II UKN 51/99

Wyrok z dnia 15 lipca 1999 r. II UKN 51/99 W sprawie o rentę z tytułu niezdolności do pracy dokumentacja lekarska jest dowodem, który wymaga oceny przez sąd orzekający oceny z punktu wi- dzenia jego mocy i wiarygodności oraz stanowi odniesienie dla oceny dowodu z opinii biegłych lekarzy sądowych (art. 233 § 1 KPC). Przewodniczący: SSN Teresa Romer, Sędziowie SN: Beata Gudowska (spra- wozdawca), Stefania Szymańska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 15 lipca 1999 r. sprawy z wniosku Ireny S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w S. o rentę inwalidzką, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 14 października 1998 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania wraz z orzeczeniem o kosztach postępowa- nia kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Decyzją Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w S. z dnia 17 paździer- nika 1997 r. odmówiono wnioskowi Ireny S. o przyznanie prawa do renty inwalidzkiej, mimo że Lekarz Orzecznik stwierdził u niej niezdolność do pracy począwszy od dnia 24 lipca 1997 r. - czasowo - do dnia 31 października 2000 r. Wnioskodawczyni nie wykazała bowiem pięcioletniego okresu ubezpieczenia w dziesięcioleciu poprzedza- jącym datę powstania jej niezdolności do pracy. Sąd Wojewódzki w Katowicach, na podstawie opinii lekarskiej ustalił nato- miast, że odwołująca się wnioskodawczyni nie jest niezdolna do pracy i, wyrokiem z dnia 30 kwietnia 1998 r., odwołanie oddalił. Apelację wnioskodawczyni od tego wyro- ku oddalił Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 14 października 1998 r. Orzeczenie swe oparł na dowodzie z opinii biegłych lekarzy, przeprowadzonym przez 2 Sąd pierwszej instancji, odrzucając skierowane przeciwko temu dowodowi zarzuty apelacji. Kasację ubezpieczona oparła na naruszeniu przez Sąd drugiej instancji prze- pisu art. 233 § 1 KPC, które – zdaniem skarżącej – polegało na dokonaniu ustaleń na podstawie wadliwie sporządzonej opinii lekarza biegłego, bez wyjaśnienia istotnych sprzeczności między wnioskami tej opinii a oceną dokonaną przez Lekarza Orzecz- nika ZUS. W związku z tym sformułowała wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Katowi- cach. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W systemie apelacyjno–kasacyjnym sądy pierwszej i drugiej instancji są są- dami rozpoznawczymi, dokonującymi własnych ustaleń faktycznych, a także włas- nych ocen w zakresie stosowania prawa materialnego i prawa procesowego. Przyj- muje się również, że postępowanie w instancji apelacyjnej, choć odwoławcze, jest dalszym ciągiem postępowania rozpoznawczego. W związku z tym sąd drugiej ins- tancji może - bez przeprowadzenia postępowania dowodowego uzasadniającego odmienne ustalenia - zmienić ustalenia faktyczne stanowiące podstawę wydania wy- roku sądu pierwszej instancji (por. zwłaszcza uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasadę prawną – z dnia 23 kwietnia 1999 r., III CZP 59/98, „Biuletyn Sądu Najwyższego” 1999 Nr 3, s. 5). Z faktu, że sąd drugiej instancji ustala stan faktyczny sprawy, choćby miało to być powieleniem ustaleń dokonanych w pierwszej instancji, wynika dość oczywisty wniosek, a mianowicie, że sąd ten przeprowadza własną ocenę dowodów, będąc w tym zakresie związany dyrektywami wynikającymi z art. 233 § 1 KPC. To z kolei pro- wadzi do konkluzji, że wytoczony w ramach podstawy z art. 3931 pkt 2 KPC zarzut wadliwej oceny dowodów może być postawiony sądowi drugiej instancji także wtedy, gdy nie prowadził on dowodów we własnym zakresie (por. postanowienie SN z dnia 17 kwietnia 1998 r., II CKN 704/97, OSNC 1998 z. 12, poz. 214). W orzecznictwie Sądu Najwyższego, rozważającym zakres kontroli kasacyjnej oceny dowodów dokonywanej przez sądy meriti, zostało jednoznacznie przyjęte, że ocena ta może być skutecznie podważona tylko wówczas, gdyby w świetle art. 233 § 1 KPC w związku z art. 3931 pkt 2 KPC okazała się rażąco wadliwa albo w sposób 3 oczywisty błędna (por. np. motywy postanowienia z dnia 29 października 1996 r., III CKN 8/96, OSNC 1997 z. 3, poz. 30, wyrok z dnia 18 lutego 1997 r., II UKN 77/96, OSNAPUS 1997 nr 21, poz. 427, wyrok z dnia 14 lutego 1997 r., II UKN 89/96, OSNAPUS 1997 nr 21, poz. 426 lub wyrok z dnia 27 lutego 1997 r., I PKN 25/97, OSNAPUS 1997 nr 21, poz. 420). Z dyrektyw wynikających z art. 233 § 1 KPC przede wszystkim płynie wyma- ganie do sądu dokonania kwalifikacji dowodów według kryterium prawidłowego ich przeprowadzenia, następnie zapoznania się z wszystkimi dowodami zebranymi w sprawie, w końcu, wszechstronnego rozważenia ich jako całości. Postępowanie zgodnie z tymi dyrektywami umożliwia sądowi dokonanie wyboru właściwych środ- ków dowodowych pod kątem ich mocy oraz wiarygodności oraz ich ocenę – prowadzoną według reguł logicznego myślenia i własnego przekonania sądu – pozwalającą na dokonanie prawidłowych ustaleń faktycznych, stanowiących przesłankę rozstrzygnięcia. Przedmiotem postępowania dowodowego w sprawie zapoczątkowanej wnios- kiem Ireny S. było ustalenie jej prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, regu- lowane przepisem art. 32 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytal- nym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zmianą w Dz.U. z 1976 r., Nr 100, poz. 461) w związku z art. 6 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw - Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.). Organ rentowy ustalił istnienie jednego z wymienionych warunków, niezdolności do pracy, jednak był to warunek dla przyznania prawa do renty niewystarczający, dlatego rzeczą sądu orzekającego była ocena przestawionych przez wnioskodawczynię dowodów dla wykazania, że jej nie- zdolność do pracy powstała w czasie ubezpieczenia (lub przed upływem 18 miesięcy od jego ustania) trwającego w ostatnim dziesięcioleciu przed zgłoszeniem wniosku (lub powstaniem niezdolności do pracy) przez co najmniej 5 lat (jej niezdolność do pracy powstała po ukończeniu 30 roku życia). Sąd drugiej instancji, tymczasem wbrew swemu obowiązkowi sądu orzekają- cego, nie zapoznał się z wszystkimi dowodami zebranymi w sprawie i nie dokonał ich wszechstronnego rozważenia jako całości. Z treści uzasadnienia wyroku Sądu Ape- lacyjnego wynika, że przy rozpoznaniu sprawy korzystał z materiału dowodowego wybiórczo, ograniczając się tylko do dowodu z opinii biegłych lekarzy sądowych. Wobec tego należy wnosić, że nie uwzględnił dowodów zawartych w uzyskanej do- 4 kumentacji leczenia wnioskodawczyni od 1979 r. oraz po wypadku z roku 1987, cho- ciaż w sprawie o rentę z tytułu niezdolności do pracy dokumentacja lekarska jest dowodem, który na tych samych zasadach, co pozostałe wymaga oceny przez sąd orzekający, choćby po to, by właściwe odniósł się do dowodu z opinii biegłych leka- rzy sądowych w przedmiocie zdolności ubezpieczonego do pracy. Sąd Apelacyjny pominął także istotne sprzeczności tkwiące w tej dokumentacji, a chodzi zwłaszcza o podkreślane w kasacji różnice w rozpoznaniu lekarskim stanowiącym podstawę orzeczenia Lekarza Orzecznika oraz biegłych neurologa i ortopedy. Uczynienie zatem luk w wykorzystaniu i w ocenie zebranego przed pierwszą instancją materiału dowodowego przekreśla możliwość przyjęcia, że materiał ten był wszechstronnie przez Sąd drugiej instancji rozważony, oraz że Sąd dokonał właści- wego wyboru określonych środków dowodowych pod kątem ich mocy oraz wiarygod- ności. Wadliwość – fragmentaryczność i wybiórczość – oceny dowodów, w tej spra- wie rażąca, podważa trafność dokonanych ustaleń. Pominięto w nich np., że wnios- kodawczyni w latach 1978 – 1987 wykonywała zatrudnienie w Spółdzielni Inwalidów przy zakwalifikowaniu jej jako osoby częściowo do niego niezdolnej, jako inwalidkę III grupy z powodu niedorozwoju, psychonerwicy, wstrząśnienia mózgu oraz podejrze- nia padaczki. W trakcie tego zatrudnienia, w dniu 3 kwietnia 1987 r. doznała wypad- ku przy pracy, urazu kolana, z powodu którego uzyskała najpierw prawo od świad- czenia rehabilitacyjnego, a następnie - od dnia 22 grudnia 1987 r. do renty inwalidz- kiej wypadkowej. Wypłata renty została wstrzymana od dnia 1 września 1989 r. po stwierdzeniu istotnej poprawy stanu zdrowia. Z kolei od 17 grudnia 1990 r. do dnia 30 grudnia 1992 r. skarżąca pobierała zasiłek dla bezrobotnych, a wniosek o rentę zgło- siła w dniu 21 sierpnia 1997 r. Elementy stanu faktycznego pominięte przez Sąd meriti wskazują tymczasem, czego Sąd nie wziął pod rozwagę, że prawo wnioskodawczyni do renty może być oceniane z punktu widzenia powstania niezdolności do pracy w różnych datach, które są poprzedzane dziesięcioleciami: – od dnia 3 kwietnia 1977 r. do dnia 3 kwietnia 1987 r., jeżeli niezdolność spowodowana byłaby wypadkiem przy pracy (por. fragment opinii psychiatrycznej stwierdzającej, że z powodu doznanego urazu kolana porusza się przy pomocy kuli), przed którego doznaniem wnioskodawczyni wykazała pięcioletni okres zatrudnienia, lub 5 – od dnia 30 czerwca 1984 r. do dnia 30 czerwca 1994 r., przypadającego przed upływem 18 miesięcy po ustaniu prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Omawiane prawo wnioskodawczyni może być także oceniane w ramach inne- go dziesięciolecia, poprzedzającego powstanie niezdolności do pracy, z pominięciem okresu pobierania renty (art. 33 ust. 2 in fine ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zao- patrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin - Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). W konsekwencji, skoro zarzut naruszenia art. 233 § 1 KPC w stopniu rażącym okazał się uzasadniony, zatem należało kasację – opartą na podstawie z art. 3931 pkt 2 KPC – uwzględnić. Zaskarżony wyrok został więc uchylony, a sprawę przeka- zano Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania (art. 39313 § 1 KPC). ========================================