II UKN 548/98

Wyrok z dnia 14 kwietnia 1999 r. II UKN 548/98 Zawarte w art. 12 ust. 3 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimen- tacyjnym (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 45, poz. 200 ze zm.) określenie "uczęszcza do szkoły" nie oznacza wyłącznie uczęszczania osoby pełnoletniej uprawnionej do świadczeń z tego funduszu do "szkoły dziennej". Przewodniczący: SSN Teresa Romer (sprawozdawca), Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar, Andrzej Wróbel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 14 kwietnia 1999 r. sprawy z wniosku Wiesławy C. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w O.W. o świadczenie z funduszu alimentacyjnego, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 26 maja 1998 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z dnia 26 maja 1998 r. oddalił apelację organu rentowego od wyroku Sądu Wojewódz- kiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kaliszu z dnia 15 grudnia 1997 r. Sąd Wojewódzki zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w O.W. z dnia 29 sierpnia 1997 r., którą wstrzymano od września 1997 r. wypłacanie Wiesławie C. świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla jej córki Marty C., urodzonej 20 kwietnia 1979 r. Sąd przyznał Marcie C. nadal prawo do świadczeń alimentacyj- nych. Wnioskodawczyni od maja 1996 r. pobierała świadczenie z funduszu alimenta- cyjnego na rzecz córki Marty w kwocie 150 zł. Marta C. w dniu 20 kwietnia 1997 r. skończyła 18 lat, a w czerwcu 1997 r. ukończyła Zasadniczą Szkołę Ogrodniczą w P., w której nauka była prowadzona w systemie dziennym. W roku szkolnym 1997/98 Marta C. rozpoczęła naukę w Technikum Rolniczym w P. Nauka odbywała się w 2 systemie wieczorowym w poniedziałki, środy i piątki w godzinach od 1300 do 2000 . Po ukończeniu szkoły ogrodniczej w czerwcu 1997 r. Marta C. zaczęła szukać pracy. Oferowano jej tylko pracę sprzedawcy, do podjęcia której zgłaszający ofertę wymagał co najmniej wykształcenia średniego w tym zawodzie. Rejonowy Urząd Pracy w O.W. nie dysponował żadnymi ofertami pracy dla kobiet, które ukończyły zasadniczą szkołę rolniczą o kierunku ogrodnictwo, czy też były z zawodu wykwalifikowanymi rolnikami. Dla kobiet bez żadnego przygotowania zawodowego urząd dysponował w miesiącach czerwiec – listopad trzema ofertami pracy. Dwie z tych ofert dotyczyły pracy sprzątaczki w niepełnym wymiarze czasu pracy, a jedna pracy w przetwórstwie rybnym. Sąd Wojewódzki powołał przepisy art. 6 pkt 3 oraz art. 12 ust. 1 i ust. 3 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym (Dz.U. z 1991 r. Nr 45, poz. 200) i stwierdził, że ten ostatni przepis jest przepisem szczególnym w odniesieniu do pozostałych wymienionych przepisów i nakazuje dalsze wypłacanie świadczeń z fun- duszu alimentacyjnego również tym osobom, które po osiągnięciu pełnoletności kształcą się w placówce, która jest szkołą w rozumieniu ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty, przy czym niekoniecznie musi to być szkoła prowadzona w systemie dziennym. Rozpatrując apelację od powyższego wyroku wniesioną przez ZUS Oddział w O.W. opartą na zarzucie naruszenia prawa materialnego Sąd Apela- cyjny uznał, że nie zasługuje ona na uwzględnienie. Zdaniem Sądu drugiej instancji Sąd Wojewódzki trafnie ustalił stan faktyczny sprawy – ten zresztą w znacznej części był poza sporem – jak również prawidłowo zastosował wskazane w uzasadnieniu wyroku przepisy. Dokonał właściwej ich wykładni, a swoje stanowisko uzasadnił w przekonywający sposób. Sąd Apelacyjny nie znalazł żadnego uzasadnienia dla łączenia w jedną całość przepisu art. 6 i art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyj- nym z przepisem art. 12 ust. 3 tej ustawy, ponieważ każdy z tych przepisów ma zas- tosowanie w innej sytuacji. Zdaniem Sądu Apelacyjnego przepis art. 6 cytowanej ustawy ma zastosowanie wówczas, gdy roszczący występuje po raz pierwszy z wnioskiem o wypłatę świadczeń z funduszu alimentacyjnego, natomiast art. 12 ust. 1 dotyczy sytuacji, w której ZUS podejmuje decyzję o zaprzestaniu dokonywanych wcześniej wypłat z tego funduszu. Gdyby iść za argumentacją przedstawioną w apelacji, przepis art. 12 ust. 3 ustawy byłby zbędny wobec regulacji zawartej w art. 12 ust. 1 czytanym łącznie z art. 6 ustawy. Wówczas każda osoba, która osiągnęła 3 pełnoletność i nie kształci się w szkole dziennej, jak tego wymaga art. 6 pkt 3 ustawy, lecz w innym systemie (wieczorowym lub zaocznym) traciłaby z mocy art. 12 ust. 1 ustawy prawo do wypłaty świadczeń z funduszu. Tymczasem przepis art. 12 zawiera obok ust. 1 także ust. 3. Przepis ten według Sądu Apelacyjnego jest przepisem szczególnym, nakazującym Oddziałowi ZUS odstąpienie od wydania decyzji o za- przestaniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego w sytuacjach nim określo- nych. W ocenie Sądu Apelacyjnego art. 12 ust. 3 znosi działanie przepisu art. 6 ust. 3 w związku z art. 12 ust. 1 ustawy o funduszu alimentacyjnym w części dotyczącej rodzaju szkoły, w jakiej kształci się osoba, której ZUS wypłaca świadczenia z fundu- szu alimentacyjnego. Według Sądu Apelacyjnego do takiego rozumienia regulacji zawartej w art. 12 ust. 3 omawianej ustawy prowadzi także wykładnia celowościowa tego przepisu. Pozwala on bowiem na dokończenie edukacji i zdobycie zawodu oso- bie, której wypłacano świadczenie alimentacyjne i która z jakichkolwiek powodów zmieniła system kształcenia z dziennego na zaoczny lub wieczorowy. Sąd drugiej instancji zaakcentował, że trudno byłoby również podzielić stano- wisko apelacji, iż Marta C. powinna skorzystać z którejś z ofert Rejonowego Urzędu Pracy przewidzianych dla osób niewykwalifikowanych i podjąć pracę sprzątaczki lub pracownika przetwórstwa rybnego, skoro ma ona możliwość zdobycia konkretnego zawodu rolniczego i wykształcenia średniego. Trudno byłoby również wyobrazić so- bie, pisze Sąd Apelacyjny, aby mogła ona równocześnie uczęszczać do szkoły wie- czorowej przez 3 dni w tygodniu po 7 godzin dziennie i pracować na pełnym etacie sprzątaczki. Z kolei wykonywanie tej pracy w niepełnym wymiarze z wynagrodzeniem w kwocie 120 zł lub niewiele więcej nie daje możliwości samodzielnego utrzymania się z tego zarobku. W kasacji Zakład Ubezpieczeń Społecznych domagał się zmiany wyroku Sądu Apelacyjnego oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Wojewódzkiego i oddalenia odwołania Wiesławy C. W kasacji zarzucono wyrokowi Sądu Apelacyjnego narusze- nie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 12 ust. 3 ustawy o funduszu ali- mentacyjnym oraz przez niezastosowanie przepisu art. 12 ust. 1 i art. 6 pkt 3 tej ustawy. Zdaniem wnoszącego kasację przepis art. 12 ust. 3 omawianej ustawy jest przepisem szczególnym, ale nie można go traktować odrębnie bez zastosowania art. 12 ust. 1 i art. 6 pkt 3 ustawy. Ponadto, według kasacji, celem art. 12 ust. 3 omawia- nej ustawy było zapewnienie prawa do świadczeń alimentacyjnych, ale tylko tym osobom, które ze względów zdrowotnych, czy z powodu niemożności otrzymania 4 jakiejkolwiek pracy nie mogły nadal uczęszczać do szkoły dziennej i nie miały możli- wości samodzielnego utrzymania się. Zdaniem pełnomocnika organu rentowego, Sąd Apelacyjny dokonał zbyt szerokiej wykładni art. 12 ust. 3 ustawy o funduszu ali- mentacyjnym. Sąd Najwyższy rozważył, co następuje: Kasacja zarzuca zaskarżonemu wyrokowi naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię (art. 3931 pkt 1 KPC). Oznacza to, że Sąd Najwyższy, działając w granicach kasacji (z wyjątkiem nieważności postępowania, którą bierze pod uwagę z urzędu – art. 39311 KPC), jest związany stanem faktycznym ustalonym w wyroku. Zarzut kasacji dotyczący naruszenia przytoczonych w niej przepisów prawa materialnego, nie jest trafny. Zgodnie z art. 6 ust. 3 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 45, poz. 200 ze zm.) świadczenie z funduszu alimentacyjnego nie przysługuje osobie, która, między inny- mi, po osiągnięciu pełnoletności nie uczęszcza do szkoły dziennej. Sąd Najwyższy podziela stanowisko Sądu Apelacyjnego, że przepis ten doty- czy ustalenia prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego po raz pierwszy a nie odnosi się do wstrzymania świadczeń już przyznanych, którego zasady reguluje art. 12 ustawy o funduszu alimentacyjnym. Literalne brzmienie art. 6 („świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie przysługują...”) oraz wykładnia systemowa wskazują na to, że przepis ten, w tym jego ust. 3, dotyczą tylko tych sytuacji, które jako przes- łanki negatywne występują przy ustalaniu prawa do świadczeń alimentacyjnych po raz pierwszy. Tym samym przepis ten nie ma zastosowania przy ocenie dalszego prawa do już przyznanych i wypłacanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. O bezpodstawnym pobraniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, o wstrzymaniu wypłaty świadczeń oraz o wznowieniu wypłaty wstrzymanych świadczeń – stanowią przepisy art. 10-12 ustawy. Ze stanu faktycznego sprawy wynika, że córka wniosko- dawczyni objęta obowiązkiem alimentacyjnym (mimo uzyskania pełnoletności nie ma możliwości samodzielnego utrzymania się) kształci się w szkole. Sąd Apelacyjny w sposób wyczerpujący ustalił, że niemożność samodzielnego utrzymania była wyni- kiem obiektywnej sytuacji na rynku pracy. Zgodnie z art. 10 § 1 Kodeksu pracy, każdy ma prawo do swobodnie wybranej pracy. Marta C. nie miała możliwości swo- 5 bodnego wyboru pracy, gdyż oferowane jej zatrudnienie nie odpowiadało jej kwalifi- kacjom ani też nie dawało możliwości samodzielnego utrzymania się ze względu na proponowaną wysokość wynagrodzenia. Nie ma podstaw do przypisania racjonalnemu ustawodawcy, jak to próbuje uczynić wnoszący kasację, że używając w art. 12 ust. 3 ustawy o funduszu alimenta- cyjnym określenia „kształci się w szkole” miał na myśli wyłącznie szkołę dzienną. Brak jest racjonalnych przesłanek do takiej, zwężającej interpretacji pojęcia „szkoła”. Szczególnie w zestawieniu z treścią art. 6 ust. 3, który stanowi, że świadczenia ali- mentacyjne nie przysługują osobie, „która po osiągnięciu pełnoletności nie uczęszcza do szkoły dziennej”. Skoro ustawodawca wyraźnie rozróżnia „uczęszczanie do szkoły dziennej” (art. 6 ust. 3) oraz „kształcenie się w szkole” (art. 12 ust. 3), to bezpods- tawny jest zarzut kasacji, iż dokonując tego rozróżnienia i uznając dalsze prawo Marty C. do świadczeń z funduszu alimentacyjnego wobec uczęszczania do Techni- kum Rolniczego o systemie wieczorowym, któremu ten system nie odbiera przymiotu „szkoły” w rozumieniu art. 12 ust. 3, Sąd Apelacyjny naruszył ten przepis prawa ma- terialnego. Dlatego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. ========================================