II UKN 492/00

Wyrok z dnia 19 lipca 2001 r. II UKN 492/00 Niezgłoszenie do ewidencji gruntów zawartej co najmniej na 10 lat umowy dzierżawy gospodarstwa rolnego wyklucza uznanie zaprzestania pro- wadzenia działalności rolniczej, choćby ubezpieczony oddał dzierżawcy fak- tycznie swoje gospodarstwo. Przewodniczący SSN Andrzej Kijowski, Sędziowie: SN Krystyna Bednarczyk, SA Kazimierz Josiak (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 19 lipca 2001 r. sprawy z wniosku Heleny U. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziałowi Re- gionalnemu w B. o zwrot nienależnego świadczenia, na skutek kasacji wnioskodaw- czyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 7 czerwca 2000 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Oddział Regionalny Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w B. decy- zją z dnia 19 lutego 1999 r. wstrzymał ubezpieczonej Helenie U. wypłatę połowy czę- ści uzupełniającej emerytury rolniczej, a nadto ustalił, że wnioskodawczyni w okresie od 1 lipca 1994 r. do 31 stycznia 1999 r. otrzymała nienależne świadczenie w kwocie 7.966,58 zł i obciążył ją obowiązkiem zwrotu sumy 5.938,34 zł za okres ostatnich trzech lat. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy powołał się na art. 28 ust. 2 pkt 1 i 6 oraz 52 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolni- ków (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25). W odwołaniu od powyższej decyzji wnioskodawczyni domagała się jej uchyle- nia i zarzuciła, że od około 10 lat nie prowadzi działalności rolniczej, ponieważ całe gospodarstwo wydzierżawiła Kazimierzowi C. i nie wiedziała o obowiązku zawiado- mienia organu rentowego o tym fakcie, jak i o uzyskaniu przez jej męża renty z pra- cowniczego ubezpieczenia społecznego. 2 Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyro- kiem z dnia 30 listopada 1999 r. oddalił odwołanie i nie obciążył ubezpieczonej obo- wiązkiem zwrotu kosztów procesu na rzecz strony pozwanej. Sąd ustalił, że Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego przyznała wnioskodawczyni decyzją z dnia 13 czerwca 1991 r. prawo do emerytury rolniczej z zawieszeniem w połowie wypłaty części uzupełniającej świadczenia z tej przyczyny, że mąż wnioskodawczyni nie miał ustalonego prawa do emerytury lub renty i nie spełniał warunków do uzyskania eme- rytury rolniczej albo renty inwalidzkiej rolniczej. W decyzji organ rentowy pouczył wnioskodawczynię o konieczności zawiadomienia Kasy o okolicznościach mających wpływ na wypłatę świadczenia. W lutym 1999 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych- Oddział w B. zawiadomił Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o przyznaniu mężowi wnioskodawczyni od 27 czerwca 1994 r. prawa do renty inwalidzkiej z tytułu pracowniczego ubezpieczenia społecznego. Dlatego Kasa wydała decyzję o wstrzy- maniu wypłaty emerytury rolniczej, uznając wnioskodawczynię za prowadzącą dzia- łalność rolniczą i nie mającą prawa do pobierania świadczenia. Za nieprzekonujące Sąd pierwszej instancji uznał dowody z zeznań świadków i przesłuchania wniosko- dawczyni w charakterze strony. W ocenie Sądu dowody te nie były wystarczające do ustalenia, że wnioskodawczyni wydzierżawiła całe posiadane gospodarstwo rolne Kazimierzowi C. i faktycznie w okresie pobierania emerytury nie prowadziła działal- ności rolniczej. Sąd zwrócił uwagę, że umowa dzierżawy nie została zarejestrowana w Urzędzie Gminy i w chwili składania wniosku o emeryturę ubezpieczona informo- wała Kasę, iż nadal prowadzi działalność rolniczą, choć umowa dzierżawy miała być zawarta wcześniej. Ponadto Sąd ustalił, że wnioskodawczyni była nadal płatnikiem podatku rolnego i w ewidencji gruntów „figurowała” jako właściciel i posiadacz go- spodarstwa. Z tych względów - zdaniem Sądu - nie było podstaw do uchylenia bądź zmiany zaskarżonej decyzji, skoro była ona zgodna z prawem, w szczególności z art. 28 ust. 2, 3 i 6 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznych rolni- ków. W apelacji od powyższego wyroku wnioskodawczyni wniosła o jego zmianę przez uchylenie decyzji Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego względnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpozna- nia Sądowi pierwszej instancji. Zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego w szczególności art. 28 ust. 4 pkt 1 i 5 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpie- czeniu społecznym rolników (w brzmieniu wynikającym z jednolitego tekstu ustawy z 3 roku 1993 - Dz.U. Nr 71, poz. 342), przez ich niewłaściwe zastosowanie oraz sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowo- dowego przez błędne przyjęcie, że prowadziła działalność rolniczą w spornym okre- sie lat 1994 - 1999. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bia- łymstoku wyrokiem z dnia 7 czerwca 2000 r. oddalił apelację. W ocenie Sądu Apelacyjnego zarzuty skarżącej nie były uzasadnione. Sąd pierwszej instancji prawidłowo ustalił bowiem, że wnioskodawczyni, wbrew poucze- niu zawartemu w decyzji o przyznaniu jej prawa do emerytury rolniczej, nie zawia- domiła Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o zmianie okoliczności faktycz- nych uzasadniających wypłatę świadczenia, w szczególności nie poinformowała o przyznaniu mężowi prawa do renty inwalidzkiej z systemu ubezpieczenia pracowni- czego mimo, że obowiązek taki wyraźnie wynikał z punktu II decyzji i pouczenia. Sąd drugiej instancji podzielił również - jako prawidłową - ocenę dowodów przeprowadzo- ną przez Sąd Okręgowy. Wskazał, że umowa dzierżawy gospodarstwa przedstawio- na przez ubezpieczoną w postępowaniu odwoławczym nie została zgłoszona do ewi- dencji gruntów i budynków. Wnioskodawczyni o jej zawarciu nie informowała Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, a we wniosku o emeryturę rolniczą sama podała, że nadal prowadzi działalność rolniczą, choć umowa dzierżawy miała być zawarta kilka miesięcy wcześniej. W tym stanie rzeczy zeznania świadków, że mieszkaniec sąsiedniej wsi wykorzystywał część gruntów gospodarstwa rolnego ubezpieczonej, zdaniem Sądu, nie świadczyły o zawarciu umowy dzierżawy na okres co najmniej 10 lat w odniesieniu do całego gospodarstwa. Dlatego Sąd Apelacyjny uznał wyrok Sądu pierwszej instancji za zgodny z prawem i oddalił apelację. W imieniu wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego wniesiona została kasacja z wnioskiem o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu. Kasacja opiera się na obu podsta- wach wymienionych w art. 3931 KPC. Skarżąca zarzuca naruszenie prawa material- nego, tj. art. 28 ust. 4 pkt 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu spo- łecznym rolników przez przyjęcie, iż wnioskodawczyni w okresie od 1 lipca 1994 r. do 31 stycznia 1999 r. prowadziła działalność rolniczą i pozbawienie jej w związku z tym prawa do wypłaty emerytury rolniczej w całości. Zarzut naruszenia prawa proceso- wego w kasacji dotyczy art. 382 KPC przez nieuzupełnienie postępowania dowodo- wego w celu wyjaśnienia, czy wnioskodawczyni ze względu na wiek i „chorobę za- wodową” stawów zdolna była do osobistego prowadzenia działalności rolniczej. 4 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja ubezpieczonej nie jest zasadna. Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników wypłata emerytury lub renty inwalidzkiej z ubezpieczenia ulega zawieszeniu na zasadach określonych w art. 2-8 jeżeli emeryt lub rencista prowadzi działalność rolniczą. Zawieszenie wypłaty dotyczy części uzupełniającej emerytury rolniczej lub renty inwalidzkiej rolniczej bądź emerytury lub renty inwalidzkiej z ubezpieczenia społecznego rolników indywidual- nych i członków ich rodzin w części równej 95 % emerytury podstawowej. Zawiesze- nie obejmuje całość lub określony ułamek tej części świadczenia. Wypłata ulega za- wieszeniu w całości z powodu prowadzenia działalności rolniczej, o ile nie zachodzą okoliczności wymienione w art. 5-7 i 9 skutkujące zmniejszenie świadczenia w poło- wie albo w jednej czwartej. Pojęcie prowadzenia działalności rolniczej zostało w ustawie tylko częściowo zdefiniowane przez określenie w art. 6 pkt 1 pojęcia rolnika i w pkt 3 charakteru działalności rolniczej. Rolnikiem w rozumieniu ustawy jest osoba fizyczna prowadząca na własny rachunek działalność rolniczą jako posiadacz (sa- moistny lub zależny) gospodarstwa rolnego położonego w granicach RP. Działalno- ścią rolniczą jest natomiast działalność w zakresie produkcji roślinnej lub zwierzęcej, w tym produkcji ogrodniczej, sadowniczej, pszczelarskiej, rybnej i leśnej. Różnorodny charakter gospodarstw rolnych utrudnia określenie na czym polega prowadzenie działalności rolniczej. Według ukształtowanego w orzecznictwie Sądu Najwyższego poglądu chodzi tu o wszelkie czynności niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa. Mogą nimi być działania organizacyjne, kierownicze, jak i osobiste zaangażowanie w bezpośrednim wykonywaniu pracy fizycznej w gospodarstwie. Tylko całkowita niezdolność do pracy może stanowić obiektywną przesłankę unie- możliwiającą udział w prowadzeniu działalności rolniczej (por. uchwałą składu siemiu sędziów SN z dnia 30 maja 1988 r., III UZP 8/88, OSNCP 1988 z. 12, poz. 166 z glosą T.Szymanka i S.Szymańskiej, PiZS 1988 nr 10-11). Osiągnięcie wieku emery- talnego i zwykły spadek sił związany z pracą na roli z reguły nie są tożsame z nie- możnością prowadzenia działalności rolniczej. Powszechnie znany jest przecież fakt prowadzenia gospodarstw rolnych przez osoby, które przekroczyły sześćdziesiąt lat. Sam ustawodawca zakłada możliwość kontynuowania pracy w gospodarstwie przez osoby uprawnione do emerytury rolniczej, skoro z tej przyczyny ogranicza wysokość wypłaty świadczenia. 5 Podniesiony w kasacji zarzut naruszenia art. 382 KPC Sąd Najwyższy uznał za chybiony. Twierdzenie o całkowitej utracie zdolności wnioskodawczyni do pracy w gospodarstwie podniesione zostały dopiero w kasacji. W postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji i w apelacji skarżąca w ogóle go nie zgłaszała. W tym stanie rze- czy Sąd Apelacyjny nie miał obowiązku badania z urzędu stopnia zdolności wniosko- dawczyni do pracy w gospodarstwie z uwagi na jej wiek i dokonywania dodatkowych ustaleń w postępowaniu apelacyjnym. Nie naruszył więc przepisu, który stanowi, że sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym. Na marginesie tylko należy zaznaczyć, że w kasacji nie wskazuje się żadnych konkretnych dowodów świadczą- cych o długotrwałej niezdolności ubezpieczonej do pracy w gospodarstwie. Nie jest zasadna również druga podstawa kasacji - naruszenia prawa mate- rialnego. Artykuł 28 ust. 4 pkt 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, na który wskazuje skarżąca, stanowi, że dla celów związanych z zawieszeniem wypłaty części świadczenia uznaje się, iż emeryt lub rencista za- przestał prowadzenia działalności rolniczej, jeżeli wydzierżawił grunty wchodzące w skład gospodarstwa na podstawie pisemnej umowy zawartej na co najmniej 10 lat zgłoszonej do ewidencji gruntów. W sprawie niesporne jest, że wymóg zgłoszenia umowy do ewidencji gruntów nie został dopełniony. Uniemożliwia to uznanie wnio- skodawczyni za osobę, która zaprzestała prowadzenia działalności rolniczej, choćby faktycznie oddała ona dzierżawcy swoje gospodarstwo. Niezależnie od tego brak jest podstaw do kwestionowania ustaleń Sądu pierwszej instancji i przeprowadzonej przez ten Sąd oceny mocy wiarygodności do- wodów w zakresie wydzierżawienia gospodarstwa, jeśli w kasacji nie zostały podnie- sione zarzuty naruszenia innych przepisów o postępowaniu, w szczególności art. 217 § 2 KPC, 233 § 1 KPC. W postępowaniu kasacyjnym Sąd Najwyższy zgodnie z art. 39311 § 2 KPC jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę za- skarżonego orzeczenia. Z tych motywów Sąd Najwyższy orzekł o oddaleniu kasacji z mocy art. 39312 KPC. ========================================