II UKN 542/00

Wyrok z dnia 5 września 2001 r. II UKN 542/00 Sąd drugiej instancji, który rozstrzyga sprawę po stwierdzeniu przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności z Konstytucją RP art. 186 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo- łecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) nie może pominąć tego stwierdzenie i oddalić apelacji od wyroku, który został wydany przez sąd pierwszej instancji na podstawie przepisu niezgodnego z Konstytucją. Przewodniczący SSN Teresa Romer (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Beata Gudowska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 5 września 2001 r. sprawy z wniosku Magdaleny F. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w G. o wcześniejszą emeryturę, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Ape- lacyjnego w Gdańsku z dnia 21 marca 2000 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 21 marca 2000 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku zmienił wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z dnia 14 września 1999 r. i przyznał Magdalenie F. od 1 stycznia 1999 r. prawo do wcześniej- szej emerytury z tytułu sprawowania opieki nad dzieckiem specjalnej troski. Z treści uzasadnienia Sądu drugiej instancji wynika, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w G. odmówił wnioskodawczyni prawa do wcześniejszej eme- rytury na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki, albowiem wniosek o to świadczenie został zło- żony po 1 stycznia 1999 r., a więc po wejściu w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 2 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.). Sąd Okręgowy oddalając odwołanie wnioskodawczyni powołał się na stan prawny istniejący od 1 stycznia 1999 r., zgodnie z którym ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zasadzie nie przewiduje wcześniej- szych emerytur dla pracowników opiekujących się dziećmi szczególnej troski. Wprawdzie według art. 186 ust. 3 tej ustawy do wniosków osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r., które do dnia wejścia w życie ustawy nie zgłosiły wniosku o emery- turę, mimo, że spełniły warunki do nabycia tego świadczenia, stosuje się przepisy ustaw i dekretu wymienionych w art. 195, dotyczące warunków nabycia prawa do emerytury, chyba że przepisy ustawy są dla tych osób korzystniejsze, to według Sądu Okręgowego art. 186 ust. 3 ustawy nie ma zastosowania do wnioskodawczyni. Przepis ten bowiem przewiduje, że uprzednio obowiązujące przepisy stosuje się do wniosków osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r., które do dnia wejścia w życie ustawy nie zgłosiły wniosku o emeryturę, mimo że spełniały warunki nabycia prawa do tego świadczenia. Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że wnioskodawczyni nie ma również prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie art. 31 ust. 7 ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej (w brzmieniu nadanym art. 157 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS). Prawo do tej emerytury mają bowiem osoby opiekujące się dzieckiem wymagającym stałej opieki, pobierające za- siłek stały, za które ośrodek pomocy społecznej opłacał składkę na ubezpieczenie społeczne przed dniem 1 stycznia 1999 r. i które w dniu 1 stycznia 1999 r. ukończyły co najmniej 45 lat oraz mają okres ubezpieczenia wynoszący co najmniej 20 lat. W ocenie Sądu Okręgowego wnioskodawczyni tych warunków nie spełnia. Sąd drugiej instancji rozpoznając apelację przeanalizował stanowisko Sądu Okręgowego i uznał, że apelacja zasługuje na uwzględnienie. W konsekwencji zmie- nił zaskarżony wyrok i przyznał Magdalenie F. prawo do wcześniejszej emerytury. Sąd Apelacyjny podkreślił, że od daty wejścia w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych straciły moc przepi- sy ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, a tym samym również przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opieku- jących się dziećmi wymagającymi stałej opieki. W uzasadnieniu swego orzeczenia Sąd Apelacyjny powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 stycznia 2000 3 r., w którym Trybunał orzekł, że przepis stanowiący podstawę prawną rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji (art. 186 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emerytu- rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych) jest niezgodny z art. 2 Kon- stytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w zakresie w jakim uzależnia stosowanie przepi- sów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki od daty urodzenia wnioskodawcy w przypadku wniosku złożonego po dniu wejścia w życie tej ustawy, ponieważ narusza zasadę ochrony praw nabytych. Sąd Apelacyjny stwierdził też, że wprawdzie art.186 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r o emeryturach i rentach z FUS w zakresie w jakim ograniczał prawo do emerytury dla osób opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki jedynie do tych, którzy urodzili się przed 1 stycznia 1949 r., formalnie utracił moc obowiązu- jącą z dniem 17 stycznia 2000 r. (z datą opublikowania orzeczenia Trybunału Kon- stytucyjnego w Dzienniku Ustaw z 2000 r. Nr 2, poz. 26), to jednak, skoro został uznany za niezgodny z Konstytucją, nie może stanowić podstawy pozbawienia wnio- skodawczyni prawa do żądanego świadczenia tylko dlatego, że złożyła o nie wniosek przed opublikowaniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego, który otworzył jej drogę do otrzymania tego świadczenia. Sąd Apelacyjny podkreślił, że wnioskodawczyni dysponuje okresem ubezpieczenia wymaganym do przyznania wcześniejszej eme- rytury oraz sprawuje opiekę nad córką, która orzeczeniem Obwodowej Komisji do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia z dnia 8 września 1993 r., została uznana od dzie- ciństwa inwalidą I grupy (oznacza to całkowitą niezdolność do wykonywania jakiej- kolwiek pracy połączoną z niezdolnością do samodzielnej egzystencji). W kasacji pełnomocnik organu rentowego zaskarżył w całości wyrok Sądu Apelacyjnego zarzucając mu naruszenie art. 71 ust. 2 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. Nr 102, poz. 643) oraz „brak oświadczenia wnioskodawczyni o nie przystąpieniu do otwartego funduszu emerytalnego”. Wniósł „o uchylenie tego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpozna- nia”. W uzasadnieniu kasacji podano, iż organ rentowy nie może zgodzić się ze stanowiskiem zawartym w zaskarżonym wyroku w części dotyczącej przyznania wnioskodawczyni prawa do wcześniejszej emerytury od 1 stycznia 1999 r. do 16 stycznia 2000 r. W kasacji wywiedziono, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego został ogłoszony w Dzienniku Ustaw w dniu 17 stycznia 2000 r., a więc zgodnie z treścią 4 art. 71 ust. 2 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym przepis art. 186 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r o emeryturach i rentach z FUS, w części w jakiej pozbawia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem wymagającym stałej opieki osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r., które warunki do nabycia prawa do tego świadczenia spełniły do dnia 1 stycznia 1999 r., utracił moc obowiązującą dopie- ro od dnia ogłoszenia orzeczenia Trybunału w Dzienniku Ustaw. Dlatego też, zda- niem organu rentowego, brak jest podstaw do przyznania wnioskodawczyni świad- czenia za okres poprzedzający 17 stycznia 2000 r. Ponadto wnoszący kasację uważa również, że brak jest podstaw do przyznania wnioskodawczyni świadczenia po 17 stycznia 2000 r gdyż nie złożyła ona oświadczenia o nie przystąpieniu do otwartego funduszu emerytalnego. Sąd Najwyższy rozważył, co następuje: Wbrew obowiązkowi wynikającemu z treści art. 3931 KPC wnoszący kasację nie określił, czy - w jego ocenie - Sąd Apelacyjny naruszył przytoczony wyżej przepis ustawy o Trybunale Konstytucyjnym przez błędną jego wykładnię, czy też przez nie- właściwe zastosowanie. Sąd Najwyższy zauważa ponadto, że Sąd drugiej instancji w zaskarżonym wyroku nie powołał się w ogóle na podany jako podstawa kasacji art. 71 ust. 2 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. Fakt, że „pozwany organ rentowy nie może się zgodzić ze stanowiskiem Sądu drugiej instancji w części dotyczącej przy- znania prawa do wcześniejszej emerytury od 1. 01.1999 -16. 01.2000 r.” nie może być uznany za wystarczający zarzut kasacyjny dotyczący rzekomego naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 71 ust. 2 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. W wy- roku z dnia 4 stycznia 2000 r., K 18/99, także Trybunał Konstytucyjny nie powołał się na art. 71 ust. 2 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, którego naruszenie kasacja zarzuca Sądowi Apelacyjnemu. Kasacja oparta na zarzucie naruszenia przez Sąd drugiej instancji art.71 ust. 2 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytu- cyjnym nie zasługuje więc na uwzględnienie. Naruszenie tego przepisu kasacja upatruje zresztą jedynie w tym, iż w zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny przyznał wnioskodawczyni prawo do wcześniejszej emerytury przewidzianej rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej eme- rytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki za okres, w którym w ocenie organu rentowego obowiązywał przepis art. 186 ust. 3 ustawy z dnia 5 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, pozbawiający prawa do tego świadczenia osoby urodzone po dniu 1 stycznia 1949 r.; przepis, który następnie został uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Sąd Najwyższy zauważa ponadto, że wprawdzie zgodnie z art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (nota bene niepowołanego w kasacji), orze- czenie Trybunału Konstytucyjnego powoduje utratę mocy obowiązującej aktu nor- matywnego jedynie na przyszłość, to jednak nie może pozostawać bez wpływu na toczące się postępowanie sądowe oparte na takim samym stanie faktycznym, w któ- rym zaskarżone orzeczenie Sądu pierwszej instancji zapadło na podstawie niezgod- nego z Konstytucją przepisu. Sprzeczność art. 186 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z Konstytucją istniała od momentu wejścia w życie tego przepisu i trudno wymagać, aby Sąd Apelacyjny, który rozstrzy- gał sprawę po stwierdzeniu niezgodności z Konstytucją przepisu art. 186 ust. 3 ustawy z dnia 17 stycznia 1998 r. mógł nie uwzględnić stanowiska Trybunału Kon- stytucyjnego i wydać orzeczenie w oparciu o przepis ewidentnie naruszający Kon- stytucję . Zarzut naruszenia prawa przez nieustalenie, czy wnioskodawczyni przystąpiła do otwartego Funduszu Emerytalnego, nie został w żaden sposób uzasadniony, nie powołano też przepisu, który zdaniem kasacji został przez Sąd Apelacyjny naruszony w tym zakresie. Sąd Najwyższy rozpoznając kasację nie jest zobowiązany „domyślać się” jakiego przepisu naruszenie kasacja zarzuca. Kierując się powyższymi względami Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. ========================================