II UKN 55/00

Wyrok z dnia 4 lipca 2000 r. II UKN 55/00 Okres ostatnich dziesięciu lat, w którym należy udowodnić 20 kwartałów podlegania ubezpieczeniu (art. 21 ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) powinien być liczony wstecz od daty zgłoszenia wniosku i nie może być przesunięty w przypadku kontynuowania ubezpieczenia po złożeniu od- wołania od decyzji odmawiającej przyznania prawa do renty rolniczej. Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Sędziowie SN: Andrzej Kijowski, Stefania Szymańska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 4 lipca 2000 r. sprawy z wniosku Mał- gorzaty S. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziałowi Re- gionalnemu w K. o rentę rolniczą, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 4 listopada 1999 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 8 maja 1998 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego- Oddział Regionalny w K. odmówiła przyznania wnioskodawczyni Małgorzacie S. prawa do renty rolniczej wobec braku wymaganego okresu ubezpieczenia 20 kwar- tałów w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku. Po rozpoznaniu odwołania wnioskodawczyni od tej decyzji Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie wyrokiem z dnia 15 lipca 1999 r. [...] zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawczyni prawo do renty rolniczej na stałe od 1 lipca 1999 r. Sąd ustalił, że wniosek o rentę wnioskodawczyni złożyła w dniu 27 kwietnia 1998 r. Z opinii biegłych lekarzy wynika, że od wiosny 1998 r. wnio- skodawczyni jest długotrwale niezdolna do pracy w gospodarstwie rolnym. W toku postępowania wnioskodawczyni opłacała składki na ubezpieczenie społeczne rolni- 2 ków i do końca drugiego kwartału 1999 r. okres ubezpieczenia wyniósł 20 kwartałów. Od lipca 1999 r. wnioskodawczyni spełnia wszystkie warunki wymagane do przyzna- nia renty rolniczej. Od tego wyroku wniosła apelację Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społeczne- go-Oddział Regionalny w K. zarzucając, że zaskarżony wyrok zapadł z naruszeniem art. 21 ust. 1 pkt 6 i ust. 5 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecz- nym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25) bowiem na dzień zgło- szenia ponownego wniosku – 17 czerwca 1999 r. okres ubezpieczenia wnioskodaw- czyni wynosi 19 kwartałów. Wyrokiem z dnia 4 listopada 1999 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił odwoła- nie, a ponowny wniosek o rentę rolniczą z dni 17 czerwca 1999 r. przekazał do roz- poznania Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w K. Sąd Apelacyjny uznał za uzasadniony zarzut naruszenia prawa materialnego, bowiem zgodnie z art. 21 ust. 1 pkt 5 i ust. 5 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników wymagany okres ubezpieczenia dla wniosko- dawczyni, której niezdolność do pracy powstała po ukończeniu 30 lat, wynosi 20 kwartałów w dziesięcioleciu liczonym wstecz od złożenia wniosku o rentę. Wniosek został zgłoszony 27 kwietnia 1998 r. a w dziesięcioleciu przypadającym od 27 kwiet- nia 1988 r. udowodniony okres ubezpieczenia wyniósł 16 kwartałów, licząc do końca drugiego kwartału 1998 r. Wobec niespełnienia warunku określonego w powołanym przepisie odwołanie podlega oddaleniu. Do rozpoznania ponownego wniosku z dnia 17 czerwca 1999 r. właściwy jest organ rentowy, zatem wniosek został przekazany temu organowi na podstawie art. 464 § 1 KPC. Wyrok ten zaskarżyła kasacją wnioskodawczyni i opierając kasację na pods- tawie naruszenia przepisów postępowania – art. 316 § 1 KPC w związku z art. 391 KPC – wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Ape- lacyjnemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu kasacji wniosko- dawczyni podniosła, że na dzień 17 września 1999 r. spełniła warunek posiadania 20 kwartałów ubezpieczenia w dziesięcioleciu liczonym wstecz od tej daty. Oddalenie odwołania było niedopuszczalne w sytuacji, gdy w toku postępowania apelacyjnego wnioskodawczyni spełniła warunki wymagane do przyznania renty. Przepis art. 316 § 1 KPC ma zastosowanie w postępowaniu apelacyjnym, zatem Sąd Apelacyjny powi- nien wziąć pod uwagę zmiany w stanie faktycznym. W wyroku z dnia 10 marca 1998 3 r., II UKN 555/97 (OSNAPiUS 1999 nr 5, poz. 18) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że sąd ocenia legalność decyzji rentowej według stanu rzeczy istniejącego w dacie jej wydania. Sąd jednakże może przyznać ubezpieczonemu świadczenie, jeżeli warunki je uzasadniające zostały spełnione po wydaniu zaskarżonej decyzji. Pogląd ten ma zastosowanie w niniejszej sprawie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 316 § 1 KPC zasądzeniu roszczenia nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że stało się ono wymagalne w toku sprawy. Stosowanie tego przepisu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych jest ograniczone ze względu na szczególny tryb postępowania w tych sprawach. W postępowaniu toczącym się na zasadach ogólnych żądanie zgłoszone w sposób przepisany prawem musi być przez sąd rozpoznane. Natomiast w postępowaniu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zgodnie z art. 4779 KPC sąd rozpoznaje odwołania od decyzji organu rentowego. Zasadą w tym postępowaniu jest ocena legalności decyzji rentowej we- dług stanu rzeczy istniejącego w chwili jej wydania, co stwierdził Sąd Najwyższy w powołanym w kasacji wyroku z dnia 10 marca 1998 r., II UKN 555/97 (OSNAPiUS 1999 nr 5, poz. 181). Odstępstwa od tej zasady są dopuszczalne na podstawie art. 316 § 1 KPC ze względów ekonomii procesowej. Ogólnie rzecz biorąc sąd może zmienić decyzję organu rentowego i przyznać prawo do świadczeń, jeżeli podstawą odmowy przyznania świadczenia było niespełnienie któregoś z wymaganych warun- ków, a w toku postępowania sądowego warunek ten został spełniony. Taka sytuacja może wystąpić, gdy prawa do świadczeń odmówiono z powodu braku niezdolności do pracy lub wymaganego wieku, a zainteresowany, spełniający pozostałe warunki, stał się niezdolny do pracy lub osiągnął wymagany wiek w toku postępowania są- dowego. Możliwe jest także uzupełnienie brakującego okresu ubezpieczenia w toku postępowania sądowego, jeżeli przepisy nie przewidują ograniczenia czasowego i pozwalają na uwzględnienie całego okresu prowadzenia działalności podlegającej ubezpieczeniu społecznemu. W takim przypadku świadczenie może być przyznane od daty spełnienia brakującego warunku. W niniejszej sprawie podstawą odmowy przyznania prawa do świadczeń było niespełnienie warunku posiadania wymaganego okresu ubezpieczenia. Warunek ten został określony w art. 21 ust. 1 pkt 5 i ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o 4 ubezpieczeniu społecznym rolników na 20 kwartałów dla osoby, której niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym powstała po ukończeniu 30 lat, przy czym okres ten powinien przypadać w ciągu ostatnich dziesięciu lat przed zgłoszeniem wniosku o rentę inwalidzką rolniczą. Ze sformułowania tego przepisu wynika, że warunek ten nie może być spełniony w postępowaniu sądowym. W powołanym wyroku Sąd Najwyższy nie uznał za uchybienie, przyznania prawa do świadczeń osobie, która spełniła warunek posiadania wymaganego okresu ubezpieczenia w ostatnim dziesięcioleciu w toku postępowania przed sądem pierw- szej instancji. Nastąpiło to w sytuacji, gdy wystarczyło uzupełnienie brakującego okresu ubezpieczenia i nie było potrzeby ponownego przeliczania okresów ubezpie- czenia w związku ze zmianą dziesięciolecia, w którym ten okres był liczony. Jednak- że orzeczenia w tej konkretnej sprawie, nie można traktować jako zasady ogólnie obowiązującej, zwłaszcza w sytuacji, gdy żąda się uwzględnienia dodatkowych okre- sów ubezpieczenia przypadających po wydaniu wyroku sądu pierwszej instancji, a okresy ubezpieczenia muszą być przeliczane na nowo z uwzględnieniem dodatko- wych okresów i pominięciem okresów już uwzględnionych. Zgodnie z art. 4779 § 1 i 2 KPC postępowanie sądowe wszczyna się po wnie- sieniu odwołania od decyzji organu rentowego. Wydanie decyzji w sprawach o świadczenia poprzedzone jest wnioskiem o ich przyznanie. Wymagany okres ubez- pieczenia liczony jest w dziesięcioleciu przypadającym wstecz od zgłoszenia wnio- sku, zatem dalsze okresy podlegania ubezpieczeniu przypadające w toku postępo- wania sądowego nie wchodzą w skład tego dziesięciolecia. Nie ma podstawy do uwzględnienia okresów ubezpieczenia w ciągu ostatnich dziesięciu lat od daty po- nownego zgłoszenia żądania w toku postępowania sądowego, a tym bardziej w dzie- sięcioleciu liczonym wstecz od dowolnej daty przypadającej w toku postępowania sądowego, jak żąda się tego w kasacji. Zgodnie z powołanym przepisem art. 21 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników okres ostatnich dziesięciu lat, w któ- rym należy udowodnić 20 kwartałów podlegania ubezpieczeniu musi być liczony wstecz od daty zgłoszenia wniosku i okres ten nie może być przesunięty w przypad- ku kontynuowania ubezpieczenia po złożeniu odwołania od decyzji odmawiającej przyznania prawa do renty rolniczej. Zgłoszenie nowego żądania w toku postępowania sądowego może być uznane za złożenie wniosku. Jednakże przepisy KPC nie pozwalają sądowi na me- rytoryczne rozpoznanie wniosku o świadczenie z pominięciem organu rentowego. 5 Sąd rozpoznaje tylko odwołanie od decyzji organu rentowego (art. 4779 § 1 KPC) lub odwołanie na bezczynność organu rentowego (art. 4779 § 4 KPC). Przepis art. 47710 § 2 KPC stanowi, że nowe żądanie zgłoszone w toku postępowania sądowego sąd przyjmuje do protokołu i przekazuje do rozpoznania organowi rentowemu. Sąd Ape- lacyjny orzekł zgodnie z tym przepisem przekazując nowy wniosek z dnia 17 czerwca 1999 r. do rozpoznania organowi rentowemu. Ponieważ wnioskodawczyni mimo zgłoszenia nowego wniosku podtrzymywała poprzednie żądanie Sąd Apelacyjny musiał orzec o tym żądaniu przy przyjęciu, że wniosek o rentę inwalidzką rolniczą został zgłoszony 27 kwietnia 1998 r. Przy takim założeniu prawidłowość rozstrzygnięcia nie jest w kasacji kwestionowana. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy w oparciu o przepis art. 39312 KPC oddalił ka- sację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw. ========================================