II UKN 531/97

Wyrok z dnia 24 marca 1998 r. II UKN 531/97 O uznaniu za pracę górniczą zatrudnienia pracowników przedsię- biorstw montażowych, skierowanych do pracy w kopalni węgla brunatnego decyduje to, czy wykonują oni pracę na stanowiskach, na których zatrudnienie uważa się za pracę górniczą (art. 5 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin, jednolity tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 30, poz. 154). Przewodniczący SSN: Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Stefania Szymańska (sprawozdawca), Maria Tyszel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 4 marca 1998 r. sprawy z wniosku Ryszarda J. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w T.G. o prawo do emerytury górniczej, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 18 marca 1997 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu- Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach do ponownego rozpoznania z pozostawieniem temuż Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z 21 listopada 1996 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach oddalił odwołanie Ryszarda J. od decyzji Zakładu Ubez- pieczeń Społecznych w T.G. z 18 marca 1996 r. odmawiającej przyznania górniczej emerytury z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 30, poz. 154). Sąd uznał, że organ rentowy prawidłowo zaliczył wnioskodawcy na prawo do górniczej emerytury jego pracę w rozmiarze 5 lat 3 miesięcy i 10 dni w Przedsię- - 2 - biorstwie Montażu Urządzeń Elektrycznych P.W w okresach: 21 marzec 1972 - 31 maj 1974 r., 1 kwiecień 1974 r. - 31 lipiec 1975 r. i 1 sierpień 1975 r. - 30 czerwiec 1977 r. Natomiast odnośnie okresów pracy w tym Przedsiębiorstwie przy robotach wykonywanych na odkrywce Kopalni Węgla Brunatnego "T." na stanowisku elek- tromontera i na odkrywce Kopalni Węgla Brunatnego "B." na stanowisku brygadzisty - montera stwierdził, że zakład pracy jest objęty dyspozycją art. 5 ust. 1 pkt 3 ustawy o z.e.g., a zatem praca wnioskodawcy nie jest objęta dyspozycją ani art. 8 ust. 1 pkt 4 ani art. 5 ust. 1 pkt 5 tejże ustawy. Z art. 5 ust. 1 pkt 3 bowiem wynika jednoznacz- nie, że za pracę górniczą w przedsiębiorstwach montażowych uważa się pracę wy- konywaną pod ziemią, a nie na odkrywce, przy czym uznaje się tylko te miesiące pracy, w których co najmniej połowę dniówek roboczych pracownik przepracował pod ziemią. Natomiast w art. 5 ust. 1 pkt 4 ustawy o z.e.g. nie wymieniono przedsię- biorstw montażowych, lecz tylko przedsiębiorstwa i inne podmioty wykonujące roboty górnicze dla kopalń. Przedsiębiorstwo, w którym wnioskodawca był zatrudniony, nie wykonywało robót górniczych ale montażowe i konserwacyjne. Skoro więc przedsiębiorstwa montażowe nie są objęte dyspozycją art. 5 ust. 1 pkt 4 ustawy o z.e.g., ich pracowników nie dotyczy załącznik nr 2 do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 23 grudnia 1994 r. w sprawie określenia niektórych stano- wisk pracy górniczej oraz stanowisk pracy zaliczanej w wymiarze półtorakrotnym przy ustaleniu prawa do górniczej emerytury lub renty (Dz.U. z 1995 r. Nr 2, poz. 8). Ponadto w powołanym pkt. 32 tego załącznika nie ma wymienionego stanowiska elektromontera, a tylko elektryka. Sąd uznał zatem, że wnioskodawca nie spełnił wymagań z art. 9 ust. 1 ustawy o z.e.g. W apelacji wnioskodawca zarzucił naruszenie prawa materialnego przez przyjęcie, że praca na stanowisku elektromontera i brygadzisty elektromontera w Przedsiębiorstwie Montażu Urządzeń Elektrycznych PW w K. nie jest pracą górniczą w rozumieniu art. 5 ust. 1 pkt 4 ustawy o z.e.g. oraz nie stanowi pracy górniczej określonej w pkt 32 załącznika nr 2 do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki So- cjalnej z dnia 23 grudnia 1994 r. Podniósł ponadto, że nie należy posługiwać się naz- wą przedsiębiorstwa, lecz rodzajem robót wykonywanych dla kopalń, służących bezpośredniemu wydobywaniu kopalin. Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z 18 marca 1997 r. oddalił apelację, - 3 - uznając, że Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej wykładni art. 5 ust. 1 pkt 2-4 i 5 ustawy o z.e.g., w związku z czym nie naruszył art. 9 ust. 1 tejże ustawy. Sąd Apelacyjny podzielił pogląd, że w art. 5 ust. 1 zostały osobno wymienione w pkt 1, 2 i 3 podmioty, w których zatrudnienie uważa się za pracę górniczą. W pkt 1 wymie- niono kopalnie, zarówno głębinowe jak i odkrywkowe, w pkt 2 przedsiębiorstwa bu- dowy kopalń oraz przedsiębiorstwa i inne podmioty wykonujące dla tych kopalń ro- boty górnicze lub przy budowie szybów, zaś w pkt 3 przedsiębiorstwa montażowe, przedsiębiorstwa maszyn górniczych, zakłady naprawcze i inne podmioty wykonu- jące dla kopalń określonych w pkt 1 podziemne roboty budowlano-montażowe, ro- boty przy naprawie maszyn i wdrażaniu nowych urządzeń. Tylko w pkt 3 występuje wymaganie, że za pracę górniczą uznaje się pracownikom tych przedsiębiorstw te miesiące zatrudnienia, w których co najmniej połowę dniówek roboczych przepraco- wali pod ziemią; a zatem "już podmiotowo" przedsiębiorstwa montażowe zostały wy- łączone z dyspozycji art. 5 ust. 1 pkt 4 i 5. Wyłączenie to powtórzono w art. 5 ust. 1 pkt 4 i 5 przez wymienienie tylko "przedsiębiorstw i innych podmiotów wykonujących roboty górnicze dla kopalń siarki i węgla brunatnego", co stanowi oczywiste, dosłow- ne nawiązanie do ust. 1 pkt 2, a nie pkt 3.Bezsporne jest przy tym, że pierwsza część dyspozycji pkt 4 i 5 dotyczy zatrudnienia w kopalniach siarki i węgla brunat- nego, a zatem określa pracodawcę, niezależnie od rodzaju wykonywanych prac. Skoro zatem przedsiębiorstwa wymienione w art. 5 ust. 1 pkt 3 ustawy o z.e.g. zos- tały wyłączone z dyspozycji pkt 4 i 5 tego przepisu, nie dotyczą ich także przepisy rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 23 grudnia 1994 r. w spra- wie określenia niektórych stanowisk pracy górniczej. Prawidłowe jest zatem stano- wisko, że wnioskodawca nie spełnił wymagania legitymowania się okresem pracy górniczej określonym w art. 9 ust. 1 ustawy o z.e.g. W kasacji wnioskodawca zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a to: 1) art. 5 ust. 1 pkt 4 i art. 5 ust. 5 ustawy o z.e.g. oraz 2) § 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 23 grudnia 1994 r. w sprawie określenia niektórych stanowisk pracy górniczej przez przyjęcie, że jego praca nie stanowi pracy górniczej w rozumieniu tych przepisów. Wskazując na powyższe podstawy kasacji wnosił: 1) o zmianę zaskarżonego wyroku i ustalenie, że jego praca na odkrywce węgla brunatnego w okresach: 4 listopad - 4 - 1961 r. - 28 kwiecień 1968 r. i 16 maj 1968 r. - 31 październik 1993 r. na stanowis- kach elektromontera i brygadzisty elektromontera w kopalniach węgla brunatnego jest pracą w rozumieniu art. 5 ust. 1 pkt 4 i art. 5 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o z.e.g, w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 30 czerwca 1994 r. o zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin oraz o zmianie niektórych ustaw i przyznanie uprawnień do emerytury górniczej oraz zasądzenie zwrotu kosz- tów procesu na jego rzecz, ewentualnie 2) o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania - przy uwzględnieniu kosztów postępowania przed Są- dem Najwyższym. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Spór w sprawie sprowadza się do kwestii, czy praca wnioskodawcy zatrud- nionego w Przedsiębiorstwie Montażu Urządzeń Elektrycznych Przemysłu Węglo- wego, ale oddelegowanego do pracy na odkrywce węgla brunatnego "T." i "B." na stanowisku elektromontera i brygadzisty elektromontera, jest pracą górniczą w ro- zumieniu art. 5 ust. 1 pkt 4 ustawy o z.e.g. Sąd Apelacyjny zaakceptował stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że skoro w art. 5 ust. 1 pkt 1 - 3 tejże ustawy zostały osobno wymienione podmioty, w których zatrudnienie uważa się za pracę górniczą, w tym przedsiębiorstwa montażowe (pkt 3), to tym samym " już podmiotowo" przedsiębiorstwa te zostały wyłączone z dyspo- zycji art. 5 ust. 1 pkt 4. Świadczy o tym: 1) wymienienie w pkt 4 i 5 tego przepisu tylko "przedsiębiorstw i innych podmiotów wykonujących roboty górnicze dla kopalni siarki i węgla kamiennego" oraz 2) pierwsza część dyspozycji pkt 4 i 5, odnosząca się do zatrudnienia w kopalniach siarki i węgla brunatnego, a więc określające pra- codawcę, niezależnie od rodzaju wykonywanych prac. Dlatego w sprawie nie ma zastosowania rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 23 grudnia 1994 r. Stanowiska tego nie można zaaprobować. Trafnie podniesiono w uzasad- nieniu kasacji, że art. 5 ust. 1 ustawy o z.e.g. w 12-tu punktach wyszczególnia, jakie zatrudnienie uznaje się za pracę górniczą, rozróżniając prace pod ziemią, na od- krywkach i wykonywane w innych sytuacjach i zawodach. Punkt 3 tego przepisu do- - 5 - tyczy, między innymi, przedsiębiorstw montażowych, których pracownicy wykonują dla kopalń określonych w pkt 1 prace pod ziemią z zastrzeżeniem, że uznaje się za pracę górniczą tylko te miesiące ich zatrudnienia, w których co najmniej połowę dniówek roboczych przepracowali pod ziemią. Jeżeli zaś chodzi o art. 5 ust. 1 pkt 4 ustawy o z.e.g. to odnosi się on do zatrudnienia wykonywanego na odkrywce i w ko- palniach otworowych siarki oraz na odkrywce węgla brunatnego. W części pierwszej tego przepisu wyszczególnione są rodzaje prac, w tym prace przy bieżącej konser- wacji agregatów i urządzeń wydobywczych. W części końcowej zaś jest mowa o za- trudnieniu także w przedsiębiorstwach i innych podmiotach wykonujących roboty górnicze dla kopalń siarki i węgla brunatnego. Przepis ten - na co trafnie zwrócono uwagę w uzasadnieniu kasacji - dotyczy więc wyłącznie robót wykonywanych na od- krywce i w kopalniach otworowych siarki oraz na odkrywce węgla brunatnego; odnosi się zatem do innych sytuacji niż wymienione w pkt 1-3, przy czym nie zawiera on żadnych ograniczeń, gdy chodzi o wymienione w jego końcowej części "przedsię- biorstwa i inne podmioty", a zawiera tylko wymaganie, aby wykonywały one na rzecz kopalni siarki lub węgla brunatnego roboty górnicze. Skoro więc ustawa o z.e.g. nie określa bliżej - w tym zakresie - podmiotów gospodarczych, to uzasadnione jest sta- nowisko, że o uznaniu za pracę górniczą zatrudnienia pracowników skierowanych przez te podmioty do pracy w takich kopalniach decyduje to, czy wykonywują oni pracę na stanowiskach, na których zatrudnienie uważa się za pracę górniczą. To, że w art. 5 ust. 1 pkt 3 ustawy o z.e.g., wymienione są także przedsiębiorstwa monta- żowe - gdy chodzi o wykonywanie robót pod ziemią - nie oznacza, że przedsiębiors- twa te nie mogą wykonywać pracy na odkrywce, a ich pracownicy nie mogą wykony- wać pracy górniczej. Takie wyłączenie musiałoby znaleźć wyraz w odpowiedniej re- dakcji przepisu. Ustawodawca nowelizując w 1994 r. ustawę o z.e.g. uwzględnił w art. 5 ust. 1 pkt 4 także kopalnie węgla brunatnego, a wobec zmian przepisów o działalności gospodarczej dodał wyrazy "i innych podmiotach", oznacza to, że nie miał na myśli zawężenia tego przepisu. W myśl art. 5 ust. 5 ustawy o z.e.g., Minister Pracy i Poli- tyki Socjalnej w porozumieniu z właściwymi ministrami, w drodze rozporządzenia, określa stanowiska pracy w kopalniach i w przedsiębiorstwach wymienionych w ust. 1 pkt 4 tego przepisu, na których zatrudnienie uważa się za pracę górniczą określoną - 6 - w ust. 1 pkt 4. Wykaz stanowisk pracy, na których zatrudnienie na odkrywce w kopalniach węgla brunatnego oraz przedsiębiorstwach i innych podmiotach wyko- nujących roboty górnicze dla kopalń węgla brunatnego uważa się za pracę górniczą, zawiera załącznik nr 2 do rozporządzenia tegoż Ministra z dnia 23 grudnia 1994 r. w sprawie określenia stanowisk pracy górniczej...; gdy chodzi o powołany przez oba Sądy pkt 32 załącznika , to należy podkreślić, iż w odniesieniu do osób w nim wymienionych istnieje wymaganie stałego zatrudnienia przy wykonywaniu wyszcze- gólnionych rodzajów robót. Stanowisko zajęte przez organ rentowy i oba Sądy mogłoby doprowadzić do sytuacji, w której pracownik przedsiębiorstwa montażowego wykonujący takie same prace na odkrywce w kopalniach węgla brunatnego jak pracownik tejże kopalni, byłby w gorszej sytuacji - gdy chodzi o ocenę prawa do świadczeń emerytalnych z ustawy o z.e.g. tylko dlatego, że był pracownikiem przedsiębiorstwa montażowego. Sytuacji takiej nie można byłoby zaakceptować. Dlatego decydujące znaczenie ma ocena, czy praca wykonywana na tym stanowisku jest w świetle obowiązujących przepisów pracą górniczą. W świetle wyżej przytoczonych wywodów wyrok Sądu Apelacyjnego nie może ostać się. Sprawa wymaga ponownego rozpoznania, gdyż brak jest ustaleń, czy praca wnioskodawcy na odkrywce węgla brunatnego była pracą górniczą w ro- zumieniu art. 5 ust. 1 pkt 4 ustawy o z.e.g. w związku z § 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 23 grudnia 1994 r., a w przypadku pozytywnej oceny - czy wnioskodawca ma wymagany okres zatrudnienia. W tym miejscu Sąd Najwyż- szy ponadto zaznacza, że prawo wnioskodawcy do górniczej emerytury podlega rozpoznaniu pod kątem spełnienia wymagań z art. 9 ust. 2 ustawy o z.e.g., a nie - jak to przyjął organ rentowy i Sądy obu instancji - art. 9 ust. 1. Wnioskodawca jest uro- dzony 15 czerwca 1943 r., nie osiągnął więc jeszcze 55 lat. Dlatego w odniesieniu do niego może mieć zastosowanie art. 9 ust. 2 ustawy o z.e.g. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uznał, iż kasacja jest uzasad- niona, w związku z czym orzekł jak w sentencji wyroku na mocy art. 393 13 KPC. ========================================