II UKN 374/00

Wyrok z dnia 29 maja 2001 r. II UKN 374/00 Działania wykraczające poza zwykłe obowiązki pracownika mogą być uznane za podejmowane w interesie pracodawcy tylko wówczas, gdy mieszczą się w sferze uprawnień i obowiązków pracodawcy (art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.). Przewodniczący SSN Maria Tyszel, Sędziowie SN: Beata Gudowska (spra- wozdawca), Jerzy Kuźniar. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 29 maja 2001 r. sprawy z powództwa Danuty T. przeciwko Szkole Podstawowej w O. o uznanie zdarzenia za wypadek przy pracy, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 10 listopada 1999 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Pozwem z dnia 8 stycznia 1999 r. Danuta T., nauczycielka zatrudniona w Szkole Podstawowej w O.M., domagała się od swego pracodawcy sprostowania protokołu powypadkowego i ustalenia, że wypadek, jakiemu uległa w dniu 7 września 1998 r., był wypadkiem przy pracy. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Pruszkowie wyrokiem z dnia 1 lipca 1999 r. po- wództwo oddalił. Ustalił, że powódka została potrącona przez samochód, gdy uda- wała się do Domu Dziecka w R., gdzie został umieszczony Rafał M., uczeń klasy prowadzonej przez nią w poprzednim roku szkolnym, obecnie uczęszczający do Szkoły Podstawowej [...] w W.-R. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że zdarzenie opi- sane przez powódkę nie było wypadkiem przy pracy w rozumieniu art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.), albo- 2 wiem ocenił, że powódka zainteresowała się losem swego ucznia samorzutnie, bez polecenia dyrektora, jak też, udając się do placówki, w której przebywał, nie działała w interesie swego pracodawcy. Argumenty powódki, że jako wychowawczyni musiała zainteresować się losem nieobecnego po rozpoczęciu roku szkolnego ucznia, Sąd Rejonowy odrzucił wywodząc z art. 39 ust. 1 pkt 1 i 3 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. Nr 95, poz. 425 ze zm.), że nie realizowała ona przypi- sanych jej czynności nauczyciela, gdyż w zakresie opieki wychowawczej nad tym uczniem właściwy był już dyrektor szkoły, do której uczeń uczęszczał. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie uznał apelację powódki za nieuzasadnioną i oddalił ją wyrokiem z dnia 10 listopada 1999 r. Stwierdziwszy, że pomiędzy zdarzeniem z dnia 7 września 1999 r. a pracą powódki nie istniał związek przyczynowy. Przyjął, iż powódka nie miała obowiązku zajmowa- nia się Rafałem M., gdyż obowiązek ten przeszedł na wychowawców specjalistycznej placówki wychowawczej w R. Kasację opartą na obydwu podstawach z art. 3931 KPC powódka uzasadniła naruszeniem przepisu art. 233 § 1 KPC oraz przepisu art. 6 ust 1 ustawy wypadko- wej. Wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd Okręgowy. W szerokim wywodzie zawarła tezę, że działała w interesie swego pracodawcy oraz zakresie swych obowiązków wychowawczych wo- bec uczniów, wynikającym z przepisów art. 39 ust. 1 i 3 oraz 41 ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie oświaty i § 30 ust. 1 zarządzenia Ministerstwa Edukacji Narodowej z dnia 19 czerwca 1992 r. w sprawie ramowego statutu szkół publicznych dla dzieci i mło- dzieży (Dz.Urz. MEN Nr 4, poz. 18). Przepisy te - zdaniem skarżącej - Sąd apelacyj- ny naruszył, podważając zasadność czynności podejmowanych przez nią w ramach szczególnej staranności i troski o dzieci. Twierdziła, że podejmując decyzję odwie- dzenia ucznia umieszczonego w placówce wychowawczej, po ograniczeniu władzy rodzicielskiej matki, była przeświadczona, że wykonuje swoje obowiązki, wynikające z zatrudnienia w szkole. Według niej bowiem brak było w szkole danych, gdzie prze- bywa i gdzie realizuje obowiązek szkolny Rafał M., który nie został skreślony z listy uczniów uchwałą rady pedagogicznej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzut naruszenia przepisu art. 233 § 1 KPC, który nie został w kasacji uza- 3 sadniony, trafia w próżnię, gdyż ustalenia faktyczne istotne dla rozstrzygnięcia były w sprawie bezsporne. W szczególności bezsporne było to, że powódka uległa wypad- kowi komunikacyjnemu w czasie, kiedy udawała się do Domu Dziecka, w którym zo- stał umieszczony Rafał M., uczęszczający w poprzednim roku szkolnym do Szkoły Podstawowej w O.M. Poza sporem było też ustalenie, że powódka nie otrzymała od przełożonego polecenia nawiązania kontaktu z byłym uczniem, a nawet nie powia- domiła dyrektora szkoły o podjęciu podróży do R. Spór o ustalenie, czy zdarzenie to było wypadkiem przy pracy sprowadzał się natomiast do kwestii, czy czynność ta pozostawała w związku z pracą powódki. Powódka kojarzyła ten związek z ogólnie pojętym interesem swego szczególnego pracodawcy, jakim jest szkoła, oraz obo- wiązkami wynikającymi z deontologii zawodu nauczycielskiego. Z kolei strona po- zwana kwestionowała związek działań powódki z pracą w szkole, twierdząc, że inte- res szkoły nie obejmował działań wobec dziecka będącego uczniem innej szkoły i otoczonego opieką placówki wychowawczej. Sąd apelacyjny stwierdził, że opisany przez powódkę wypadek nie był wypad- kiem przy pracy, gdyż nastąpił w czasie, gdy powódka nie wykonywała czynności pracowniczych ani czynności leżących w interesie pracodawcy, oraz nie pozostawała w jego dyspozycji, a także nie wykonywała zwykłych czynności lub poleceń przełożo- nych. Przy ocenie trafności tego rozstrzygnięcia należało rozważyć, czy najogólniej pojęty interes dziecka, na który powódka powoływała się jako na intencję swych działań wobec byłego ucznia, może być w każdym wypadku identyfikowany z intere- sem szkoły jako pracodawcy nauczyciela. Odpowiadając na to pytanie należało mieć na względzie, że odpowiedzialność pracodawcy i instytucji ubezpieczeń społecznych z tytułu wypadku przy pracy, kształtowana definicją wypadku przy pracy, jako zda- rzenia ubezpieczeniowego, nie może sięgać poza działania pracownika opisane w art. 6 ust. 1 ustawy wypadkowej. Chodzi w szczególności o czynności podejmowane w związku z pracą, czyli podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności albo poleceń przełożonych, podczas lub w związku z wykonywa- niem przez pracownika czynności w interesie zakładu pracy, nawet bez polecenia, w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji zakładu pracy w drodze między sie- dzibą zakładu pracy a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego ze stosunku pracy. Przytoczony przepis nie określa kryteriów, według których dokonuje się oceny zgodności działania pracownika z interesem pracodawcy, w związku z czym w 4 orzecznictwie Sądu Najwyższego sprecyzowano charakter działania bez polecenia pracodawcy, lecz w jego interesie, jako czynności dotyczące pracy. Dotyczy to za- chowań mieszczących się w ramach umowy o pracę oraz niesprzecznych z jej tre- ścią ani przepisami prawa, a także o działania wykraczającego poza umowny stosu- nek pracy, lecz konkretyzującego się w ogólniejszej niż obowiązek świadczenia pracy danego rodzaju powinności pracownika dbania o dobro zakładu pracy (art. 100 § 2 pkt 4 KP). W konsekwencji, uznanie, że podejmowana czynność może obejmo- wać wspomniane dobro powoduje, iż dla objęcia jej ochroną ubezpieczeniową nie jest konieczne polecenie pracodawcy, ewentualnie uzgodnienie z pracodawcą albo podjęcie za jego wiedzą. Nie ma również znaczenia, że zachowanie pracownika wykracza poza zakres czynności wynikających ze stosunku pracy, natomiast ważne jest, aby było motywo- wane jego przekonaniem usprawiedliwionym okolicznościami, że działa w interesie pracodawcy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 września 1980 r., III PZP 5/80, OSNC 1980 nr 12, poz. 228, z dnia 19 lutego 1976 r., III PR 21/76, Nowe Prawo 1977 nr 3, s. 414 z glosą J. Rezlera, z dnia 11 sierpnia 1978 r., III PRN 25/78, Nowe Prawo 1979 nr 6, s. 140 z glosą M.Piekarskiego oraz z dnia 15 lipca 1998 r., II UKN 123/98, OSNAPiUS 1999 nr 13, poz. 435 i z dnia 21 października 1998, II UKN 264/98, OSNAPiUS 1999 nr 22, poz. 728). Interes pracodawcy, jako przedmiot świadomości pracownika i cel jego działań podejmowanych dla dobra tego interesu, nie został zdefiniowany . Przy próbie jego konkretyzacji na gruncie ustawy o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy nale- ży pamiętając o jej celach i aksjologii - zważać, aby nie wykraczać poza role przypi- sane w niej pracownikowi i pracodawcy. Czynności podejmowane przez pracownika w interesie pracodawcy muszą więc ograniczać się do wykonywanych “za pracodaw- cę” i polegać na zachowaniach, które pracodawca podjąłby sam, realizując swój inte- res. Działania wykraczające poza zwykłe obowiązki pracownika mogą być uznane zatem za podejmowane w interesie pracodawcy tylko wówczas, gdy mieszczą się sferze jego uprawnień i obowiązków. A contrario, podejmowanie czynności spoza za- kresu nakazanych lub dopuszczonych zadań pracodawcy wykracza poza ramy związku z pracą, określonego jako działanie w interesie pracodawcy. Podobnie wy- kraczają poza nie działania pracownika dokonywane jedynie przy sposobności za- trudnienia, gdy nie występuje w charakterze pracownika i nie dąży do celów objętych działalnością pracodawcy. 5 Powódka, jako nauczycielka i pracownik szkoły, identyfikowała interes swego pracodawcy z ogólnie pojętym interesem dzieci. W tym konkretnym wypadku jednak, kiedy wykazała troskę o los swego byłego ucznia, jej działanie, mimo zgodności z zasadami deontologii nauczycielskiej, wykraczało poza uprawnienia i obowiązki przypisane jej pracodawcy i nie pokrywało się z jego interesem. Nietrafnie więc po- wołała się na naruszenie przez Sąd drugiej instancji przepisów art. 39 ust. 1 i 3 oraz 41 ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 r. (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 67, poz. 329 ze zm.), stanowiących o zadaniach dyrektora i kom- petencjach rady pedagogicznej szkoły, albowiem w czasie, w którym uległa wypad- kowi, nie zastępowała tych organów szkoły w sprawowaniu nadzoru pedagogicznego nad Rafałem M., który od początku roku szkolnego 1999-2000 został przejęty przez Szkołę Podstawową w R. Z tych przyczyn należy uznać, że Sąd drugiej instancji nie naruszył przepisów wytkniętych w kasacji, co uzasadnia jej oddalenie (art. 39312 KPC). ========================================