II UKN 478/01

Wyrok z dnia 11 lipca 2002 r. II UKN 478/01 Obowiązek wypłaty jednorazowego odszkodowania rodzinie pracownika zmarłego w następstwie wypadku przy pracy, spoczywający na uspołecznio- nym zakładzie pracy, przekształconym przed dniem wejścia w życie Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. w nieuspołeczniony zakład pracy, nie przechodzi na Zakład Ubezpieczeń Społecznych w następstwie utraty mocy art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) w części, w której ograniczał odpowiedzialność ZUS tylko do pracowników nieuspołecznionych zakładów pracy i członków ich rodzin, wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r. (P 5/01) o niezgodności tego przepisu z art. 2 i art. 32 Konstytucji. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Herbert Szurgacz (spra- wozdawca), Maria Tyszel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 lipca 2002 r. sprawy z powództwa Janiny J. przeciwko Związkowi Spółek Wodnych w K. o jednorazowe od- szkodowanie, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kaliszu z dnia 31 maja 2001 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Pozwem z dnia 5 maja 1999 r. Janina J. domagała się od Związku Spółek Wodnych w K. jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy jakiemu uległ jej mąż Marian J. w dniu 7 maja 1993 r. Wyrokiem z dnia 18 grudnia 2000 r. Sąd Rejonowy- Sąd Pracy w Kępnie uwzględnił roszczenie powódki. Sąd ustalił, że zdarzenie z dnia 7 maja 1993 r. w postaci zawału mięśnia sercowego ze skutkiem śmiertelnym zostało uznane za wypadek przy pracy w odrębnym postępowaniu w 2 1999 r. Związek Spółek Wodnych do dnia 4 lipca 1993 r. miał status uspołecznione- go zakładu pracy, po tej dacie stał się nieuspołecznionym zakładem pracy. Zdaniem Sądu obowiązek zapłaty jednorazowego odszkodowania ciąży na stronie pozwanej, a nie na Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych, ponieważ „w zakresie odszkodowań z tytułu wypadków przy pracy, które miały miejsce przed zmianą po stronie pracodaw- cy nie następuje przejęcie zobowiązań zakładu pracy przez organ rentowy”. W apelacji pozwany zarzucił naruszenie prawa materialnego art. 12 i art. 32 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.). Zdarze- niem prawnym rodzącym obowiązek wypłaty odszkodowania nie jest sam wypadek, lecz dopiero uznanie zdarzenia za wypadek przy pracy prawomocnym wyrokiem ustalającym rodzi prawo do jednorazowego odszkodowania. Skoro roszczenie po- wódki stało się wymagalne w dacie, kiedy strona pozwana miała status nieuspołecz- nionego zakładu pracy, obowiązek wypłaty odszkodowania obciąża organ rentowy. Wyrokiem z dnia 31 maja 2001 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kaliszu oddalił apelację. Na gruncie niespornych okoliczności fak- tycznych Sąd Okręgowy podzielił argumentację prawną Sądu pierwszej instancji wskazując nadto, że zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego roszczenie z tytułu uszczerbku na zdrowie staje się wymagalne, gdy uprawniony ma realną możliwość żądania zaspokojenia roszczenia, tj. gdy wie o doznanym stałym lub długotrwałym uszczerbku na zdrowiu. Jeśli skutkiem wypadku jest śmierć pracownika, uprawnieni członkowie rodziny mają realną możliwość dochodzenia swoich praw już w dacie śmierci. Kasacja strony pozwanej została oparta na podstawie naruszenia art. 12 i art. 32 ustawy wypadkowej. Zdaniem skarżącego, skoro w dacie śmierci pracownika za- trudniający go zakład miał status uspołecznionego zakładu pracy, a w dacie uznania zdarzenia za wypadek przy pracy status nieuspołecznionego zakładu pracy, to - po- nieważ obowiązek odszkodowawczy powstał z momentem uprawomocnienia się orzeczenia uznającego zdarzenie za wypadek przy pracy i roszczenie stało się wy- magalne z tą chwilą - obowiązek wypłaty jednorazowego odszkodowania spoczywa na ZUS . Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 3 Rozpoznawana sprawa ma dwa aspekty. Pierwszy, wiąże się ze stanem prawnym (i wynikającymi z niego konsekwencjami) obowiązującym w czasie zdarze- nia w dniu 7 maja 1993 r., którym był zawał mięśnia sercowego powodujący zgon, uznany wyrokiem sądowym w 1999 r. [...] za wypadek przy pracy. Drugi, dotyczy tego, czy i ewentualnie jakie skutki prawne dla rozpoznawanej sprawy wynikają z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r. (P 5/01), w którym Trybunał stwierdził, że art. 32 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świad- czeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych w części, w której ogranicza odpowiedzialność Zakładu Ubezpieczeń Społecznych tylko do pracowni- ków nieuspołecznionych zakładów pracy i członków ich rodzin, jest niezgodny z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji. Oceniając sprawę w pierwszym z wymienionych aspektów należy odnieść się w pierwszym rzędzie do twierdzeń strony pozwanej, że w razie uznania w drodze orzeczenia sądowego zdarzenia za wypadek przy pracy, obowiązek odszkodowaw- czy powstaje dopiero z momentem uprawomocnienia się orzeczenia ustalającego. Stanowisko to nie jest trafne. Orzekające w sprawie Sądy prawidłowo przyjęły, że roszczenie staje się wymagalne, gdy uprawniony ma realną możliwość żądania za- spokojenia roszczenia, tj. gdy wie o doznanym uszczerbku na zdrowiu. Kiedy to na- stępuje, jest kwestią faktu a nie prawa (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 paź- dziernika 1984 r., III PZP 29/84, OSNCAP 1985 z. 1, poz. 21). Wprawdzie powołana uchwała została podjęta w związku z roszczeniem o jednorazowe odszkodowanie z tytułu choroby zawodowej, ma ona jednak walor szerszy i może być odniesiona do wymagalności świadczeń należnych z tytułu wypadku pracy. Należy zatem uznać, że obowiązek wypłaty jednorazowego odszkodowania powódce z tytułu śmierci jej męża w związku z wypadkiem przy pracy powstał już w dniu zdarzenia. Obowiązek ten spoczywał na zatrudniającym pracownika zakładzie. Stosownie bowiem do art. 32 ust. 2 ustawy wypadkowej za zakład pracy, od którego przysługuje odszkodowanie, uważa się w razie wypadku przy pracy - zakład zatrudniający pracownika w czasie wypadku przy pracy. Z kolei, zgodnie z art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy w brzmieniu obo- wiązującym w czasie zdarzenia, jednorazowe odszkodowanie z tytułu śmierci przy- sługuje pracownikom uspołecznionych zakładów pracy i członkom ich rodzin - od zakładu pracy. Okoliczność, że podmiot zatrudniający, w następstwie zmian w prawie uzyskał w 1993 r. status nieuspołecznionego zakładu pracy, nie spowodowała przej- ścia obowiązku odszkodowawczego na ZUS. W konsekwencji obowiązek wypłaty 4 jednorazowego odszkodowania nadal spoczywał na tym zakładzie pracy. Z przepi- sów, których następstwem była zmiana typu własności określonej grupy podmiotów z uspołecznionej na nieuspołecznioną nie wynikały dalsze konsekwencje w zakresie zobowiązań ciążących na podmiotach nimi objętych, w szczególności w zakresie od- powiedzialności za skutki wypadków przy pracy. Była to bowiem formuła przekształ- cenia opierająca się o zasadę kontynuacji. Jak podkreślono na wstępie, stan prawny w zakresie podmiotów obowiąza- nych do ponoszenia odpowiedzialności odszkodowawczej z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych uległ zmianie w następstwie powołanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r. Zgodnie z art. 190 ust. 3 Kon- stytucji utrata mocy obowiązującej aktu normatywnego (przepisu prawa) następuje z dniem ogłoszenia orzeczenia. W konsekwencji od daty ogłoszenia orzeczenia Trybu- nału ZUS ponosi odpowiedzialność z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodo- wych zaistniałych po tej dacie niezależnie od „typu” pracodawcy ( zakładu pracy). W postanowieniu z dnia 7 grudnia 2000 r. (III ZP 27/00, OSNAPiUS 2001 nr 23, poz. 331; podobnie w uchwale III ZP 30/00, OSNAPiUS 2001 nr 23, poz. 685) Sąd Najwyższy, po rozważeniu różnych możliwych interpretacji, jakie stwarza niepre- cyzyjny przepis art. 190 Konstytucji w zakresie skutków orzeczenia Trybunału do- szedł do przekonania, że najbardziej właściwa jest interpretacja, według której, przy przyjęciu, że akt normatywny (przepis) traci moc obowiązującą jedynie na przyszłość, a więc (a contrario) jego moc obowiązująca nie rozciąga się na stany faktyczne po- wstałe przed ogłoszeniem orzeczenia trybunalskiego - z uwagi na zawarte w tym orzeczeniu autorytatywne (wiążące) stwierdzenie, że akt ten pozostaje w sprzeczno- ści z aktem prawnym wyższego rzędu, nie powinien on być przez sądy stosowany do określonego stanu faktycznego. Innymi słowy - stwierdził Sąd Najwyższy w powoła- nych orzeczeniach - do momentu ogłoszenia orzeczenia Trybunału dany akt norma- tywny (jego przepis) obowiązuje, ale nie może być w konkretnych sprawach przez sąd stosowany, w szczególności jeżeli sąd rozstrzyga sprawę, w której chodzi o roszczenia powstałe przed utratą mocy obowiązującej aktu normatywnego, z którego są one wywodzone, albo które na jego podstawie są zaprzeczane. Podzielając wymienione stanowisko i odnosząc je do spraw o jednorazowe odszkodowanie należne od uspołecznionych zakładów pracy z tytułu wypadków przy pracy (chorób zawodowych), w których roszczenie stało się wymagalne w okresie przed ogłoszeniem orzeczenia Trybunału, należałoby obowiązkiem wypłaty odszko- 5 dowania obciążyć ZUS. W rozpoznawanej sprawie sytuacja jest jednak o tyle od- mienna, że roszczenie o odszkodowanie stało się wymagalne jeszcze w okresie przed wejściem w życie nowej Konstytucji, w oparciu o przepisy której Trybunał Kon- stytucyjny orzekł o niekonstytucyjności wyżej wskazanych przepisów ustawy wypad- kowej. Sąd Najwyższy w składzie orzekającym stoi na stanowisku, że nie ma prze- słanek prawnych do rozszerzenia konsekwencji orzeczenia Trybunału Konstytucyj- nego na stany faktyczne zaistniałe przed wejściem w życie Konstytucji, tj. przed datą 16 października 1997 r. Na stronie pozwanej obowiązek odszkodowawczy ciążył już przed datą wej- ścia w życie nowej Konstytucji. Był to jej własny obowiązek, który wynikał z przepisu art. 32 ust. 2 ustawy wypadkowej i w zakresie którego zmiana formy własności nie spowodowała żadnych zmian. Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku. ========================================