucyjny uznał, że przepis art. 159 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą ochrony zaufania do państwa i prawa oraz wyrażoną w art. 32 Konstytucji zasadą równości. Następnie postanowieniem z dnia 21 marca 2000 r. 4 Trybunał rozstrzygnął wątpliwości co do treści wyroku, wyjaśniając, że orzeczenie dotyczy przepisu zarówno w zakresie, w jakim uchyla dotychczasowe brzmienie, jak i w zakresie, w jakim nadaje nowe brzmienie przepisowi art. 40 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych. Kwestionowanie w kasacji tej wykładni jest niezrozumiałe, bowiem wątpliwości co do treści orzeczenia dotyczyły tego, czy nie- zgodny z Konstytucją jest przepis art. 40 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnie- rzy zawodowych w brzmieniu nadanym mu przepisem zmieniającym, czy też przepis zmieniający. Przyjęcie pierwszej interpretacji oznaczałoby utratę mocy obowiązującej art. 40 i w konsekwencji brak podstawy prawnej do jakiegokolwiek ograniczania emerytur i rent wojskowych w przypadku osiągania dochodów, a tym bardziej do za- wieszania tych świadczeń. Wykładnia dokonana przez Trybunał Konstytucyjny ozna- cza, że traci moc zmiana art. 40, wobec czego jest on stosowany w brzmieniu obo- wiązującym przed 1 stycznia 1999 r. Zaprezentowana w kasacji interpretacja orze- czenia, że tylko przepis zmieniający traci moc, a przepis art. 40 zachowuje brzmienie nadane mu przepisem zmieniającym, jest nielogiczna. Przepis zmieniający nie za- wiera bowiem innej treści poza nadaniem nowego brzmienia art. 40. Właśnie nadanie mu nowej treści podważa zasadę ochrony zaufania do państwa i prawa oraz zasadę równości, co dawało podstawę do uznania przepisu zmieniającego za niezgodny z Konstytucją. Nieuzasadniony jest także zarzut naruszenia art. 190 ust. 3 Konstytucji Rze- czypospolitej Polskiej. Przepis ten stanowi, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej. Wynika z niego, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego uznające przepis za niezgodny z Konstytucją, nie burzy porządku prawnego ustanowionego tym przepisem przed wejściem orzeczenia w życie. Nie oznacza to jednak, że w sprawach dotyczących stanu istniejącego przed wejściem w życie orzeczenia należy stosować przepis, co do którego nie ma już wątpliwości, że jest sprzeczny z Konstytucją. Zagadnienie to było przedmiotem orzeczeń Sądu Naj- wyższego. W postanowieniu z dnia 7 grudnia 2000 r., III ZP 27/00 (OSNAPiUS 2001 nr 10, poz. 331), Sąd Najwyższy stwierdził, że akt normatywny uznany przez Trybu- nał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją nie powinien być stosowany przez sąd w odniesieniu do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału. Na uzasadnienie tego poglądu Sąd Najwyższy podniósł między innymi to, że stanowisko takie pozwala na rozwiązanie problemów pojawiających się w związku z konstytucyj- 5 ną regułą, w myśl której orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego uznające za nie- zgodny z Konstytucją przepis, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, stanowi podstawę do wznowienia postępowania. Chodzi tu o przepis art. 190 ust. 4 Konstytucji, który traktuje orzeczenie Trybunału Konstytucyj- nego jako podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego ro- dzaju rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. Skoro może być wzruszone orzeczenie prawomocne wy- dane przed datą wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, nie można wymagać, aby w sprawach zawisłych i nierozstrzygniętych do tej daty, sądy stoso- wały sprzeczne z Konstytucją przepisy. Podobny pogląd wypowiedział Sąd Najwyż- szy w niepublikowanym dotychczas wyroku z dnia 5 września 2001 r., II UKN 542/00, stwierdzając, że sąd drugiej instancji, który rozstrzyga sprawę po stwierdzeniu nie- zgodności przepisu ustawy z Konstytucją, nie może pominąć stanowiska Trybunału Konstytucyjnego i oddalić apelacji od wyroku, który został wydany przez sąd pierw- szej instancji na podstawie przepisu niezgodnego z Konstytucją. W kolejnym niepu- blikowanym dotychczas wyroku z dnia 12 czerwca 2002 r., II UKN 281/01, Sąd Naj- wyższy zaprezentował stanowisko, że nie jest usprawiedliwioną podstawą kasacji zarzut zaniechania zastosowania obowiązującego w dacie wyrokowania przepisu ustawy, który następnie został uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją. Orzecznictwo Sądu Najwyższego co do tego, że przy rozpoznawaniu środka odwoławczego sądy nie powinny stosować przepisu prawa, który został uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, jest jednolite. Od tej linii orzecznictwa Sąd Najwyższy nie odstąpił rozpoznając sprawę dotyczącą ta- kiego samego stanu faktycznego - zawieszenia emerytury wojskowej w 1999 r. W niepublikowanym jeszcze wyroku z dnia 12 czerwca 2002 r., II UKN 419/01, Sąd Najwyższy przyjął tezę, że po ogłoszeniu orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego uznającego przepis za niezgodny z Konstytucją przepis ten nie może być stosowany przez sądy i inne organy. Kasacja w niniejszej sprawie nie dostarczyła żadnych ar- gumentów do przyjęcia odmiennego stanowiska. Rozpoznając sprawę w granicach kasacji Sąd Najwyższy uznał, że nie ma ona usprawiedliwionych podstaw. Sąd Apelacyjny dokonał prawidłowej wykładni art. 190 ust. 3 Konstytucji i prawidłowo zastosował przepis art. 40 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 1999 r. Z tych przyczyn kasacja podlega oddaleniu na podstawie art. 39312 KPC. 6 ========================================