II UKN 292/99

Wyrok z dnia 12 stycznia 2000 r. II UKN 292/99 W roku 1998 uposażenie sędziego w stanie spoczynku oraz należna mu renta inwalidzka z tytułu wypadku przy pracy przysługiwały niezależnie od sie- bie, w pełnych wysokościach. Przewodniczący: SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Beata Gudowska (spra- wozdawca), Barbara Wagner. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 12 stycznia 2000 r. sprawy z wniosku Bogdana N. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. o prawo do wypłaty renty z tytułu wypadku w drodze do pracy, na skutek kasacji wnios- kodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 26 stycznia 1999 r. [...] z m i e n i ł zaskarżony wyrok, poprzedzający go wyrok Sądu Wojewódzkiego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy z dnia 9 lipca 1998 r. [...] oraz decyzję Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w B. bez daty i ustalił, że w okresie od dnia 1 stycznia 1998 r. do dnia 31 grudnia 1998 r. Bogdan N. uprawnio- ny był do pobierania renty z tytułu wypadku w drodze z pracy do domu z dnia 10 marca 1982 r. w zbiegu z uposażeniem sędziego w stanie spoczynku. U z a s a d n i e n i e Bogdan N., sędzia w stanie spoczynku, uprawniony od dnia 1 stycznia 1998 r. - w miejsce emerytury - do uposażenia oraz renty z tytułu wypadku w drodze do pracy przyznanej decyzją organu rentowego z dnia 13 czerwca 1991 r., odwołał się od decyzji Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w B. w przedmiocie podjęcia od dnia 1 lutego 1998 r. wypłaty renty w połowie należnej kwoty. Wyrokiem z dnia 8 lipca 1998 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy oddalił odwołanie stosując przepis art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób za- wodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.), zwanej dalej 2 "ustawą wypadkową", regulujący zasady wypłaty świadczeń należnych z tej ustawy w zbiegu z emeryturą przyznaną na podstawie innych przepisów. Oznaczało to wypłatę uposażenia sędziowskiego w całości i renty wypadkowej w połowie. W apelacji Bogdan N. kwestionował zastosowanie przytoczonego przepisu twierdząc, że uposażenie sędziego w stanie spoczynku nie może być traktowane jak emerytura, lecz jak wynagrodzenie, w zbiegu z którym - bez względu na jego wyso- kość - renty wypadkowe wypłacane są w całości. Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 26 stycznia 1999 r. apelację od- dalił. Przesłanki prowadzące Sąd drugiej instancji do odmowy uwzględnienia żądania ubezpieczonego były jednak odmienne od tych, którymi kierował się Sąd Wojewódz- ki. Sąd ten uznał argument skarżącego, że uposażenie sędziego w stanie spoczynku nie jest emeryturą w rozumieniu prawa ubezpieczeń społecznych, ale stwierdził rów- nocześnie, że sędziemu przeniesionemu w stan spoczynku nie przysługuje prawo do pobierania żadnych świadczeń z ubezpieczenia społecznego, w tym renty z tytułu wypadku w drodze do pracy, co - zdaniem tego Sądu - wynika z przepisu art. 711 § 6 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz. 137 ze zmianą wynikającą z ustawy z dnia 28 sierp- nia 1997 r. - Dz.U. Nr 124, poz. 782). Kasację, zawierającą wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku oraz poprze- dzającego go wyroku Sądu Wojewódzkiego i decyzji organu rentowego przez przyz- nanie wypłaty pełnej renty wypadkowej, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, Bogdan N. oparł na podstawie naruszenia prawa materialnego, przepisu art. 711 § 2 Prawa o ustroju sądów powszechnych. Wskazał, że po zmianie tego Prawa, powodującej wyłączenie od dnia 1 stycznia 1998 r. sędziów z systemu powszechnego zaopatrzenia społecznego pracowników i ich rodzin, nie została wprowadzona regulacja dotycząca zbiegu uposażeń z upraw- nieniami do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Brak tej regulacji - jak twierdził - powoduje, że do takich przypadków znajdują zastosowanie przepisy ustawy wypad- kowej, lecz nie te, które odnoszą się do wypłaty świadczeń równolegle ze świadcze- niami z ubezpieczenia społecznego, ale z wynagrodzeniem. Zdaniem skarżącego bowiem - zgodnym w tym punkcie ze stanowiskiem Sądu Apelacyjnego - uposażenie pobierane przez sędziego w stanie spoczynku nie jest tożsame z emeryturą, skoro ustawodawca określił wyraźnie, że sędzia w stanie spoczynku otrzymuje uposażenie, tak samo jak sędzia czynny zawodowo, tyle że wynoszące odpowiedni procent upo- 3 sażenia pobieranego na ostatnio zajmowanym stanowisku, wraz z dodatkiem za wy- sługę lat. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Prawo do świadczeń z ubezpieczenia społecznego może powstać po spełnie- niu się różnych ryzyk ubezpieczeniowych. Nie istnieją także prawne przeszkody do nabycia świadczeń z różnych tytułów, toteż zdarza się, że u jednej osoby dochodzi do zbiegu praw. Generalnie, w razie zaistnienia zbiegu kilku praw do świadczeń o charakterze rentowym każde z nich powinno być wypłacane w całości. Ze względu na ochronę finansów instytucji ubezpieczeniowej, ustawy przewidujące świadczenia przyznawane w ramach określonego działu lub systemu ubezpieczeń zawierają przepisy w inny sposób regulujące wypłatę zbiegających się świadczeń. Analiza tych przepisów pozwala na przyjęcie, że w ramach tego samego działu ubezpieczenia funkcjonuje zasada wypłaty jednego świadczenia, wyższego lub wybranego przez osobę uprawnioną (por. art. 69 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu eme- rytalnym pracowników i ich rodzin - Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Prawo do pobie- rania (w określonych proporcjach) więcej niż jednego świadczenia możliwe jest tylko w odniesieniu do świadczeń uzyskanych z różnych systemów. Tak oto - zgodnie z art. 70 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. - zbieg świadczeń regulowany jest przepi- sami art. 54 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 13, poz. 68 ze zm.), art. 12 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach i niektórych innych osobach będących ofia- rami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. Nr 17, poz.75 ze zm.) oraz art. 24 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.). Podobne są zasady wypłacania świadczeń przewidziane w art. 33 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 7, poz. 25). Zasady te - co jest istotne i co należy podkreślić - dotyczą świadczeń uzyskanych i wypłacanych w ramach ubezpieczenia społeczne- go. Sędzia, który nie może sprawować swego urzędu wskutek choroby, utraty sił albo po osiągnięciu określonej w ustawie granicy wieku, ale też zmiany ustroju są- dów lub zmiany granic okręgów sądowych nie pobiera świadczeń z ubezpieczenia 4 społecznego. Przechodzi w stan spoczynku, o czym stanowi przepis art. 180 Kons- tytucji, dostosowujący status służbowy sędziego do unormowań ustrojowych, gwa- rantujących niezawisłość oraz nieusuwalność sędziowską oraz szczególną ochronę pozycji materialnej sędziego po zakończeniu sprawowania urzędu. Począwszy od dnia 1 stycznia 1998 r., w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 124, poz. 782), urzeczywistniającej postano- wienia Konstytucji, dokonała się zasadnicza zmiana nabywania przez sędziów prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego; sędziowie przechodzący w stan spo- czynku zostali wyłączeni z systemu powszechnego zaopatrzenia społecznego pra- cowników i ich rodzin, przy czym nie powstał żaden system ubezpieczenia społecz- nego sędziów. Ustawa z dnia 28 sierpnia 1997 r. objęła także swoją regulacją osoby, które przed jej wejściem w życie uzyskały prawo do emerytury lub renty (art. 6 ust. 1 ustawy), co - w powiązaniu z przejęciem ich finansowania przez budżet państwa - w sposób istotny zmieniło sytuację sędziów emerytowanych, uprawnionych przed tą datą do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Zgodnie przepisem art. 711 § 6 Prawa o ustroju sądów powszechnych przejście sędziego w stan spoczynku powo- duje utratę prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej z ubezpieczenia społecznego. Reguła inferencyjna wynikająca z tego przepisu, interpretowana w zgodzie z zasadą zachowania praw słusznie nabytych, wskazuje, że sędzia pobierający uposażenie w stanie spoczynku traci uprawnienie do tych tylko świadczeń z ubezpieczenia spo- łecznego, które zostają zastąpione uposażeniem w stanie spoczynku. Oznacza to, że otrzymując prawo do pobierania uposażenia należnego sędziom przechodzącym w stan spoczynku, sędziowie emerytowani zachowali uzyskane w poprzednim stanie prawnym prawa do świadczeń z ustawy wypadkowej (por. odesłanie z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r.). Przed dniem 1 stycznia 1998 r. świadczenia te - w zbiegu z należną sędziom emeryturą - wypłacane były według art. 24 ust. 1 ustawy wypadkowej, który przewidywał wypłatę renty inwalidzkiej na podstawie tej ustawy z emeryturą przysługującą na podstawie innych przepisów, przez wybór renty powięk- szonej o połowę emerytury albo emerytury powiększonej o połowę renty inwalidzkiej. Zmiana prawa, skutkująca wyłączenie uposażenia sędziowskiego z regulacji właściwej dla świadczeń z ubezpieczenia społecznego, nie odniosła się do wypłaty zachowanych świadczeń. Zasad ich wypłaty wraz z uposażeniem sędziowskim nie 5 przewiduje bowiem obowiązująca od dnia 1 stycznia 1998 r. ustawa z dnia 28 sierp- nia 1997 r. ani wydane na podstawie upoważnienia z art. 6 ust. 3 tej ustawy rozpo- rządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 października 1997 r. w sprawie szcze- gółowych zasad i trybu ustalania i wypłacania uposażeń oraz uposażeń rodzinnych sędziom i prokuratorom w stanie spoczynku oraz członkom ich rodzin (Dz.U. Nr 130, poz. 869). Brak ich także w ustawie wypadkowej, której przepis art. 24 ust. 1 nie mógł być zastosowany wprost, skoro sędziowie uprawnieni do uposażeń w stanie spoczynku przestali być opisanymi w nim „osobami uprawnionymi do emerytury na podstawie innych przepisów”. Uzasadniony jest więc wniosek, że ustawodawca, konkretyzując normy kons- tytucyjne dotyczące statusu sędziów i nie regulując w sposób szczególny kwestii wy- płaty świadczeń przysługujących sędziom z tytułu wypadku przy pracy, zdecydował, iż świadczenia te oraz uposażenie przysługują sędziom w stanie spoczynku nieza- leżnie od siebie. Tym samym, odwołując się dodatkowo do tezy głoszącej racjonal- ność działania prawodawcy, należy odrzucić pogląd, że na skutek zaniechania unor- mowania omawianej kwestii powstała luka w prawie; przeciwnie, kwestia ta była re- gulowana, tyle że inaczej niż przed dniem 1 stycznia 1998 r. Jest więc oczywiste, że stan normatywny, jaki został ukształtowany przez ustawodawcę, nie pozwala na uznanie, że prawnie nieobojętny stosunek społeczny (w tym wypadku zbieg świadczeń z tytułu uposażenia i renty inwalidzkiej z ustawy wypadkowej), nie został w obowiązującym prawie przewidziany i uregulowany. Trzeba również przyjąć jako oczywiste, że nie jest uzasadnione sięganie do art. 24 ust. 1 ustawy wypadkowej jako przepisu, który mógłby stanowić podstawę wypłaty zbiegających się świadczeń, i to z kilku powodów. Przede wszystkim takie sięgnięcie miałoby cechy analogii, która, wobec niestwierdzenia luki w prawie, nie jest dopuszczalna, niezależnie od faktu, że rozumowanie per analogiam obce jest systemowi ubezpieczeń społecznych, opartemu, ze swych założeń konstrukcyjnych, na metodzie kazuistycznej. Poza tym przepisowi art. 24 ust. 1 ustawy wypadkowej nie można przypisywać charakteru normy ogólnej (kierunkowej), dotyczącej zasad wypłaty świadczeń w ogóle, zwłaszcza że nie przystaje on do pozycji ustrojowej i społecznej sędziów w stanie spoczynku, całkowicie odmiennej od sytuacji osób uprawnionych do emerytury. Także więc dyrektywy funkcjonalne i aksjologiczne sprzeciwiają się możliwości zastosowania tego przepisu do sędziów, nie wykonują- cych urzędu z powodu osiągnięcia określonego wieku. Trzeba w końcu podkreślić, 6 że ograniczenie wypłaty świadczenia płynącego z nabytego prawa musi mieć wyraź- ną podstawę ustawową, w związku z czym sięganie do art. 24 ust. 1 ustawy wypad- kowej i stosowanie go „posiłkowo” jest tym bardziej nieuzasadnione. W konsekwencji należy stwierdzić, że odwoływanie się do zasad wypłaty świadczeń z ubezpieczenia społecznego i twierdzenie, że jedno z nabytych świad- czeń nie należy się wcale albo tylko w części - możliwe w ramach systemu prawa ubezpieczeń społecznych - nie znajduje jakiegokolwiek uzasadnienia, gdy stan fak- tyczny wykracza poza ten system, jak w przypadku wypłaty świadczeń z ubezpiecze- nia społecznego oraz uposażenia należnego sędziemu w stanie spoczynku. Żadne racje nie uzasadniają zatem przyjęcia, że dochodzi w ogóle do tzw. zbiegu świad- czeń, a w konsekwencji, że nie należą się one w całości. Za trafnością wysnutych wyżej wniosków przemawia także to, że z dniem 1 stycznia 1999 r. ustawodawca zdecydował się dokonać zmiany zasad wypłaty sę- dziom w stanie spoczynku przysługującego im uposażenia oraz renty inwalidzkiej (art. 148 pkt 4 lit. a ustawy z dnia 29 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fun- duszu Ubezpieczeń Społecznych, Dz.U. Nr 162, poz.1118 ze zm.). Zmiana taka nie byłaby potrzebna, gdyby art. 24 ustawy wypadkowej - w jego dotychczasowym kształcie - znajdował zastosowanie do sędziów pobierających uposażenie w stanie spoczynku. Znamienne jest również to, że dodając do art. 24 ustawy wypadkowej nowy ustęp 2a i posługując się odesłaniem do stosowania ustępu 1, ustawodawca zamanifestował, że hipoteza art. 24 ust. 1 nie obejmowała „zbiegu” renty inwalidzkiej oraz uposażenia w stanie spoczynku przyznanego ze względu na wiek sędziego, albowiem obecnie zasady wypłaty renty i emerytury stosuje się do wypłaty renty i uposażenia i tak tylko odpowiednio. A contrario, przed wejściem w życie wskazanej zmiany, tj. przed dniem 1 stycznia 1999 r. uposażenie sędziowskie nie będące świadczeniem z ubezpieczenia społecznego, nie poddawało się operacji “zbiegu świadczeń”. Nie istniała podstawa do tego, by organ rentowy ograniczał do połowy lub innej części swe zobowiązanie z tytułu świadczenia renty wypadkowej, a także żaden przepis prawa nie dopuszczał wypłacania połowy uposażenia sędziego w stanie spoczynku. W podsumowaniu przeprowadzonego wywodu należy stwierdzić, że w okresie od dnia 1 stycznia 1998 r. do dnia 31 grudnia 1998 r. uposażenie sędziego w stanie spoczynku oraz należna mu renta inwalidzka z tytułu wypadku przy pracy przysługi- wały niezależnie od siebie, w pełnych wysokościach. 7 Z tych przyczyn, stwierdziwszy również, że przy wydawaniu zaskarżonego wy- roku doszło jedynie do naruszenia prawa materialnego, Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39315 KPC jak w sentencji. ========================================