II UKN 281/01

Wyrok z dnia 12 czerwca 2002 r. II UKN 281/01 Nie jest usprawiedliwioną podstawą kasacji zarzut zaniechania zastoso- wania obowiązującego w dacie wyrokowania art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawo- dowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.), który następnie został uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją. Przewodniczący SSN Beata Gudowska, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Maria Tyszel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 czerwca 2002 r. sprawy z wniosku Krystyny P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Od- działowi w S. o jednorazowe odszkodowanie, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 16 lutego 2001 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 19 sierpnia 1999 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w S. odmówił przyznania wnioskodawczyni Krystynie P. jednorazowego odszkodo- wania z tytułu wypadku przy pracy, twierdząc, że zobowiązanym do odszkodowania jest pracodawca wnioskodawczyni, który w dacie wypadku przy pracy był uspołecz- nionym zakładem pracy. Po rozpoznaniu odwołania wnioskodawczyni Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie wyrokiem z dnia 22 marca 2000 r. [...] zmie- nił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawczyni odszkodowanie w kwocie 25.794 zł. Sąd ustalił, że wnioskodawczyni, będąc pracownicą Fabryki Obuwia „A.” w S. w dniu 21 stycznia 1997 r. uległa wypadkowi przy pracy. Od października 1997 r. za- kład pracy stał się spółką o statusie nieuspołecznionego zakładu pracy. Uszczerbek na zdrowiu wnioskodawczyni wynoszący 70% został stwierdzony orzeczeniem leka- 2 rza orzecznika z dnia 24 września 1998 r. W dacie stwierdzenia uszczerbku na zdrowiu, które to stwierdzenie jest podstawą do ustalenia odszkodowania, zakład pracy wnioskodawczyni był nieuspołecznionym zakładem pracy, zatem zgodnie z art. 32 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) zobowiązanym do odszkodowania jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Apelacja organu rentowego od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z dnia 16 lutego 2001 r. [...]. Sąd Apelacyjny uznał, że nie ma zastosowania powołany w apelacji przepis art. 32 ust. 2 ustawy wypadkowej, a jedynym uregulowaniem dotyczącym podmiotu zobowiązanego do wypłaty odszkodowania w zależności od statusu zakła- du pracy jest przepis art. 32 ust. 1 tej ustawy. Przepis ten nie daje wprost odpowiedzi na pytanie, kto pozostaje zobowiązanym do zapłaty odszkodowania w sytuacji, gdy od daty wypadku do daty stwierdzenia uszczerbku na zdrowiu nastąpiła zmiana sta- tusu zakładu pracy. Sąd podzielił stanowisko wyrażone w uchwale z dnia 27 maja 1998 r., III ZP 12/98 (OSNAPiUS z 1998 r. nr 23, poz. 689), że dla ustalenia zakładu pracy zobowiązanego do zapłaty jednorazowego odszkodowania ze względu na status tego zakładu ma istotne znaczenie data stwierdzenia stałego lub długotrwa- łego uszczerbku na zdrowiu. Samo bowiem zaistnienie wypadku przy pracy nie two- rzy uprawnienia do żądania jednorazowego odszkodowania. Zgodnie z art. 9 ustawy wypadkowej pracownikowi, który wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodo- wej doznał stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu przysługuje jednora- zowe odszkodowanie pieniężne. Zatem dopiero stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu daje podstawę do wystąpienia z roszczeniem o odszkodowanie. Nie jest tak, że określony uszczerbek na zdrowiu zawsze powstaje w momencie wypadku przy pracy, gdyż naruszenie sprawności organizmu w wyniku wypadku spowodować może długotrwały, rozciągnięty w czasie proces chorobowy, którego skutki ujawnić się mogą w czasie późniejszym. Skoro zobowiązanie do zapłaty odszkodowania po- wstaje w momencie ustalenia uszczerbku na zdrowiu, o podmiocie zobowiązanym do wypłaty tego odszkodowania decyduje status zakładu pracy w dacie stwierdzenia tego uszczerbku. W przedmiotowej sprawie zobowiązanym do wypłaty odszkodowa- nia jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych, gdyż w dacie stwierdzenia uszczerbku na zdrowiu ( 24 września 1998 r.) zakład zatrudniający wnioskodawczynię miał status nieuspołecznionego zakładu pracy. 3 Wyrok ten zaskarżył kasacją Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. i opierając ją na podstawie naruszenia prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 32 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1 w związku z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych i nie- właściwe zastosowanie art. 32 ust. 1 pkt 2 tej ustawy, wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji przez oddalenie od- wołania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu kasacji or- gan rentowy powołuje się na uregulowanie zawarte w art. 32 ust. 2 pkt 1 ustawy wy- padkowej, stanowiącym, że za zakład pracy, od którego przysługuje odszkodowanie uważa się w razie wypadku przy pracy zakład zatrudniający pracownika w czasie wypadku przy pracy. W stanie faktycznym sprawy wnioskodawczyni doznała uszczerbku na zdrowiu w wyniku wypadku w czasie, gdy była pracownikiem uspo- łecznionego zakładu pracy. Zobowiązanie do odszkodowania powstało w dacie wy- padku, a powołany przepis wyraźnie wskazuje na datę wypadku jako moment, w któ- rym dochodzi do wyznaczenia podmiotu, od którego będzie przysługiwać odszkodo- wanie. Zastosowany w zaskarżonym wyroku przepis art. 32 ust. 1 pkt 2 stanowi, że od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odszkodowanie przysługuje pracownikom nieuspołecznionych zakładów pracy, a wnioskodawczyni nigdy nie pracowała w nie- uspołecznionym zakładzie pracy. Organ rentowy w pełni podziela pogląd Sądu Naj- wyższego wyrażony w uzasadnieniu powołanej przez Sąd Apelacyjny uchwały z dnia 27 maja 1998 r., zgodnie z którym pozostawienie przez ustawodawcę ustawowego obciążenia tylko uspołecznionych pracodawców powinnością wypłat jednorazowych odszkodowań w oparciu o anachroniczne kryteria podmiotowe, jest niesłuszne. W tym zakresie judykatura Sądu Najwyższego postuluje możliwość jednolitego obcią- żenia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych obowiązkiem wypłat jednorazowych odsz- kodowań z tytułu następstw wypadków przy pracy i chorób zawodowych uprawnio- nym pracownikom wszystkich zakładów pracy. Jest to jednak postulat de lege fe- renda. Natomiast w obecnym stanie prawnym o obowiązku wypłaty odszkodowania przez pracodawcę powinien decydować fakt spełnienia w dniu wypadku warunków uzasadniających uznanie go za uspołeczniony zakład pracy, niezależnie od stosun- ków własnościowych istniejących po tej dacie. W tym zakresie organ rentowy powo- łuje się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 1998 r., II UKN 361/98 (OSNAPiUS z 2000 r. nr 3, poz. 115), którego teza brzmi, że pracownikowi przysłu- 4 guje jednorazowe odszkodowanie pieniężne od zakładu pracy, który w dniu wypadku przy pracy był zakładem uspołecznionym. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Stanowiący podstawę rozstrzygnięcia przepis art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodo- wych stanowi, że jednorazowe odszkodowanie z tytułu stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu przysługuje 1) pracownikom uspołecznionych zakładów pracy i członkom ich rodzin od zakładu pracy, 2) pracownikom nie uspołecznionych zakła- dów pracy od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Błędnej wykładni tego przepisu można upatrywać w tym, że Sąd Apelacyjny przy ustalaniu podmiotu zobowiązanego do jednorazowego odszkodowania zastosował jednakowe kryteria do odszkodowań zarówno z tytułu wypadków przy pracy jak i chorób zawodowych. Tymczasem treść tego przepisu wskazuje, że kryteria nie są takie same. Skoro tytułem do przyznania odszkodowania jest stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu, z zastrzeżeniem określonego procentu tego uszczerbku przy chorobach zawodowych (art. 10 ust. 4), zobowiązanie powstaje z chwilą wystąpienia uszczerbku na zdrowiu. Zacytowana w zaskarżonym wyroku uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 maja 1998 r., III ZP 12/98, dotyczy roszczeń byłego pracownika uspołecznionego zakładu pracy z tytułu choroby zawodowej, której następstwa w postaci uszczerbku na zdrowiu wystąpiły po ustaniu stosunku pracy w czasie, gdy jego macierzysty zakład pracy był zakładem nieuspołecznionym. Sąd Najwyższy uznając Zakład Ubezpieczeń Społecznych za podmiot zobowiązany do odszkodowania stanął na stanowisku, że o zastosowaniu punktu pierwszego lub drugiego omawianego przepisu w przypadku chorób zawo- dowych decyduje data powstania zobowiązania, czyli stwierdzenia określonego uszczerbku na zdrowiu. O ile choroba zawodowa jest procesem rozwijającym się, o tyle wypadek przy pracy jako jednorazowe nagłe zdarzenie z reguły powoduje skutki w postaci uszczerbku na zdrowiu z chwilą nastąpienia zdarzenia. Może zaistnieć sy- tuacja opisana w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, w której następstwa wypadku przy pracy ujawniają się po upływie pewnego czasu, jednak nie może ona być uznana za regułę i wymaga ustaleń faktycznych w indywidualnych przypadkach. Je- żeli się przyjmie, że uszczerbek na zdrowiu wystąpił w dacie wypadku przy pracy, to z tą datą powstaje zobowiązanie do odszkodowania po stronie zakładu pracy, jeżeli 5 jest on zakładem uspołecznionym. Zobowiązanie to nie wygasa w przypadku zmian własnościowych lecz istnieje nadal i przechodzi na następców prawnych zakładu pracy (art. 231 Kodeksu pracy). Dlatego teza przytoczonego w kasacji wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 1998 r., II UKN 361/98, stwierdzająca, że pracowni- kowi przysługuje jednorazowe odszkodowanie pieniężne od zakładu pracy, który w dniu wypadku przy pracy był zakładem uspołecznionym, nie pozostaje w sprzeczno- ści z powołaną uchwałą. I w jednym i w drugim przypadku o podmiocie zobowiąza- nym do odszkodowania decyduje status własnościowy zakładu pracy w dacie po- wstania zobowiązania. Prawidłowa wykładnia art. 32 ust. 1 ustawy wypadkowej pro- wadziłaby do wniosku, że zastosowanie w niniejszej sprawie ma punkt 1 tego prze- pisu nakładający obowiązek wypłacenia odszkodowania na zakład pracy. Jednakże kasacja opierająca się na tej podstawie, że zamiast prawidłowego zastosowania art. 32 ust. 1 pkt 1 zastosowano błędnie art. 32 ust. 1 pkt 2 nie może zostać uwzględniona z innej przyczyny. W wyroku z dnia 24 kwietnia 2002 r., P.5/01 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że po pierwsze art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodo- wych jest niezgodny z art. 2 oraz z art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez to, że wprowadza nierówne traktowanie pracodawców oraz osób uprawnionych do odszkodowania i po drugie: art. 32 ust. 1 pkt 2 tej ustawy w części, w której ograni- cza odpowiedzialność Zakładu Ubezpieczeń Społecznych tylko do pracowników nie- uspołecznionych zakładów pracy i członków ich rodzin, jest niezgodny z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji. Wprawdzie orzeczenie to zapadło po wydaniu zaskarżonego wy- roku, jednak nie można uznać za błąd odstąpienie przez Sąd Apelacyjny od stoso- wania przepisu, który następnie został uznany za niekonstytucyjny. W wyroku z dnia 7 kwietnia 1998 r., I PKN 90/98 (OSNAPiUS z 2000 r. nr 1, poz. 6), Sąd Najwyższy stwierdził, że sądy powszechne są uprawnione do badania zgodności stosowanych przepisów ustawowych z Konstytucją. W uzasadnieniu tego wyroku zawarte jest stwierdzenie, że sąd powszechny, odmawiając w konkretnej sprawie zastosowania przepisu prawnego, niezgodnego jego zdaniem z Konstytucją, nie wchodzi w kom- petencje Trybunału Konstytucyjnego, gdyż nie orzeka o zgodności przepisu prawa z Konstytucją. Ten ostatni pogląd został zakwestionowany w glosach S. Rudnickiego (Monitor Prawniczy z 2001 r. nr 19, poz.986) i A. Józefowicza (Przegląd Sejmowy 2001 r. nr 2, str. 88). Zdaniem glosatorów w przypadku uznania przepisu, który ma 6 być zastosowany, za niekonstytucyjny, sąd nie może sam odmówić jego stosowania lecz powinien zwrócić się z pytaniem do Trybunału Konstytucyjnego. W niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny nie zastosował przepisu art. 32 ust. 1 pkt 1 z innych przyczyn niż jego niezgodność z Konstytucją. Przy ocenie w postępowa- niu kasacyjnym zgodności zaskarżonego wyroku z prawem nie występują już nieja- sności w kwestiach kompetencyjnych co do stwierdzania konstytucyjności przepisów ustawy. Sąd Najwyższy mając wątpliwości co do zgodności przepisu z Konstytucją nie ma potrzeby zwracania się do Trybunału Konstytucyjnego skoro kwestia ta zo- stała przez Trybunał rozstrzygnięta. Orzekając w postępowaniu kasacyjnym Sąd Najwyższy nie może stosować przepisu sprzecznego z Konstytucją. W konsekwencji należy uznać, że nie ma usprawiedliwionych podstaw kasacja oparta na zarzucie na- ruszenia prawa materialnego przez zaniechanie zastosowania obowiązującego w dacie wyrokowania przepisu ustawy, który następnie został uznany orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego za niezgodny z Konstytucją. Uznając, że zaskarżony wyrok mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312 k.p.c. oddalił kasację. ========================================