II UKN 46/99

Wyrok z dnia 15 lipca 1999 r. II UKN 46/99 Za uczęszczającego do szkoły w rozumieniu art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) uważa się także ucznia, który z obiektywnie usprawied- liwionych przyczyn doznaje przeszkód w codziennym, regularnym uczestni- czeniu w lekcjach, jeżeli nie został skreślony z listy uczniów. Przewodniczący: SSN Teresa Romer, Sędziowie SN: Beata Gudowska (spra- wozdawca), Stefania Szymańska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 15 lipca 1999 r. sprawy z wniosku Ma- riusza R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w S. o prawo do renty inwalidzkiej uczniowskiej, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 16 września 1998 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania wraz z orzeczeniem o kosztach postępowa- nia kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Organ rentowy - Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w S. decyzją z dnia 10 maja 1996 r. odmówił wnioskowi o rentę inwalidzką Mariana R., urodzonego w dniu 2 listopada 1977 r., po stwierdzeniu, że jego inwalidztwo istniejące od dzie- ciństwa nie doznało istotnego pogorszenia. Sąd Wojewódzki w Katowicach (po ponownym rozpoznaniu sprawy) wyrokiem z dnia 3 grudnia 1997 r. oddalił odwołanie. Sąd ustalił, że wnioskodawca stał się cał- kowicie niezdolny do wykonywania jakiegokolwiek zatrudnienia, jednak do pogor- szenia jego stanu doszło w grudniu 1995 r., w czasie, gdy nie uczęszczał do szkoły ponadpodstawowej (art. 63 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emery- talnym pracowników i ich rodzin - Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Zdaniem Sądu, 2 skarżący utracił status ucznia Technikum Mechaniczno-Elektrycznego dla Dorosłych, do którego został przyjęty z dniem 1 września 1995 r., z końcem tego miesiąca, al- bowiem nie został wpisany do dziennika lekcyjnego I klasy i nie uczestniczył w zaję- ciach bez formalnego usprawiedliwienia. Wyrokiem z dnia 24 października 1996 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach oddalił apelację wnioskodawcy. Podzielił argumenty poprzedniego wyroku co do utraty przez wnioskodawcę statusu ucznia, a po negatywnym wyniku dowodu na okoliczność ustalenia wcześniejszej daty istotnego pogorszenia jego inwalidztwa, tj. na czas, gdy wnioskodawca uczęszczał do Zasadniczej Szkoły Górniczej, czyli okres od dnia 1 września 1992 r. do dnia 24 czerwca 1995 r., stwierdził brak jego prawa do wnios- kowanej renty. Kasacja wnioskodawcy opiera się na podstawie naruszenia prawa materialne- go przez błędną wykładnię art. 63 ust.1 cytowanej na wstępie ustawy z dnia 14 grud- nia 1982 r. (następnie przywoływanej jako ustawa o z.e.p.), oraz naruszenia prawa procesowego - art. 233 § 1 KPC, w sposób, który doprowadził do negatywnego dla skarżącego rozstrzygnięcia sporu. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Bezsporne jest, że wnioskodawca, urodzony 2 listopada 1977 r., po ukończe- niu Zasadniczej Szkoły Górniczej został zapisany do Technikum Elektryczno-Mecha- nicznego dla Dorosłych w C. i jako uczeń tego Technikum uczestniczył w uroczystym rozpoczęciu roku szkolnego. Z powodu drastycznie pogarszającego się stanu zdro- wia nie rozpoczął jednak uczestniczenia w zajęciach szkolnych, rozpoczynających się od poniedziałku 4 września 1995 r., albowiem już w dniu 6 września 1995 r. był poddany badaniom lekarskim w Specjalistycznym Zespole Rehabilitacyjno-Ortope- dycznym w Z., kiedy to wyznaczono termin operacji na następny miesiąc. Do tych faktów zastosowany miał być przepis art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), z którego skarżący wywodził swe prawo do renty inwalidzkiej, wo- bec zaliczenia go do II grupy inwalidztwa. Spór, który powstał w rozpoznawanej sprawie, skoncentrował się wokół daty powstania tego inwalidztwa oraz faktu uczęszczania w tej dacie do szkoły ponadpodstawowej. Na wstępie rozważań konieczne jest przypomnienie, że prawo ubezpieczeń 3 społecznych czyni podmiotami niektórych praw osoby nie będące pracownikami, a przez to nie podlegające ubezpieczeniu (por. art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych - Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.). Dotyczy to osób uczących się i w związku z tym nie mających możliwości samodzielnego zdobycia środków utrzymania. Dla każdego z poszcze- gólnych uprawnień z zakresu ubezpieczenia społecznego osoby te oznaczane są nieco inaczej. Określa się je jako "kształcące się w szkole" (art. 8 ustawy z dnia 1 grudnia 1994 r. o zasiłkach rodzinnych, pielęgnacyjnych i wychowawczych - Dz.U. z 1998, Nr 102, poz. 651), "kontynuujące naukę w szkole" (art. 39 ust. 1 pkt 2 ustawy o z.e.p.) albo "uczęszczające do szkoły" (art. 63 ust. 1 ustawy o z.e.p.). Przytoczone zwroty "kształci się", "kontynuuje naukę", "uczęszcza" są, z punktu widzenia przed- miotowego, ekwiwalentne. Gdy chodzi natomiast o podmiot do jakiego się odnoszą, to dotyczyć mogą wyłącznie osób zachowujących status ucznia. Status ucznia jest pojęciem formalnym. Powstaje przez wpisanie na listę uczniów szkoły, a ustaje przez skreślenie z niej. O skreśleniu decyduje dyrektor szkoły w trybie określonym w art. 39 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o syste- mie oświaty (Dz.U. z 1996 r. Nr 67, poz. 329) - na podstawie uchwały rady pedago- gicznej, po zasięgnięciu opinii samorządu uczniowskiego. Do chwili skreślenia z listy uczniów nie dochodzi zatem do utraty tego statusu, jednak objęty wpisem może do- znawać przeszkód w codziennym, regularnym wykonywaniu nałożonego na niego, jako ucznia, obowiązku brania udziału w lekcjach, toteż istota zagadnienia w niniej- szym sporze dotyczy tego, co należy przyjąć jako kryterium decydujące, wobec któ- rego spełnia się warunek "uczęszczania do szkoły ponadpodstawowej". Czy wystar- czy zachowanie statusu ucznia (jak w prawie do zasiłku rodzinnego, dla którego przerwa w nauce spowodowana chorobą, gdy uprawniony nadal jest uczniem lub studentem, nie powoduje wstrzymania wypłaty zasiłku na czas tej przerwy), czy wy- magany jest ponadto udział w zajęciach szkolnych, a jeżeli nie, to czy nieobecność ma być usprawiedliwiona. Odpowiedzi nie sposób poszukiwać wprost w przepisach prawa ubezpieczeń społecznych, które nie definiują przytoczonych tu zwrotów, ale w ich wykładni, po- dejmowanej już przez Trybunał Ubezpieczeń Społecznych, który wypowiadał się przeciwko zwężającemu pojmowaniu "uczęszczania do szkoły" w przypadku stu- dentów korzystających z urlopów dziekańskich oraz uczniów zasadniczych szkół za- wodowych doznających przejściowej przerwy w uczęszczaniu do szkoły wskutek 4 choroby (por. wyroki Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 26 kwietnia 1968 r., III TR 1772/67, OSPiKA 1969 nr 12, poz. 250 oraz z dnia 29 listopada 1967 r., IV TR 95/76, nie publikowany). W sposób nie odbiegający od wyrażonego tam stanowiska problem "uczęszczania do szkoły" został wyjaśniony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 1986 r., II UZP 47/85 (OSNCP 1986, poz. 204), nawiązującej do wyroków Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 1981 r., II URN 7/81 (nie publikowa- nego) i z dnia 27 kwietnia 1982 r., II URN 74/82 (OSNCP 1982 z. 11-12, poz. 176), a także w wyroku z dnia 6 maja 1986 r., II URN 45/86 (PiZS 1986 nr 10-11, s.83), wy- rażającego zapatrywanie, że nie pozbawia statusu studenta i przymiotu osoby "uczęszczającej do szkoły" sytuacja, w której student - z przyczyn przewidzianych w regulaminie - praktycznie nie realizuje studiów (nawet w formie pośredniej, przewi- dzianej dla studiów niestacjonarnych), korzystając z urlopu udzielonego mu zgodnie z regulaminem studiów wyższych (patrz także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 1999 r., II UKN 571/98, nie publikowany). Można więc założyć, że ustalenie uczęszczania do szkoły nie wymaga stwier- dzenia systematycznej obecności w szkole. Możliwe jest przecież spełnianie obo- wiązku szkolnego bez uczestnictwa w zajęciach (art. 16 pkt 8 ustawy o systemie oświaty) oraz w szczególnym trybie nauki dorosłych, bez codziennej obecności (art. 68 ustawy o systemie oświaty); istota uczenia sprowadza się wówczas do sprawdza- nia w trakcie egzaminów wiedzy nabytej w domu albo na zajęciach praktycznych. Pozostaje jeszcze - akcentowana przez Sąd Apelacyjny - kwestia powiązania uczęszczania do szkoły z przestrzeganiem dyscypliny szkolnej. Sąd Najwyższy, uznając tę kwestię za pozostającą w gestii organów powołanych do ferowania ocen uzasadniających skreślenie ucznia z listy, wyraża zapatrywanie, że jeżeli przyczyna niechodzenia do szkoły była obiektywnie usprawiedliwiona, to brak jej formalnego usprawiedliwienia nie może decydować - na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych - o pozbawieniu statusu ucznia. Reasumując należy stwierdzić, że uczeń, zapisany do szkoły i nie skreślony z listy uczniów, uczęszcza do szkoły - w rozumieniu art. 63 ust. 1 ustawy o z.e.p.- także wówczas, gdy z obiektywnie usprawiedliwionych przyczyn doznaje przeszkód w codziennym, regularnym obowiązku uczestniczenia w lekcjach. Wobec tego Sąd drugiej instancji powinien ocenić prawo skarżącego do renty na płaszczyźnie tak wyłożonego przepisu, co wymaga uchylenia zaskarżonego orze- czenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania (art. 39313 § 1 KPC). 5 ========================================