II UKN 39/00

Wyrok z dnia 15 listopada 2000 r. II UKN 39/00 Do okresów zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze mogą być wliczone także okresy zatrudnienia u prywatnych praco- dawców na podstawie umów o pracę na czas określony. Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk, Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar, Zbigniew Myszka (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 15 listopada 2000 r. sprawy z wniosku Ryszarda Ś. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w O.W. o wcześniejszą emeryturę, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyj- nego w Łodzi z dnia 19 października 1999 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z dnia 19 października 1999 r. oddalił apelację wnioskodawcy Ryszarda Ś. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kaliszu z dnia 28 maja 1999 r. [...], oddalającego jego odwołanie od decyzji organu rentowego odmawiającej przyznania mu prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie przepisów rozporzą- dzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pra- cowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Organ rentowy uznał, że wnioskodawca nie udowodnił wymaganego 15 letniego okresu pracy w szczególnych warunkach, a jedynie 14 lat i 9 miesięcy. Do okresu tego rodzaju pracy organ rentowy nie uwzględnił okresu za- trudnienia od 15 września 1998 r. do 31 grudnia 1998 r., gdyż o pracy w szczegól- nych warunkach zaświadczył pracodawca nieuprawniony do wydawania tego rodzaju zaświadczeń. Wnioskodawca (urodzony 29 września 1938 r.) prowadził na podstawie umowy agencyjnej punkt skupu skór i surowców wtórnych do dnia 31 grudnia 1991 r. 2 W okresie od 1 stycznia 1992 r. do 30 września 1997 r. prowadził działalność gospo- darczą, a od 4 listopada 1997 r. pobierał zasiłek przedemerytalny. W dniu 15 wrześ- nia 1998 r. wnioskodawca zawarł ze swoim synem umowę o pracę na stanowisku suwnicowego (nie mając do tego przygotowania zawodowego) w celu dopracowania brakującego do 15 lat okresu pracy w szczególnych warunkach. W prowadzonym przez syna Zakładzie Budowy Kotłów „B.-K.” w P. są dwie suwnice, używane w za- leżności od potrzeb przez około 3-4 godzin w ciągu całego dnia pracy. Wnioskodaw- ca, pracujący w godzinach od 700 do 1500 , w pozostałym czasie pracy wykonywał inne prace, „coś załatwiał, dopilnował, obsługiwał klientów, pomagał przy pracach spawalniczych”. Jego wynagrodzenie wynosiło 450 zł netto i nie obejmowało dodatku za pracę w warunkach szkodliwych. Na podstawie takich ustaleń Sąd drugiej instancji potwierdził pogląd Sądu Okręgowego, że przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., znowelizowanego w celu dostosowania do nowej sytuacji gospodarczej rozporzą- dzeniem z dnia 21 maja 1996 r., nie przewidują uprawnień prywatnych podmiotów gospodarczych do wydawania zaświadczeń o zatrudnieniu w szczególnych warun- kach lub w szczególnym charakterze i był to świadomy wybór ustawodawcy. Ponadto z przyjętych za podstawę orzekania ustaleń faktycznych wynikało, że praca wniosko- dawcy nie spełniała wymagań zatrudnienia go w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku suwnicowego, skoro wykonywał tę pracę jedynie przez około 3-4 godziny w ciągu dnia pracy i tylko w celu uzupełnienia brakującego okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach. W kasacji wnioskodawcy podniesiono zarzuty błędnej wykładni §1 rozporzą- dzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. oraz art. 55 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), a także błędnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego „prowa- dzącego do błędnych ustaleń co do zakresu pracy odwołującego w szczególnych warunkach”. W ocenie skarżącego Sąd drugiej instancji nie zbadał zgodności z ustawą powołanego aktu wykonawczego, który wprowadził niedopuszczalną „segre- gację pracowników pracujących w szczególnych warunkach według kryterium statu- su prawnego pracodawcy”. Ponadto skarżący, bez wskazania jakichkolwiek przepi- sów prawa procesowego, zarzucił Sądom meriti błędne ustalenie, że wnioskodawca nie pracował w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku suwnicowego, skoro w 3 przerwach „między konkretnymi czynnościami przy suwnicy odwołujący stale prze- bywał w warunkach szczególnych (przy spawaniu, przy którym też pomagał)”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja nie mogła być uwzględniona, jakkolwiek należało zgodzić się z niektó- rymi zarzutami, które zostały w niej sformułowane. Przede wszystkim Sąd Najwyższy nie podzielił stanowiska Sądów meriti, że okresy zatrudnienia w szczególnych wa- runkach lub w szczególnym charakterze u prywatnych pracodawców nie mogą być uwzględnione do stażu wykonywania tego rodzaju szczególnego zatrudnienia z tego powodu, że jakoby prywatni pracodawcy nie mają statusu prawnego podmiotów uprawnionych do wydawania świadectw wykonywania prac w szczególnych warun- kach. W tym zakresie rację ma skarżący, że podmiotowe ograniczenie kręgu praco- dawców uprawnionych do wydawania tego rodzaju świadectw wyłącznie do praco- dawców wskazanych w trybie § 1 ust. 1 i 3 rozporządzenia nie ma ustawowego uza- sadnienia i stanowi wykładnię bezzasadnie dyskryminującą pracowników wykonują- cych szczególne zatrudnienie w rozumieniu art. 53 i 55 ustawy o z.e.p. u prywatnych pracodawców. Powołane przepisy ustawy o z.e.p. i rozporządzenia wykonawczego z 7 lutego 1983 r., które nadal zachowały swoją moc na warunkach określonych w art. 32 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), mają zastosowanie do wszystkich pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczegól- nym charakterze bez względu na status zatrudniających ich pracodawców. Z usta- wowych możliwości skorzystania z wcześniejszych uprawnień emerytalnych (z obni- żonego wieku emerytalnego) mogą korzystać pracownicy ze względu na charakter i prawnie określone okresy wykonywania szczególnego rodzaju zatrudnienia. Delega- cja ustawowa ujęta w art. 55 ustawy o z.e.p. zawiera przedmiotowe upoważnienie Rady Ministrów jedynie do określenia rodzajów prac w szczególnych warunkach lub stanowisk pracy o szczególnym charakterze oraz warunków, na podstawie których takim pracownikom przysługują przywileje emerytalne; aktualnie ograniczone do możliwości nabycia uprawnień emerytalnych w określonym wieku, niższym niż pow- szechny wiek emerytalny. W granicach takiej delegacji ustawowej byłyby pozbawione ustawowej mocy normatywnej te wszelkie regulacje aktu wykonawczego, jakie mogłyby prowadzić do ścieśniającej wykładni przepisów rozporządzenia z 7 lutego 4 1983 r. w sposób ograniczający prawa emerytalne pracowników zatrudnionych u prywatnych pracodawców przy określonych rodzajach pracy w szczególnych warun- kach lub w szczególnym charakterze. W ocenie Sądu Najwyższego w rozporządze- niu z 7 lutego 1983 r. nie ma przepisów, które dopuszczałyby dokonywanie takiej wykładni prawa. W szczególności zgodnie z § 1 ust. 1 tego aktu wykonawczego roz- porządzenie stosuje się do pracowników wykonujących prace w szczególnych wa- runkach lub w szczególnym charakterze, wymienione w jego § 4-15 oraz w wykazach stanowiących załącznik do rozporządzenia, zwanych dalej „wykazami”. Zarówno przepisy § 4-15, jak i wykazy A i B prac w szczególnych warunkach, których wyko- nywanie uprawnia do niższego wieku emerytalnego, nie dają jakichkolwiek podstaw prawnych do podmiotowego ograniczania ich oddziaływania normatywnego wyłącz- nie do pracowników zakładów pracy, o jakich może stanowić § 1 ust. 2-3 rozporzą- dzenia z 7 lutego 1983 r. Niezależnie od tego, że delegacja ustawowa z art. 55 ustawy o z.e.p. nie zawiera upoważnienia do dalszej delegacji do wykonania treści upoważnienia ustawowego określonego w art. 55 ustawy o z.e.p. (dla innych niż Rada Ministrów organów państwowych) to treść § 1 ust. 2 tego rozporządzenia, który stanowi, że właściwi ministrowie, kierownicy urzędów centralnych oraz centralne związki spółdzielcze w porozumieniu z Ministrem Pracy, Płac i Spraw Socjalnych ustalają w podległych i nadzorowanych zakładach pracy stanowiska pracy, na któ- rych są wykonywane prace w szczególnych warunkach, wymienione w wykazach A i B, ma tylko takie znaczenie, że nakazuje tym podmiotom ustalać stanowiska pracy zgodnie z wykazami A i B. Oznacza to tylko tyle, że określone podmioty są związane wykazami A i B i nie mogą w podległych im lub w nadzorowanych zakładach pracy pominąć stanowisk pracy wymienionych w tych wykazach prac w szczególnych wa- runkach, których wykonywanie uprawnia do niższego wieku emerytalnego. W szcze- gólności chybione było stanowisko Sądu drugiej instancji, że wykazy A i B prac w szczególnych warunkach, których wykonywanie uprawnia do niższego wieku emery- talnego, ustaliły podmioty określone w § 1 ust. 2 rozporządzenia, skoro z wyraźnego rozumienia tego przepisu wynika, że te podmioty jedynie ustalają stanowiska pracy, stosując się do wiążących wykazów A i B, będących załącznikami do rozporządzenia wykonawczego Rady Ministrów. Takie same konotacje dotyczą jednostek organiza- cyjnych, o których stanowi § 1 ust. 3 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. Ponadto, zgodnie z § 2 tego rozporządzenia, okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w któ- 5 rych praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykony- wana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku, a okresy te stwierdza zakład pracy, na podstawie posiadanej dokumentacji, w świa- dectwie wykonywania prac w szczególnych warunkach, wystawionym według wzoru stanowiącego załącznik do przepisów wydanych na podstawie § 1 ust. 2 rozporzą- dzenia, lub w świadectwie pracy. Również te przepisy znajdują zastosowanie do wszystkich pracowników wykonujących tego rodzaju prace i nie dają one podstaw do podmiotowego wyłączenia pracowników wykonujących szczególnego rodzaju za- trudnienie u prywatnych pracodawców. W konsekwencji powyższego Sąd Najwyższy zdyskwalifikował stanowisko Sądów meriti, które bezpodstawnie uznały podmiotowe ograniczenie dopuszczalno- ści stosowania przepisów rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. do pracowników zatrud- nionych jedynie w zakładach pracy, do których odnoszą się nakazy z § 1 ust. 2 i 3 tego aktu wykonawczego, z pominięciem pracowników zatrudnionych przez prywat- nych pracodawców przy pracach tego samego rodzaju. Tego rodzaju wykładnia nie ma oparcia w przepisach rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. i jest sprzeczna z zasadą równego traktowania wszystkich ubezpieczonych (art. 2a ustawy z dnia 13 paździer- nika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), a także konstytucyjną zasadą równości wobec prawa i zakazu dyskryminacji z jakiej- kolwiek przyczyny (art. 32 Konstytucji RP). Sąd Najwyższy nie podzielił także stanowiska Sądu drugiej instancji, jakoby zatrudnienie ubezpieczonego na podstawie terminowej umowy pracę w celu „dopra- cowania brakującego okresu zatrudnienia” przy pracach wykonywanych w szczegól- nych warunkach „nie posiadało cech stałości”. W tym zakresie rację ma skarżący, który argumentował, że wypełnienie warunku przepracowania okresów pracy w szczególnych warunkach możliwe jest wyłącznie poprzez wykonywanie takiej pracy. Świadczenia tego rodzaju pracy nie może przekreślać cel, jaki przeświecał ubezpie- czonemu, który zmierzał do uzupełnienia brakującego mu okresu zatrudnienia przy pracach w szczególnych warunkach. Nie ma jakichkolwiek przeszkód prawnych, aby do okresów zatrudnienia przy pracach w szczególnych warunkach, których wykony- wanie uprawnia do niższego wieku emerytalnego, uwzględniać okresy zatrudnienia w ramach terminowych stosunków pracy. Cecha stałości wykonywania pracy w szcze- gólnych warunkach lub w szczególnym charakterze odnosi się bowiem do wykony- wania takiego zatrudnienia stale i w pełnym wymiarze czasu obowiązującym na 6 określonym stanowisku pracy, a nie do wykonywania zatrudnienia w ramach bezter- minowego, czy też terminowego stosunku pracy. Jednakże warunek wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy jest spełniony tylko wówczas, gdy pracownik w ramach obowiązującego go pełnego wymiaru czasu pracy na określonym stanowisku pracy nie wykonuje czynności pracowniczych nie związanych z tym stanowiskiem pracy, ale stale, tj. ciągle wykonuje prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. W ramach wiążących Sąd Najwyższy ustaleń faktycznych w sprawie, których nie zakwestionował skarżący, zarzucił wprawdzie Sądowi drugiej instancji błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego, ale nie wskazał żadnego przepisu prawa procesowego, jaki miał naruszyć Sąd Apelacyjny (por. wyrok z dnia 21 marca 1997 r., I PKN 58/97, OSNAPiUS 1997 nr 22, poz. 436), praca przez 3-4 godziny dziennie na suwnicy przez ubezpieczonego, który nie zdobył kwalifikacji za- wodowych wymaganych na stanowisku suwnicowego, nie spełniała wymagania sta- łego wykonywania takiej pracy i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na umówionym stanowisku pracy. Okoliczność ta była w istocie rzeczy niesporna, albo- wiem sam skarżący przyznał w kasacji, że suwnica w zakładzie pracy prowadzonym przez syna ubezpieczonego pracowała 3-4 godziny dziennie, a zatem ubezpieczony nie wykonywał pracy suwnicowego stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowią- zującym na tym stanowisku pracy, do której wykonywania nie zdobył wymaganego przygotowania zawodowego, ale w ramach obowiązującego go czasu pracy wyko- nywał także inne prace, które nie odpowiadały wymaganiu wykonywania szczególne- go rodzaju zatrudnienia na danym, tj. umówionym stanowisku pracy. Skoro zatrud- nienie ubezpieczonego nie było wykonywaniem szczególnego zatrudnienia stale i pełnym wymiarze czasu pracy, to okres terminowej umowy o pracę w zakładzie pracy prowadzonym przez jego syna nie podlegał zaliczeniu do okresu pracy w szczegól- nych warunkach, których wykonywanie uprawnia do niższego wieku emerytalnego w rozumieniu § 1 ust. 1 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312 KPC od- dalił kasację. ========================================