II UKN 334/98

Wyrok z dnia 7 października 1998 r. II UKN 334/98 Okres urlopu bezpłatnego nie jest okresem zatrudnienia w rozumieniu art. 32 pkt 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pra- cowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) w związku z art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasa- dach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.). Przewodniczący: SSN Teresa Romer. Sędziowie: SA Beata Gudowska (spra- wozdawca), SN Stefania Szymańska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 7 października 1998 r. sprawy z wniosku Krystyny N. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w G. o rentę rodzinną dla syna, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z dnia 4 marca 1996 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku i oddalił rewizję. U z a s a d n i e n i e Postanowieniem z dnia 20 grudnia 1995 r. Sąd Rejonowy w Gdańsku uznał Kazimierza N. za zmarłego w dniu 4 września 1995 r. o godz. 2400 w następstwie zaginięcia w dniu 3 września 1994 r. statku "I.A.", na którym pracował w Spółce z o.o. E.S. C.O. W tak ustalonej dacie zmarły - co wykazało postępowanie przed Oddziałem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w G., do którego wdowa złożyła wniosek o rentę rodzinną dla małoletniego syna Andrzeja - nie spełnił warunków ustanowionych w przepisie art. 37 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), bowiem jego zgon nastąpił po upływie 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu jego ubezpieczenia. 2 Wyrokiem z dnia 27 czerwca 1996 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni uwzględnił odwołanie Krystyny N. od decyzji organu rentowego z dnia 29 marca 1996 r., odmawiającej przyznania renty rodzinnej. Zmienił tę decyzję i przyznał rentę rodzinną dla małoletniego Andrzeja N., bowiem we własnym zakresie - wbrew treści postanowienia o uznaniu za zmarłego - ustalił, że zgon Kazimierza N. nastąpił w dniu 3 września 1994 r., a więc w chwili, kiedy wszystkie sporne warunki do ustalenia prawa do tego świadczenia zostały spełnione. Rozpoznający rewizję organu rentowego Sąd Apelacyjny w Gdańsku za pods- tawę swego orzeczenia z dnia 4 października 1996 r. o zmianie wyroku Sądu pierw- szej instancji i oddaleniu odwołania przyjął, że Sąd Wojewódzki przy ferowaniu orze- czenia kierował się - w sposób sprzeczny z regułami obowiązującymi w prawie ubez- pieczeń społecznych - zasadą słuszności, pomijając treść art. 234 KPC oraz art. 31 § 1 KC, w myśl których należy domniemywać, że zaginiony zmarł w chwili oznaczonej w orzeczeniu o uznaniu za zmarłego. W kasacji opartej na obydwu podstawach z art. 3931 KPC wnioskodawczyni zażądała zmiany niekorzystnego dla niej wyroku Sądu Apelacyjnego i oddalenia re- wizji organu rentowego, ewentualnie uchylenia tego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku. Skarżąca wskazała na naruszenie art. 37 ust. 1 powołanej już ustawy o ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. oraz art. 5, 233 § 1 i 316 § 1 KPC. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przepis art. 37 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników stanowi, że prawo do renty rodzinnej przysługuje po pracowniku, który w chwili śmierci pozosta- wał w zatrudnieniu i miał okres zatrudnienia nie krótszy, niż wymagany do renty in- walidzkiej lub też w zatrudnieniu nie pozostawał, ale spełniał warunki do takiej renty, a przyjmuje się, że osoba zmarła była inwalidą. Z kolei warunki prawa do renty okreś- la art. 32 tej ustawy, stawiając w pkt 3 wymaganie, aby inwalidztwo powstało w cza- sie zatrudnienia lub w okresie równorzędnym z okresem zatrudnienia, ale nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów. Z powołaniem się na tę regulację, w kasacji wyrażany jest pogląd, że osobę korzystającą z urlopu bezpłatnego należy - w zakresie prawa do świadczeń z ubez- 3 pieczenia społecznego - traktować tak, jak osobę pozostającą w zatrudnieniu. Kon- sekwencją tego poglądu jest wytknięcie naruszenia prawa materialnego polegające - zdaniem skarżącego - na przyjęciu przez Sąd interpretacji idącej w kierunku wyklu- czenia, iżby użyte w art. 32 pkt 2 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników pojęcie “zatrudnienia” obejmowało także okres urlopu bezpłatnego. W sporze co do znaczenia pojęcia "zatrudnienie” Sąd Najwyższy stwierdził, że można go poszukiwać w powszechnym rozumieniu tego słowa, będącego rzeczow- nikową formą czasownika "zatrudniać", a oznaczającego - dawać komuś pracę, po- sadę, przyjmować kogoś do pracy, mieć go jako pracownika, lub w formie zwrotnej - wykonywać samemu jakąś pracę, robotę, zajmować się, trudnić się czymś, a więc - potocznie - wykonywać czynności intelektualne lub manualne, równoważne z poję- ciem świadczenia pracy (patrz „Słownik języka polskiego” pod red. W. Doroszews- kiego ,Warszawa 1968, t. X, s.835). W tym znaczeniu pojęcie "zatrudnienia " można zatem rozumieć dwojako: albo jako aktywną realizację stosunku pracy przez jej świadczenie, albo jako trwanie stosunku pracy jako takiego, bez względu na wykony- wanie zatrudnienia. Na gruncie prawa można w konsekwencji przyjąć, że - jak chce skarżąca - każdy pracownik pozostający w stosunku pracy jest "zatrudniony" w sze- rokim tego słowa znaczeniu, choć nie każdy pracę wykonuje. Uprawniony jest też dalszy wniosek, a mianowicie, że nie każdy nie wykonujący pracy (z jakichkolwiek powodów, także przewidzianych w art. 174 § 1 KP) jest "zatrudnionym", tylko w węż- szym znaczeniu tego pojęcia. Właściwe rozumienie “zatrudnienia” zwęża krąg lo- giczny do zakresu tych tylko osób, które pracę świadczą lub doznają przerw w jej świadczeniu bez zawieszenia praw i obowiązków pracowniczych, a takim pojęciem posługuje się prawo ubezpieczeń społecznych, czemu daje wyraz w art. 5 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników, definiującym zatrudnienie jako wykony- wanie pracy w ramach stosunku pracy. Okres urlopu bezpłatnego nie jest okresem świadczenia pracy w przytoczo- nym, wąskim rozumieniu tego pojęcia, gdyż mimo tego, że w czasie urlopu bezpłat- nego umowa o pracę trwa nadal, obowiązki stron - świadczenie pracy i wypłata wy- nagrodzenia - ulegają zawieszeniu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 sierpnia 1973 r. I PR 408/73, OSNCP 1974 z. 5, poz. 96). Nie jest zatem słuszna stawiana w kasacji teza, że pojęcie pozostawania w stosunku pracy w czasie korzystania z urlopu bezpłatnego jest równoznaczne z poję- ciem pozostawania w zatrudnieniu, jakim posługuje się przepis art. 32 pkt 3 ustawy o 4 zaopatrzeniu emerytalnym pracowników. Użyte w tekście przepisu sfromułowania, właściwe dla regulacji prawnej obowiązującej przed dniem 15 listopada 1991 r., mia- nowicie: “zatrudnienie lub okres równorzędny z zatrudnieniem”, pozostają w związku z regulacją art. 11 ustawy, stanowiącą, że okresami zatrudnienia są okresy pozosta- wania w stosunku pracy, za które pracownik otrzymywał wynagrodzenie lub zasiłki z ubezpieczenia społecznego - chorobowy, macierzyński lub opiekuńczy. Tym defini- cjom nie odpowiada okres przebywania na urlopie bezpłatnym, z którego istoty wyni- ka brak prawa do wynagrodzenia i zasiłków. Okres ten nie odpowiada także określeniom okresów składkowych i nieskład- kowych, jakimi posługuje się obowiązująca od dnia 15 listopada 1991 r. ustawa z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.) oraz uregulowanemu na nowo w art. 6 ust. 2 ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent wy- mogowi istnienia związku czasowego pomiędzy powstaniem ryzyka ubezpieczenio- wego a zatrudnieniem, który uważa się za spełniony, jeżeli inwalidztwo powstało między innymi w okresie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w wysokości określonej w przepisach wykonawczych wydanych na podstawie przepisów o orga- nizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy o rewa- loryzacji). Urlop bezpłatny jest okresem nieskładkowym, bo choć pracownik w czasie tego urlopu objęty jest ubezpieczeniem społecznym - gdyż trwa ono od momentu nawiązania stosunku pracy do jego ustania (art. 4 ust. 3 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.) i nie ma mowy o wyłączeniu na jego czas z ubez- pieczenia - to jednak nie jest w tym czasie wypłacane wynagrodzenie ani nie przysługuje prawo do zasiłków z ubezpieczenia społecznego (art. 14 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa – jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 143 ze zm.). W konsekwencji, po stwierdzeniu, że okres urlopu bezpłatnego nie jest okre- sem, w czasie którego (lub przed upływem 18 miesięcy od jego ustania) realizuje się warunek powstania inwalidztwa z art. 32 pkt 3 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników w związku z art. 6 ust. 2 ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent, zarzuty kasacji oparte na podstawie pierwszej z art. 3931 KPC nie mogły być uznane za uza- sadnione, albowiem było poza sporem, że w ustalonej dacie zgonu Kazimierz N. po- 5 zostawał poza ubezpieczeniem, nie będąc do niego zgłoszony przez E.S. C.O., a w okresie od dnia 3 września 1993 r. do czasu rozwiązania umowy ze Stocznią G. z dniem 30 września 1994 r. przebywał na urlopie bezpłatnym. Brak uzasadnienia dla argumentów jurydycznych podnoszonych przez skar- żącego nie stanął jednak na przeszkodzie uwzględnieniu kasacji, albowiem już po wydaniu zaskarżonego wyroku doszło do zmiany istotnych okoliczności sprawy w związku z tym, że Sąd Rejonowy w Gdańsku - postanowieniem z dnia 21 kwietnia 1998 r., po uchyleniu w wyniku kasacji Ministra Sprawiedliwości postanowienia z dnia 20 grudnia 1995 r. - uznał Kazimierza N. za zmarłego w dniu 3 września 1994 r. o godz. 2400 , a nie jak poprzednio - w dniu 4 września 1995 r. o godz. 2400 . Podnosząc ten fakt, Zakład Ubezpieczeń Społecznych uznał żądania kasacji za uzasadnione, toteż wniósł o jej uwzględnienie przez uznanie uprzednio wnoszonej rewizji od wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 27 czerwca 1996 r. za bezzasadną i jej oddale- nie. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, stwierdziwszy że wobec przyjęcia daty zgonu Kazimierza N. na dzień 3 września 1994 r. o godz. 2400 spełnione zostały wszystkie warunki z art. 37 ust.2 cytowanej ustawy, gdyż zmarły posiadał wtedy wy- magany okres zatrudnienia, a jego zgon nastąpił przed upływem okresu określonego w art. 32 pkt 3, orzekł - jak w sentencji (art. 39315 KPC). ========================================