II UKN 372/97

Wyrok z dnia 9 grudnia 1997 r. II UKN 372/97 Przepisy art. 103 ust. 2, art. 107 ust. 1 pkt 4 i art. 108 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) mają charakter przepisów bezwzględnie obowią- zujących i muszą być stosowane przez organ rentowy. Przewodniczący SSN: Stefania Szymańska (sprawozdawca), Sędziowie SN: Roman Kuczyński, Maria Mańkowska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 9 grudnia 1997 r. sprawy z wniosku Stanisława G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w K. o potrącenie świadczenia z renty inwalidzkiej, na skutek kasacji wnioskodawcy od wy- roku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie z dnia 15 kwietnia 1997 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem z dnia 16 października 1996 r. oddalił odwołanie Stanisława G. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w K., w której poinformowano go o podstawie dokonanych potrąceń odpowiednich kwot z jego renty inwalidzkiej w związku z pobytem w Szpitalu Neuropsychiatrycznym. Sąd uznał, że potrącenia te dokonywane były zgodnie z przepisami ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emery- talnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 262 ze zm.) oraz przepisami wy- konawczymi do tej ustawy, dotyczącymi tego zagadnienia. Niesłuszne było potrące- nie za pobyt w areszcie w okresie od czerwca do 4 listopada 1984 r., ale z uwagi na upływ czasu nie jest możliwe uwzględnienie odwołania i w tej części. Od 5 listopada 1984 r. do 22 września 1993 r. wnioskodawca przebywał stale w Szpitalu Neuropsy- - 2 - chiatrycznym. W okresie tego pobytu dokonywano potrącenia ze świadczeń odpo- wiednich kwot na koszty pobytu w szpitalu. W apelacji Stanisław G., powołując się na przepisy Konstytucji, wnosił o uwzględnienie roszczenia o zwrot potrąconych mu ze świadczeń kwot, ponieważ - jak stanowi powołany przez niego akt prawny - leczenie jest bezpłatne. Sąd Apela- cyjny zaskarżonym wyrokiem oddalił apelację. Sąd podkreślił, iż zgodnie z obowią- zującymi przepisami wszelkie potrącenia z wynagrodzenia pracownika, jak i ze świadczeń emerytalno-rentowych - stanowiących dla pracownika, a po zakończeniu pracy dla emeryta (rencisty) źródło utrzymania - mogą być dokonywane przez zakład pracy lub organ rentowy tylko w ściśle określonych przypadkach. Potrącenia ze świadczeń emerytalno-rentowych są zatem dopuszczalne w zakresie, który określają przepisy ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o z.e.p. oraz wydane na ich podstawie przepisy wykonawcze, a w szczególności rozporządzenie Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 22 marca 1983 r. w sprawie dokonywania potrąceń z eme- rytur i rent osobom przebywającym w domach pomocy społecznej, w zakładach lecz- nictwa stacjonarnego oraz w zakładach szkolenia inwalidów (Dz. U. Nr 15, poz. 76 ze zm.). Według tych przepisów, regulujących kwestię sporną w rozpatrywanej sprawie, w przypadku nieprzerwanego pobytu w zakładzie lecznictwa stacjonarnego, trwającego ponad 6 miesięcy, dokonuje się potrąceń ze świadczeń emerytalno-ren- towych na pokrycie kosztów utrzymania rencisty - emeryta przebywającego w takim zakładzie. Pobyt wnioskodawcy w Szpitalu Neuropsychiatrycznym, w którym podda- wany był bezpłatnemu leczeniu, trwał ponad 6 miesięcy, gdyż nieprzerwanie prawie 9 lat. W związku z tym odwołujący korzystał w szpitalu z całkowitego utrzymania, a zatem część świadczeń emerytalno-rentowych musiała być przeznaczona na pokry- cie zapewnionego mu przez Szpital wyżywienia i wszelkich innych korzyści wynika- jących ze stałego pobytu. Potrącenia na poczet alimentów również dokonywane są w oparciu o powołane przepisy, do określonej nimi wysokości. Nie zostało naruszone uprawnienie wnioskodawcy do bezpłatnego leczenia, jako świadczenia w naturze dla rencistów i emerytów, ale odwołujący był zobowiązany do pokrycia kosztów utrzyma- nia, jakie zapewniał mu szpital w czasie 9 letniego pobytu. Z uwagi na rolę świad- czeń emerytalno-rentowych, które stanowią źródło utrzymania rencisty-emeryta i członków jego rodziny, alimenty - stanowiąc także źródło utrzymania dla rodziny - - 3 - muszą być potrącane i dlatego słusznie zostały wyegzekwowane. Uznany przez or- gan rentowy błąd dokonany w 1984 r. przy potrąceniu renty w czasie pobytu w areszcie, z uwagi na upływ czasu nie może obecnie obligować tego organu do zwrotu nieprawnie potrąconego świadczenia, ponieważ zgodnie z przepisem art. 103 ust. 2 ustawy o z.e.p. można naprawić ten błąd, jednak tylko za okres 3 lat wstecz. W kasacji wnioskodawca zarzuca: - naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 103 ust. 2, art. 107 ust. 1 pkt 4, art. 108 ust. 1 pkt 4, art. 85 ust. 1 ustawy o p.z.e. (winno być z.e.p.), - naruszenie prawa materialnego poprzez błędne niezastosowanie art. 405, 410 i 82 KC, jako właściwych w niniejszej sprawie, - naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 233 § 1 KPC. Wskazując na te podstawy wnioskodawca wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzają- cego go wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie i przekazanie sprawy temu Są- dowi do ponownego rozpoznania. Zdaniem wnioskodawcy, Sądy obu instancji błędnie zastosowały przepisy ustawy o p.z.e. (winno być z.e.p.) zarówno w przedmiocie przedawnienia roszczeń, jak i merytorycznej ich oceny. Nie dochodzi on bowiem zwrotu roszczeń okresowych (okresowo potrącanych), lecz zwrotu nienależnego świadczenia na podstawie prze- pisów KC o bezpodstawnym wzbogaceniu wraz z należnymi odsetkami zwłoki (art. 405 i 409). Bezpodstawnie wzbogaconym jest organ ubezpieczeniowy, a okres (ter- min) przedawnienia wynosi wtedy 10 lat. Sądy nie zobowiązały organu rentowego do wyliczenia kwoty potrąconych należności z rozbiciem na: "areszt tymczasowy", "ali- menty", "pobyt w zakładzie psychiatrycznym", które na podstawie prowizorycznych wyliczeń wynoszą kwotę ponad 25.000 zł. Wnioskodawca twierdzi, że przez cały czas pobytu w Szpitalu wykonywał nieodpłatnie pracę, jako bibliotekarz. O ile fakt ten zostanie potwierdzony (nie prowadzono na tę okoliczność żadnych dowodów), to brak byłoby podstaw do potrącania z jego renty należności za pobyt , a w każdym bądź razie należałoby należność z tytułu tej pracy przedstawić do potrącenia z na- leżnością z tytułu pobytu w zakładzie. Obecnie zatem przedstawia on do potrącenia wynagrodzenie za pracę, które powinien był otrzymać, tj. za okres 10 lat wstecz, li- cząc od daty złożenia wniosku do ZUS o zwrot nienależnie potrąconych świadczeń - 4 - (25 kwiecień 1996 r.). Wynagrodzenie to przekształciłoby się w odszkodowanie za nieodpłatnie wykonywaną pracę. Jakie miałby otrzymać wynagrodzenie za pracę należało by ustalić, gdyż w czasie pobytu w Szpitalu, jako że był osobą chorą, nikt nie chciał "pertraktować" i zawierać stosownej umowy o pracę. Obecnie zatem organ ubezpieczeniowy musiałby wyliczyć sumy, które potrącił skarżącemu z należnej renty, a Szpital Psychiatryczny potwierdzić fakt i rodzaj wykonywanej pracy, a nas- tępnie ustalić jakie przysługiwałoby skarżącemu wynagrodzenie. Wprawdzie kto inny był zobowiązany płacić za pracę, a kto inny dokonywał potrąceń z renty, jednakże obydwa te podmioty łączy wspólny mianownik - są to instytucje Skarbu Państwa. Z tych przyczyn doszło także do naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 233 § 1 KPC, co miało wpływ na wynik sprawy. Zdaniem wnioskodawcy, wszelkie terminy przedawnienia w stosunku do niego biegną od daty opuszczenia szpitala (po wyle- czeniu), a więc od 22 września 1993 r. (art. 82 KC). Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 1. Zaskarżona przez wnioskodawcę do Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych decyzja organu rentowego z 16 października 1996 r. do- tyczyła sprawy potrącenia z jego renty inwalidzkiej odpowiednich kwot w związku z jego pobytem w Szpitalu Neuropsychiatrycznym w okresie przekraczającym 6 mie- sięcy oraz za okres tymczasowego aresztu, a także z tytułu alimentów. Dlatego Sąd Wojewódzki, a następnie Sąd Apelacyjny prawidłowo wypowiedziały się tylko w tej kwestii. Roszczenie wnioskodawcy o wypłatę wynagrodzenia z tytułu wykonywania w czasie pobytu w szpitalu pracy bibliotekarza, nie może być rozpatrywane przez organ rentowy, a tym samym następnie przez Sąd Wojewódzki i Sąd Apelacyjny. Organ rentowy wydaje bowiem decyzje w sprawie świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Do zakresu jego działania nie należą sprawy z tytułu roszczeń o wynagrodzenie za wykonywaną pracę, ponieważ rozpatrywanie takich roszczeń leży wyłącznie w kognicji sądu pracy. Z tych powodów bezpodstawny jest zarzut naruszenia przez Sądy obu instancji przepisów art. 405 i 410 KC, ponieważ przepisy te nie mają w rozpatrywanej sprawie zastosowania. Jak zaś wyjaśnił już Sąd Najwyższy w wyroku z 18 kwietnia 1997 r., I PKN 104/97 (OSNAPiUS 1997 nr 3 poz. 84), wskazane przez - 5 - stronę jako podstawy kasacji, naruszenia przepisu prawa materialnego, który w ogóle nie stanowił podstawy rozstrzygnięcia, prowadzi do jej oddalenia. W świetle powyższego zatem nieuprawniony jest także zarzut naruszenia art. 233 § 1 KPC. 2. Pozbawiony słuszności jest również zarzut naruszenia art. 103 ust. 2, art. 107 ust. 1 pkt 4 i art. 108 ust. 1 pkt 4 ustawy o z.e.p. Przepisy te mają charakter przepisów bezwzględnie obowiązujących; oznacza to, iż w sytuacjach w nich okreś- lonych muszą być one stosowane przez organ rentowy. Rozstrzygnięcie Sądu Wo- jewódzkiego, akceptowane następnie przez Sąd Apelacyjny, zatem nie narusza tych przepisów. Uprawnione jest stanowisko Sądów obu instancji, że w świetle art. 103 ust. 2 ustawy o z.e.p. nie jest uzasadnione żądanie wnioskodawcy zwrotu błędnie potrąco- nej kwoty z jego renty inwalidzkiej za czas pobytu w areszcie tymczasowym, tj. od czerwca do 4 listopada 1984 r. Zgodnie bowiem z tym przepisem - jak to podkreśliły Sądy - organ rentowy może naprawić swój błąd, jednak tylko za okres trzech lat wstecz. W niniejszej sprawie błąd popełniono natomiast 10 lat temu. Dlatego nie można skutecznie powoływać się na art. 82 KC. Kierując się powyższymi przesłankami Sąd Najwyższy uznał, iż kasacja poz- bawiona jest usprawiedliwionych podstaw, w związku z czym podlega oddaleniu na mocy art. 393 12 KPC. ========================================