II UKN 32/99

Wyrok z dnia 30 czerwca 1999 r. II UKN 32/99 Zdarzenie, które miało miejsce przy prowadzeniu działalności gospodar- czej, jest wypadkiem chronionym w prawie ubezpieczeń społecznych i świad- czenie z tego ubezpieczenia przysługuje niezależnie od faktu, czy wypadek zdarzył się w czasie, za który została opłacona składka ubezpieczeniowa. Przewodniczący: SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar, Jadwiga Skibińska-Adamowicz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 30 czerwca 1999 r. sprawy z wniosku Janusza K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w O.W. o rentę inwalidzką wypadkową z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 8 lipca 1998 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Wojewódzki w Kaliszu wyrokiem z dnia 21 stycznia 1998 r. zmienił zas- karżoną przez Janusza K. decyzję Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w O.W. i przyznał mu od dnia 1 kwietnia 1997 r. rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy prowadzeniu działalności gospodarczej. Usta- lił, że w sprawie bezsporny był fakt, iż wnioskodawca uległ wypadkowi podczas pro- wadzenia działalności gospodarczej w zakresie kominiarstwa, skoro w dniu 29 lipca 1996 r. dokonywał przeglądu instalacji kominowej i spadł z drabiny podczas scho- dzenia z dachu oraz że uraz, którego doznał podczas upadku, spowodował u niego całkowitą niezdolność do pracy. Bezsporne było również istnienie od dnia 31 grudnia 1995 r. zaległości składkowej na ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, natomiast spór sprowadzał się do tego, czy w dacie wy- padku wnioskodawca podlegał ubezpieczeniu społecznemu, bowiem organ rentowy 2 odmawiając wypłaty świadczeń wypadkowych twierdził, że z powodu tej zaległości w dacie wypadku wnioskodawca mu nie podlegał. Sąd Wojewódzki uznał twierdzenie organu rentowego o niepodleganiu wnios- kodawcy ubezpieczeniu za sprzeczne z przepisem art. 1 ust. 1 oraz 3 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą i ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.), wy- wodząc, że o podleganiu ubezpieczeniu społecznemu decyduje sam fakt prowadze- nia działalności gospodarczej, nie zaś opłacanie składek. Prowadzenie działalności zostało wykazane choćby przez to, że w czasie wypadku wnioskodawca spełniał czynności właściwe dla swego rzemiosła, a także przez to, że nie zalegał z podat- kiem. W ocenie Sądu Wojewódzkiego zaległość składkowa stanowi jedynie przesz- kodę do nabycia prawa do świadczeń krótkoterminowych, które w związku z regula- cją art. 16 ust. 1 cytowanej ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. przysługują dopiero po wyrównaniu zaległości przekraczającej trzymiesięczną składkę. Świadczenia rentowe wypłacane są bez względu na dług składkowy, bowiem ten potrąca się z bieżących świadczeń (ust. 2 powołanego art. 16). W apelacji organu rentowego od wyroku Sądu pierwszej instancji podniesiony został zarzut naruszenia prawa materialnego przy wskazaniu na przepis art. 15 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r., stanowiący w ust. 2 o tym, że za okresy ubezpie- czenia uważa się miesiące kalendarzowe, za które ubezpieczony opłacił składki na ubezpieczenie, lub w których nastąpiło zwolnienie od opłacania składek, co powo- duje, że dla nabycia prawa do renty z tytułu wypadku konieczne jest, by nastąpił on w miesiącu, za który składka została opłacona. Zdaniem skarżącego, jeżeli ubezpie- czony wykonuje działalność gospodarczą bez opłacenia składek ubezpieczeniowych, czyni to nielegalnie, i wypadki, których może doznać w tym czasie, nie podlegają ochronie. Sąd Apelacyjny w Łodzi, w wyroku z dnia 8 lipca 1998 r. oddalającym apela- cję, stwierdził, że Sąd pierwszej instancji poczynił prawidłowe ustalenia i wywiódł z nich właściwe wnioski. Podzielił także dokonaną przez Sąd Wojewódzki ocenę prawną w zakresie uprawnień ubezpieczonego do świadczeń związanych z wypad- kiem. Kasację od wyroku Sądu Apelacyjnego organ rentowy oparł na podstawie na- ruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię przepisu art. 16 ust. 2 oraz nie- 3 zastosowanie przepisu art. 15 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpie- czeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą i ich rodzin. Wska- zując na tę podstawę, wnosił o zmianę obydwu zapadłych w sprawie wyroków i od- dalenie odwołania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Prawidłowe było rozstrzygnięcie Sądu drugiej instancji co do ustalenia praw- nego znaczenia pojęcia "podlegania ubezpieczeniu", użytego w ustawie ubezpiecze- niowej osób prowadzących działalność gospodarczą, i trafnie - w konsekwencji - Sąd ten identyfikował je z okresem faktycznego prowadzenia działalności gospodarczej, bez względu na jednoczesne opłacanie z tego tytułu składki. Zgodnie bowiem z treś- cią art. 1 ust. 1 ustawy o u.s. osób prowadzących działalność gospodarczą, obowiąz- kowemu ubezpieczeniu społecznemu podlegają osoby fizyczne mające polskie oby- watelstwo, prowadzące działalność gospodarczą na własny rachunek na podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej, koncesji lub innych szczególnych uprawnień. Działalność gospodarcza zaś, to - według definicji legalnej zawartej w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.) - "działalność wytwórcza, budowlana, handlowa i usługowa, prowa- dzona w celach zarobkowych i na własny rachunek podmiotu prowadzącego taką działalność". Wynika z tego, że niezbędnym warunkiem objęcia ubezpieczeniem jest właśnie prowadzenie takiej działalności (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 1997 r., II UKN 392/97, OSNAPiUS 1998 nr 19, poz. 584) oraz że o podle- ganiu obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu, jakim jest ubezpieczenie na podstawie ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób pro- wadzących działalność gospodarczą i ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.), o ile nie jest to kontynuowanie ubezpieczenia, nie decyduje fakt opłacania składek na to ubezpieczenie. W tym stanie prawa, za niezasadny należy uznać argument organu rentowe- go, że o objęciu ubezpieczeniem nie decyduje sam fakt prowadzenia działalności, ale konieczne jest także opłacanie składek. Przez takie twierdzenie skarżący bez racji eksponuje istnienie między organem ubezpieczeń społecznych a osobą prowadzącą działalność gospodarczą jakiegoś stosunku umownego, w szczególności takiego, w którym objęcie ubezpieczeniem uzależnione było od woli jednej lub obydwu stron. 4 Tymczasem stosunek ubezpieczenia społecznego powstaje z mocy samego prawa, bez żadnej inicjatywy stron, i tylko wówczas, gdy osoba, która ma być objęta ubez- pieczeniem, spełni warunki, z którymi ustawa wiąże obowiązek ubezpieczenia. W tezie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 lipca 1998 r. (II UKN 145/98, OSNAPiUS 1999 nr 14, poz. 29), w którym podtrzymane zostało stanowisko wyrażone w wyroku z dnia 6 grudnia 1990 r. (II UR 91/90, OSP 1991 r, z. 7-8, poz. 172), Sąd Najwyższy rozwinął pogląd doktryny przyjmujący w odniesieniu do obowiązkowego ubezpie- czenia społecznego przymus oraz automatyzm powstania stosunku ubezpieczenio- wego. Dał temu wyraz w stwierdzeniu, że powstanie wymienionego stosunku nastę- puje samoistnie, z chwilą podjęcia objętej ubezpieczeniem działalności, i jest tego - niezależną od woli stron - konsekwencją. O podleganiu ubezpieczeniu społecznemu decyduje więc kryterium obiektywne, jakim jest przynależność do określonej w usta- wie grupy osób wykonujących określoną, chronioną w danym ubezpieczeniu aktyw- ność życiową. Cechą charakterystyczną ubezpieczenia społecznego jest to, że sys- tem ten z mocy ustawy gwarantuje prawo o charakterze roszczeniowym do świad- czeń pokrywających potrzeby wywoływane przez zdarzenia losowe .W ten sposób ubezpieczenie społeczne odróżnia się od cywilnoprawnej umowy ubezpieczenia, mocą której powstaje stosunek obligacyjny między dwoma równoprawnymi podmio- tami - ubezpieczycielem, zobowiązującym się do określonego świadczenia w razie wypadku losowego, a ubezpieczonym, zobowiązanym do opłacenia składki (art. 805 i n. KC). Przepis art. 15 w ust. 1 i 2 , którego Sąd drugiej instancji zasadnie nie zasto- sował, nie waży na ocenie nabycia prawa do świadczeń z tytułu wypadku przy wyko- nywaniu działalności gospodarczej. Dotyczy tylko tych świadczeń, dla których "prze- pisy o świadczeniach z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa oraz o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin uzależniają prawo do świadczeń lub ich wysokość od posiadania ustalonego okresu zatrudnienia". Miesią- ce kalendarzowe, za które ubezpieczony opłacił składki na ubezpieczenie lub w któ- rych nastąpiło zwolnienie od ich opłacania tylko w rozumieniu tego przepisu (por. ust. 2 art. 15 ustawy), uważa się za okres ubezpieczenia. Wbrew zarzutowi kasacji, Sąd drugiej instancji nie popełnił błędu, odmawiając zastosowania w przedstawionym mu pod osąd stanie faktycznym przepisu art. 15 ust. 1 i 2 ustawy o u.s. osób prowadzących działalność gospodarczą ani też nie wy- łożył błędnie treści przepisu art. 16 ust. 2 tej ustawy. Ten ostatni przepis, mówiący o 5 potrącaniu z należnych świadczeń, jak zaliczek, zaległych składek na ubezpieczenie społeczne za okres poprzedzający nabycie prawa do świadczeń, ma w sprawie zas- tosowanie tylko jako konsekwencja stwierdzenia, że zdarzenie, które miało miejsce przy prowadzeniu działalności gospodarczej, jest wypadkiem chronionym w prawie ubezpieczeń społecznych, i świadczenie z tego ubezpieczenia przysługuje niezależ- nie od faktu, czy wypadek zdarzył się w czasie, za który została opłacona składka ubezpieczeniowa. Oddalenie kasacji opiera się na art. 39312 KPC. ========================================