II UKN 284/97

Wyrok z dnia 3 października 1997 r. II UKN 284/97 1. Małżonek wykonujący czynności administracyjno-biurowe w indywi- dualnej kancelarii adwokackiej współmałżonka nie jest osobą współpracującą z nim w prowadzeniu działalności gospodarczej (art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin, jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.). 2. Prawo ubezpieczeń społecznych nie ustanawia zasady, że każda ludzka praca podlega - niezależnie od okoliczności - obowiązkowi ubezpiecze- nia społecznego, a zatem w sytuacji, gdy wykonywanie określonej pracy nie rodzi bezpośrednich i jednoznacznych skutków w sferze ubezpieczenia spo- łecznego, niedopuszczalne jest stosowanie wobec niej na zasadzie analogii przepisów o ubezpieczeniu społecznym osób znajdujących się w podobnej sy- tuacji społeczno-ekonomicznej. Przewodniczący SSN: Andrzej Kijowski (sprawozdawca), Sędziowie SN Adam Józefowicz, Maria Mańkowska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 3 października 1997 r. sprawy z wniosku Elżbiety S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w R. o objęcie ubezpieczeniem społecznym, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wy- roku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 26 marca 1997 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w R. decyzją z dnia 8 stycznia 1996 r. odmówił Elżbiecie S. objęcia ubezpieczeniem społecznym w charakterze - 2 - osoby współpracującej z mężem, adwokatem Wojciechem S., prowadzącym w R. indywidualną kancelarię adwokacką. W uzasadnieniu tej decyzji organ rentowy wskazał, że taka forma wykonywania zawodu adwokackiego nie stanowi - według orzecznictwa Sądu Najwyższego - działalności gospodarczej, a zatem wobec mał- żonki adwokata nie stosuje się przepisów ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubez- pieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.). Odwołanie wnioskodawczyni oddalił Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 13 września 1996 r. [...]. Sąd Woje- wódzki ustalił, że wnioskodawczyni nie jest adwokatem, ani też prawnikiem, zaś mąż jej prowadzi indywidualną kancelarię adwokacką zgodnie z decyzją Ministra Spra- wiedliwości z dnia 4 października 1990 r., a więc nie wykonuje zawodu na podstawie zgłoszenia do ewidencji działalności gospodarczej. W takim razie mąż wnioskodaw- czyni nie może zatrudniać osób wymienionych w art. 26 powołanej ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r., jako współpracujących przy prowadzeniu działalności gospodarczej. Apelację wnioskodawczyni od tego orzeczenia oddalił Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 26 marca 1997 r. [...]. W motywach tego rozstrzygnięcia Sąd Apelacyjny powołał się na utrwalony w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd, że indywidualne wykonywanie zawodu adwokackiego nie stanowi działalności gospodarczej, a zainteresowany ma prawo do świadczeń z ubezpieczenia społecznego na równi z pracownikami (uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 23 stycznia 1992 r., II UZP 16/91, OSNCP 1992 r., Nr 5, poz. 66 oraz uchwała z dnia 8 listopada 1995 r., II UZP 15/95, OSNAPiUS 1996 r., Nr 11, poz. 158). Utożsamianie prowadzenia indywidualnej kancelarii adwokackiej i prowadzenia działalności gospodarczej wykluczają też przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r., w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r. Nr 68, poz. 330 ze zm.). Rozporządzenie odróżnia bowiem w § 1 ust. 1 pkt 4 osoby prowadzące działalność gospodarczą i osoby z nimi współpracujące od wymienionych w pkt 5 tego przepisu adwokatów, osobno regulując też składki na ubezpieczenie społeczne tych grup ubezpieczonych odpowiednio w przepisach §§ - 3 - 30-40, zamieszczonych w rozdziale 5 i w przepisach §§ 41-43, usytuowanych w rozdziale 6. Kasację od tego wyroku wniósł pełnomocnik wnioskodawczyni, który zarzucił naruszenie prawa materialnego, "w tym" art. 28 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. w związku z art. 24 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o działalności gospo- darczej (Dz. U. Nr 41, poz. 324 ze zm.) w brzmieniu ustalonym ustawą nowelizacyjną z dnia 6 kwietnia 1990 r. (Dz. U. Nr 26, poz. 149) i na tej podstawie domagał się zmiany zaskarżonego wyroku i orzeczenia, że Elżbieta S., jako osoba współpracu- jąca z mężem Wojciechem S., prowadzącym indywidualną kancelarię adwokacką, podlega ubezpieczeniu społecznemu, jak też zasądzenia zwrotu kosztów proceso- wych za trzy instancje według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że uprawnienia emerytalne adwokatów, których dotyczy powoływane orzecznictwo Sądu Najwyższego, wynikają wprawdzie z przepisów art. 24 i 37 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwo- katurze (Dz. U. Nr 16, poz. 124 ze zm.), ale wnioskodawczyni nie jest i nigdy nie była adwokatem. Poza tym z faktu, iż Prawo o adwokaturze nie przewiduje expressis verbis zatrudniania żon adwokatów w indywidualnych kancelariach adwokackich ich mężów, nie wynika jeszcze wniosek, iżby to było niedopuszczalne. Jeżeli więc żona - jak wnioskodawczyni - wykonuje w kancelarii adwokackiej męża czynności adminis- tracyjno-biurowe, to jest dla niego osobą współpracującą, zwłaszcza gdy on sam świadczy - jak mąż wnioskodawczyni - pomoc prawną podmiotom gospodarczym, czyli prowadzi działalność gospodarczą w rozumieniu art. 24 ustawy o działalności gospodarczej. Gdyby nawet przyjąć, że sytuacja prawna żony współpracującej z mężem prowadzącym indywidualną kancelarię adwokacką nie jest w zakresie ubezpieczenia społecznego wyraźnie uregulowana, to przepisy o ubezpieczeniu społecznym człon- ków rodziny osoby prowadzącej działalność gospodarczą należałoby wobec niej sto- sować "przez analogię". Odmienne stanowisko skutkuje pozbawieniem wnioskodaw- czyni prawa do ubezpieczenia społecznego, którego nie jest pozbawiona żadna grupa osób pracujących w RP. Oceny tej nie zmienia rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r., które jest aktem "niższego rzędu w stosunku do ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r., jak i ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o działalności gospo- - 4 - darczej". Przepisy tego rozporządzenia nie mogą zatem naruszać uprawnień wyni- kających bezpośrednio z ustawy. Wnioskodawczyni ma zaś prawo do ubezpieczenia społecznego na podstawie art. 28 ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin w związku z art. 24 ustawy o działalności gospodarczej. Odpowiadając na kasację wnioskodawczyni, organ rentowy domagał się od- dalenia skargi. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja jest bezzasadna, a poza tym została niestarannie opracowana i wy- kazuje wyraźną niekonsekwencję w prezentowanym wnioskowaniu prawnym. Wno- szący kasację wskazuje bowiem niewłaściwą datę (28 grudnia 1989 r.) uchwalenia ustawy o działalności gospodarczej oraz błędnie zarzuca naruszenie art. 28 ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospo- darczą, chociaż w strukturze przepisu ust. 1 nie ma punktów. Jeżeli więc kasacja nie została odrzucona, to tylko dlatego, że z jej kontekstu niewątpliwie wynika, iż dotyczy podlegania ubezpieczeniu, czyli odnosi się do art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gos- podarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.) w związku z art. 24 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 41, poz. 324 ze zm.). Wspomniana wyżej niekonsekwencja polega zaś na tym, iż wnoszący kasację twierdzi najpierw stanowczo, że zaskarżony wyrok narusza art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. w związku z art. 24 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. (nie precyzując wszakże, czy naruszenie to polega na błędnej wykładni powołanych przepisów, czy też na ich niewłaściwym zastosowaniu), po czym przyznaje, iż wnioskodawczyni współpracowała w prowadzeniu indywidualnej kancelarii adwokac- kiej męża, a dla takich osób "brak jest przepisów regulujących wprost ich sytuację prawną w zakresie ubezpieczenia społecznego". W takiej więc sytuacji należy - zda- niem pełnomocnika - "stosować przez analogię przepisy dotyczące osób prowadzą- cych działalność gospodarczą", gdyż w przeciwnym razie wnioskodawczyni nie ko- - 5 - rzystałaby z ubezpieczenia społecznego, "którego to prawa nie jest pozbawiona żadna grupa pracujących w RP". Tymczasem sugerowana zasada, że każdy oby- watel, który wykonuje jakąkolwiek pracę zostaje niezależnie od okoliczności objęty ubezpieczeniem społecznym, jest obowiązującemu prawu obca. Jeżeli zatem wyko- nywanie określonej pracy nie rodzi jednoznacznych i bezpośrednich skutków w sfe- rze ubezpieczenia społecznego, to niedopuszczalne jest stosowanie do niej na za- sadzie analogii przepisów o ubezpieczeniu społecznym osób znajdujących się w po- dobnej sytuacji społeczno-ekonomicznej. W tym miejscu i z taką argumentacją można by właściwie zakończyć motywa- cję orzeczenia w niniejszej sprawie. Jeżeli więc Sąd Najwyższy zdecydował się wy- kroczyć poza niezbędny zakres jego uzasadnienia, to czyni tak dla podkreślenia, że sytuacja prawna wnioskodawczyni, jako osoby współpracującej z mężem w prowa- dzeniu jego kancelarii adwokackiej, nie uległaby zmianie również po nowelizacji ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. Nr 16, poz. 124 ze zm.), dokonanej ostatnio ustawą z dnia 22 maja 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 75, poz. 471). Z mocy art. 8 ustawy nowelizacyjnej skreślony bowiem został przepis art. 24 ustawy o działalności gospodarczej. Tym samym odpadło źródło możliwych spekulacji na temat, czy świadczenie pomocy prawnej przez adwokata jest oraz ewentualnie w jakim zakresie i w zależności od jakich organizacyjno-prawnych form zawodowej aktywności - typem działalności gospodarczej w rozumieniu ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. Nowelizacja Prawa o adwokaturze nie zmieniła więc, lecz potwierdziła i umocniła dotychczasową konstrukcję ubezpieczenia społecznego tej grupy zawodowej. Adwokaci - członkowie zespołów mają bowiem - jak dotychczas - na równi z pracownikami prawo do świadczeń z tytułu ubezpieczenia na wypadek choroby i macierzyństwa oraz z tytułu zaopatrzenia emerytalnego pracowników i ich rodzin, przy czym przy ustalaniu prawa do świadczeń i ich wysokości pracę w zes- połach traktuje się jako zatrudnienie, a otrzymywane wynagrodzenie - jako wynagro- dzenie z tytułu zatrudnienia (art. 24 ust. 1 Prawa o adwokaturze). Zasada ta znajduje - zgodnie z art. 37 w związku z art. 4a ust. 1 ustawy - odpowiednie zastosowanie do adwokatów wykonujących zawód w kancelarii, jak też w spółce jawnej lub cywilnej z wyłącznym udziałem adwokatów lub adwokatów i radców prawnych albo w spółce - 6 - komandytowej, w której komplementariuszami są wyłącznie adwokaci lub adwokaci i radcowie prawni, zaś wyłącznym przedmiotem działalności takich spółek jest świad- czenie pomocy prawnej. Składki na ubezpieczenie społeczne opłacają zespoły ad- wokackie, spółki jawne i komandytowe, natomiast adwokaci wykonujący zawód w kancelariach lub w spółkach cywilnych - opłacają je osobiście (art. 24 ust. 3 Prawa o adwokaturze). Małżonek adwokata współpracujący z nim w prowadzeniu jego kancelarii ad- wokackiej nadal nie podlega więc przepisom ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. Ist- nienie więzi małżeńskiej wyklucza z kolei pracownicze podporządkowanie, a tym samym ewentualne objęcie małżonki pracowniczym ubezpieczeniem społecznym (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 1997 r., II UKN 86/96, OSNAPiUS 1997, Nr 20, poz. 404). Z wyżej wskazanych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 12 KPC orzekł jak w sentencji. ========================================