II UKN 439/99

Wyrok z dnia 28 marca 2000 r. II UKN 439/99 Uzyskiwanie przez emeryta lub rencistę dochodu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej nie zgłoszonej do ewidencji, mimo istnienia takiego obowiązku, uzasadnia zawieszenie lub zmniejszenie emerytury i renty z mocy art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji rent i emerytur, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.). Przewodniczący SSN Beata Gudowska, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Jerzy Kuźniar. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 28 marca 2000 r. sprawy z wniosku Janiny J. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w Ł. o zwrot świadczenia, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 13 maja 1999 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 10 marca 1998 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w Ł. zobowiązał wnioskodawczynię Janinę J. do zwrotu kwoty 9.253,28 zł jako niena- leżnie pobranej emerytury za 1996 r. z uwagi na to, że dochód uzyskany w 1996 r. uzasadniał zawieszenie emerytury. Od tej decyzji wniosła odwołanie wnioskodawczyni zarzucając, że dochód osiągany z tytułu wykonywania umowy o dzieło nie stanowi podstawy do zawieszenia emerytury. Wyrokiem z dnia 8 lutego 1999 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi oddalił odwołanie. Sąd ustalił, że wnioskodawczyni w 1996 r. prowadziła działalność gospodarczą w zakresie wykonywania usług geodezyjnych osiągając dochody przekraczające wyższą kwotę graniczną, co uzasadniało zawie- 2 szenie emerytury z mocy art. 24 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104 poz. 450 ze zm.). Apelacja wnioskodawczyni od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 13 maja 1999 r. [...]. Sąd Apelacyjny przyjął za ustalone, że na podstawie umowy zawartej w dniu 22 marca 1996 r. między wnioskodawczynią a Miastem Ł. wnioskodawczyni przyjęła do wykonania prace związane z inwentaryzacją mienia Skarbu Państwa, stanowią- cego przedmiot komunalizacji, zobowiązując się do wykonania zleconych prac eta- pami i przedłożenia rozliczenia całości zleconych prac. W umowie ustalono ceny za poszczególne czynności inwentaryzacyjne wskazując na ich powtarzalność. Podob- ne umowy, nazwane umowami o dzieło, określające kwotę rocznego przerobu, wnio- skodawczyni zawierała w latach poprzednich i następnych. Zgodnie z art. 11 ustawy z dnia 17 maja 1983 r. prawo geodezyjne i kartogra- ficzne (Dz.U. Nr 30, poz. 183) prace geodezyjne i kartograficzne wykonują podmioty prowadzące działalność gospodarczą, a także inne jednostki organizacyjne utworzo- ne zgodnie z przepisami prawa, jeżeli przedmiot ich działalności obejmuje prowadze- nie tych prac. Przepis art. 49 ust. 1 tej ustawy stanowi o podleganiu z urzędu wpisowi do ewidencji prowadzonej na podstawie przepisów o działalności gospodarczej w zakresie prac geodezyjnych prowadzonych w dniu wejścia w życie ustawy na pods- tawie zezwoleń przez podmioty nie będące osobami prawnymi. Wykonywanie usług geodezyjnych przez wnioskodawczynię było prowadzeniem działalności gospodar- czej rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospo- darczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.). Zgodnie z art. 8 ust. 1 tej ustawy podjęcie działalności gospodarczej przez osoby fizyczne i jednostki organizacyjne nie mające osobowości prawnej podlega obowiązkowi zgłoszenia do ewidencji, chyba że chodzi o rodzaje działalności wymienione w art. 9-11. Usługi wykonywane przez wniosko- dawczynię nie należały do rodzajów działalności, o których mowa w tych ostatnich przepisach. W szczególności nie było to uboczne zajęcie zarobkowe nie podlegające ewidencjonowaniu na podstawie art. 9 ust. 1 z uwagi na stały charakter tego zajęcia, powtarzalność podejmowanych działań, podporządkowanie zasadzie racjonalnego gospodarowania i uczestnictwo w obrocie gospodarczym. Działalność prowadzona przez wnioskodawczynię podlegała zgłoszeniu do ewidencji działalności gospodar- czej i wnioskodawczyni powinna wywiązać się z tego obowiązku. Osoby prowadzące 3 na własny rachunek działalność na podstawie wpisu do ewidencji działalności gos- podarczej lub koncesji podlegają obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z mocy art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób pro- wadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.) z wyłączeniem osób mających ustalone prawo do emerytury lub renty, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 2 tej ustawy. Osiąganie dochodów z ta- kiej działalności powoduje z mocy art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U . Nr 104, poz. 451 ze zm.) zawieszenie lub zmniej- szenie emerytury w zależności od wysokości dochodów. W przypadku wnioskodaw- czyni dochody jej za 1996 r. uzasadniały zawieszenie emerytury. W każdej decyzji wnioskodawczyni była pouczana o treści tego przepisu i o konieczności powiadamia- nia organu rentowego o wysokości uzyskiwanych dochodów. Istniały zatem podsta- wy do zobowiązania wnioskodawczyni do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w oparciu o przepis art. 106 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emery- talnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Wyrok ten zaskarżyła wnioskodawczyni i opierając kasację na podstawach określonych w art. 3931 pkt 1 i 2 KPC wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku, po- przedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji oraz decyzji organu rentowego przez zwolnienie jej z obowiązku zwrotu świadczenia, ewentualnie o uchylenie zas- karżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Łodzi do ponow- nego rozpoznania. Naruszenie prawa materialnego polega na błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu przepisów art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.), art. 1 ust. 1 pkt 1 i art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.), art. 9 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.), art. 11 i 49 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. prawo geodezyjne i kartograficzne (Dz.U. Nr 30, poz. 183) oraz art. 106 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Jako uzasadnienie naruszenia tych przepisów wskazano, że dzia- łalność gospodarcza prowadzona przez wnioskodawczynię mieściła się w katego- 4 riach działalności, o których mowa w art. 9 ustawy o działalności gospodarczej. Było to bowiem uboczne zajęcie zarobkowe obok emerytury i tego rodzaju działalność nie podlega wpisowi do ewidencji działalności gospodarczej. Przepis art. 49 prawa geo- dezyjnego, zobowiązujący do dokonania z urzędu wpisu do ewidencji osób wykonu- jących usługi geodezyjne, miał charakter przejściowy i w 1996 r. nie obowiązywał. Wobec braku obowiązku zgłoszenia do ewidencji działalności gospodarczej nie ist- niał obowiązek ubezpieczenia społecznego z mocy art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy o ubez- pieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą. Dochody z działalności wyłączonej z obowiązku ubezpieczenia na innej podstawie niż określona w art. 24 ust. 2 ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent nie należą do kategorii do- chodów powodujących zawieszenie emerytury wymienionych w art. 24 ust. 1 tej ustawy. Nie było także podstaw do zastosowania art. 106 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin bowiem organ rentowy nie udowodnił, że pou- czył wnioskodawczynię o okolicznościach powodujących zawieszenie prawa do emerytury. Naruszenie prawa procesowego polega na orzeczeniu wbrew zasadzie okreś- lonej w art. 2 KPC i art. 14 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodar- czej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.) w zakresie należącym do właściwości organów administracyjnych, które decydują o dokonaniu wpisu do ewidencji działalności gos- podarczej. W orzeczeniu z dnia 23 listopada 1998 r. Urząd Miasta Ł. stwierdził, że osobiste świadczenie usług geodezyjnych, jako dodatkowe źródło dochodu, nie wy- maga zgłoszenia do ewidencji działalności. Organ, który wydał orzeczenie jest właś- ciwy rzeczowo do interpretacji przepisów dotyczących wpisu do ewidencji działal- ności gospodarczej i orzekania w tym względzie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przepis art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw stanowi, że prawo do emerytury i renty ulega zawieszeniu lub świadczenia te ulegają zmniejszeniu, na zasadach określonych w ust. 3-6, w razie osiągania dochodu z tytułu wykonywania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pozarolniczej działalności gospodarczej, której wykonywanie podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. Wykonywanie działalności gospodarczej podlega ubezpieczeniu spo- 5 łecznemu z mocy art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin jednak z obowiązku ubezpieczenia wyłączone są na podstawie art. 2 ust 1 pkt 2 osoby mające ustalone prawo do emerytury lub renty, chyba że zgłoszą wniosek o objęcie ubezpie- czeniem. Powołany na wstępie przepis art. 24 ust. 1 ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent ma zastosowanie także do emerytów i rencistów, którzy nie skorzystali z do- browolnego ubezpieczenia i nie podlegają ubezpieczeniu społecznemu, co wynika z treści ust. 2 tego przepisu. Podniesiony w kasacji zarzut naruszenia przepisu art. 24 ust. 1 i 2 miałby uzasadnienie tylko wówczas, gdyby wnioskodawczyni uzyskiwała dochody z działalności nie wymienionej w tym przepisie. Na te okoliczności powoływała się wnioskodawczyni w odwołaniu twierdząc, że uzyskiwała dochody z wykonywania umowy o dzieło, która to działalność nie podlega obowiązkowi ubezpieczenia. Ustosunkowując się do tego zarzutu i ustalając, że wykonywanie usług geodezyjnych miało charakter stały, Sąd Apelacyjny powołał się na przepisy art. 11 i 49 ustawy z dnia 17 maja 1983 r. prawo geodezyjne i karto- graficzne. Pierwszy z tych przepisów stanowi, że osoby fizyczne wykonują usługi geodezyjne i kartograficzne w ramach działalności gospodarczej, a drugi przepis jako przejściowy zobowiązuje organy prowadzące ewidencję działalności gospodarczej do dokonania z urzędu wpisu do ewidencji podmiotów wykonujących takie usługi. Odwoływanie się do tych przepisów nie jest obecnie potrzebne, gdyż w kasacji wnioskodawczyni przyznała, że prowadzona przez nią działalność była działalnością gospodarczą. W uzasadnieniu kasacji znajduje się stwierdzenie, że bezsporny jest fakt prowadzenia przez wnioskodawczynię działalności gospodarczej. Umowy o dzieło były zatem wykonywane w ramach działalności gospodarczej. W tej sytuacji niezrozumiały jest zarzut naruszenia art. 11 i 49 ustawy o geodezji i kartografii, skoro przepisy te zostały powołane na uzasadnienie prowadzenia przez wnioskodawczynię działalności gospodarczej, a nie na uzasadnienie istnienia obowiązku ubezpieczenia. Obowiązek ubezpieczenia społecznego wynika z treści art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą. Przepis ten stanowi, że obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu podlegają osoby fizyczne prowadzące na własny rachunek działalność gospodarczą na pods- tawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej lub koncesji, określonych w prze- pisach o działalności gospodarczej. Odwołanie się do przepisów ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej oznacza, że ubezpieczeniu społecznemu 6 podlegają osoby wykonujące działalność określoną w art. 2 tej ustawy, która podlega obowiązkowi wpisu do ewidencji z mocy art. 8 ust. 1. Warunkiem podlegania ubez- pieczeniu jest istnienie obowiązku wpisu do ewidencji, a nie faktyczne dokonanie takiego wpisu. Brak wpisu do ewidencji może być wynikiem niedopełnienia obowiąz- ku zgłoszenia przez osobę prowadzącą działalność, jak to miało miejsce w przypad- ku wnioskodawczyni, lub wynikiem zaniedbania organu prowadzącego ewidencję. Intencją przepisu ustawy określającego obowiązek ubezpieczenia nie mogło być uzależnienie tego obowiązku od dopełnienia formalności przez osobę zainteresowa- ną lub urzędnika. W wyroku z dnia 4 lutego 1999 r. II UKN 435/99 (OSNAPiUS z 2000 nr 6, poz. 244) Sąd Najwyższy stwierdził, że zaniechanie powiadomienia tere- nowego organu administracji państwowej o podjętej działalności gospodarczej nie wyłącza obowiązku zgłoszenia wniosku o objęcie ubezpieczeniem społecznym z ty- tułu tej działalności i nie zwalnia od zapłaty należnych składek. Sąd Apelacyjny zas- tosował tę zasadę przyjmując, że powstanie obowiązku ubezpieczenia uzależnione jest od prowadzenia działalności podlegającej wpisowi do ewidencji i ustalił, że wnio- skodawczyni prowadziła taką działalność. To ustalenie zostało zakwestionowane w kasacji jako dokonane z narusze- niem przepisu art. 9 ustawy o działalności gospodarczej. Przepis art. 9 ust. 1 stano- wi, że nie wymaga zgłoszenia do ewidencji działalność gospodarcza prowadzona przez osobę fizyczną osobiście, w zakresie określonym w ust. 2, z której zarobek stanowi dodatkowe źródło dochodu tej osoby (uboczne zajęcie zarobkowe). Przepis ten wymienia szereg warunków, od których uzależnione jest wyłączenie z obowiązku ewidencjonowania. W przypadku wnioskodawczyni spełniony został tylko jeden warunek – osobiste prowadzenie działalności. Przepis wymaga aby zarobek z pro- wadzonej działalności stanowił dodatkowe źródło dochodów i jednocześnie definiuje to pojęcie jako uboczne zajęcie zarobkowe. Oznacza to wykonywanie innego zajęcia obok głównego zajęcia zarobkowego, a nie obok dochodów ze źródeł nie zarobko- wych takich, jak lokaty bankowe, obligacje, emerytury lub renty. W przypadku wnio- skodawczyni jedynym zajęciem zarobkowym było prowadzenie działalności gospo- darczej polegającej na wykonywaniu usług geodezyjnych, a dochody z tej działalno- ści były wyższe od emerytury. Ponadto przepis ten określa zakres osobistej działal- ności stanowiącej uboczne zajęcie zarobkowe powołując się na regulację w ust. 2. Ten z kolei przepis wymienia w trzech punktach przedmiot działalności, o której mowa w ust. 1. Jest to wykonywanie przedmiotów osobistego użytku, ich naprawa i 7 konserwacja oraz sprzedaż produktów żywnościowych osobiście wytworzonych lub uzbieranych. Usługi geodezyjne nie mieszczą się w tym zakresie i działalność gos- podarcza tego rodzaju podlega obowiązkowi ewidencjonowania. Uzyskiwanie przez emeryta lub rencistę dochodu z tytułu prowadzenia działal- ności gospodarczej nie zgłoszonej do ewidencji, mimo istnienia takiego obowiązku, uzasadnia zawieszenie lub zmniejszenie emerytury z mocy art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent. Zarzut naruszenia tego przepisu okazał się bezzasad- ny. Nie jest także uzasadniony zarzut naruszenia przepisu art. 106 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Przepis ten w ust. 1 określa obowiązek zwrotu nienależnego świadczenia. Definicja nienależnego świadczenia w rozumieniu ustawy zawarta jest w ust. 2, który stanowi, że za kwoty nienależnie pobranych świadczeń uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnie- nia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczo- na o braku prawa do ich pobierania. Z ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd Apelacyjny wynika, iż wnioskodawczyni została prawidłowo pouczona o tym, że uzy- skiwanie dochodów przekraczających określony pułap powoduje zawieszenie prawa do emerytury. Ustalenia faktyczne nie mogą być skutecznie kwestionowane w kasa- cji, jeżeli nie zgłoszono zarzutu, że zostały dokonane z naruszeniem przepisów po- stępowania. Tego rodzaju zarzut nie został podniesiony w kasacji, nie wskazano przepisu, którego naruszenie doprowadziło do błędu w ustaleniach faktycznych w tym zakresie, a zarzut naruszenia przepisów postępowania dotyczy innej kwestii. W tej sytuacji podstawą oceny prawidłowości zastosowania przepisu prawa materialne- go jest stan faktyczny ustalony w postępowaniu apelacyjnym. Ustalenia faktyczne wskazują, że świadczenie było nienależne w rozumieniu wskazanego przepisu i podlega zwrotowi. Ostatni z podniesionych w kasacji zarzutów, dotyczący naruszenia przepisów art. 2 KPC i 14 ustawy o działalności gospodarczej, nie ma żadnego uzasadnienia. Przepis art. 2 KPC ustanawia zasadę dopuszczalności drogi sądowej w sprawach cywilnych. Do tego zakresu spraw należą sprawy z zakresu ubezpieczeń społecz- nych określone w art. 476 § 2 KPC, w których wniesiono odwołanie od decyzji orga- nu rentowego. Wyrok oddalający odwołanie odnosi się tylko do zaskarżonej decyzji organu rentowego, nie ma natomiast skutku w kwestii uregulowanej w art. 14 ustawy 8 o działalności gospodarczej. Zgodnie z tym ostatnim przepisem wpisu do ewidencji działalności gospodarczej dokonuje właściwy organ w trybie administracyjnym. Ustalenie w uzasadnieniu wyroku, że istniał obowiązek dokonania wpisu do ewidencji działalności gospodarczej, nie zastępuje decyzji właściwego organu. Decyzja taka w 1996 r. nie była wydana, jednak – jak wskazano wyżej – brak decyzji nie jest przesz- kodą do ustalenia faktycznego prowadzenia działalności gospodarczej podlegającej ewidencjonowaniu. Pismo Referatu Handlu i Usług Urzędu Miasta Ł., na które wnios- kodawczyni powołuje się w kasacji, jest datowane 23 listopada 1998 r. i nie jest de- cyzją ani o wpisie do ewidencji w 1996 r. ani o odmowie dokonania wpisu. Pismo to jest jedynie informacją o treści art. 9 ustawy o działalności gospodarczej i zawiera interpretację tego przepisu, do której Sąd Apelacyjny odniósł się w uzasadnieniu wy- roku. Kasacja okazała się pozbawiona usprawiedliwionych podstaw i z tych przy- czyn Sąd Najwyższy oddalił ją na zasadzie art. 39312 KPC. ========================================