II UKN 245/00

Wyrok z dnia 28 lutego 2001 r. II UKN 245/00 Świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego pozostające w zbiegu nie tracą samodzielnego charakteru, mimo wypłacania ich w jednej kwocie. Przewodniczący SSN Barbara Wagner Sędziowie: SN Beata Gudowska, SA Herbert Szurgacz (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 28 lutego 2001 r. sprawy z wniosku Zyty K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B.B. o rentę z tytułu niezdolności do pracy w związku z chorobą zawodową, na skutek kasacji wnio- skodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 10 sierpnia 1999 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w B.B. z 15 maja 1995 r. zostało przyznane Zycie K. prawo do renty w III grupie inwalidów z tytułu choroby zawodowej. W orzeczeniu Obwodowej Komisji Lekarskiej do spraw Inwalidztwa i Za- trudnienia wyznaczono termin badań kontrolnych na kwiecień 1997 r. Wnioskodaw- czyni nie zgłosiła się na badania mimo dwukrotnego wezwania w związku z czym decyzją z 1 września 1998 r. organ rentowy wstrzymał dalszą wypłatę renty, pozo- stawiając do dalszej realizacji wypłatę emerytury, którą wnioskodawczyni pobierała w zbiegu z rentą. Wyrokiem z dnia 25 lutego 1999 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej oddalił odwołanie od wymienionej decyzji i przekazał odrębnym postanowieniem organowi rentowemu wniosek ubezpieczonej o wznowie- nie wypłaty wstrzymanego świadczenia. W apelacji od powyższego wyroku wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie za- sady niedziałania prawa wstecz przez zastosowanie jej do świadczenia rentowego, 2 przyznanego na podstawie ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z ty- tułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.), przepisów ustawy z 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz.U. Nr 100, poz. 461) oraz rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 8 sierpnia 1997 r. w sprawie orzekania o nie- zdolności do pracy dla celów rentowych (Dz.U. Nr 99, poz. 612). Zdaniem skarżącej renta została jej przyznana na stałe. Przepisy, na podstawie których została jej przy- znana renta, nie przewidywały renty okresowej. Za jej stałym charakterem przema- wiało ponadto, że w związku z zachorowaniem na chorobę zawodową stwierdzono stały uszczerbek na zdrowiu oraz że renta była wypłacana łącznie z emeryturą jako jedno świadczenie. Wnioskodawczyni domagała się objęcia rozpoznaniem przez Sąd wniosku o wznowienie wypłaty renty. Wyrokiem z dnia 10 sierpnia 1999 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach oddalił apelację. Sąd Apelacyjny podzielił dokonane przez Sąd Okręgowy ustalenia faktycz- ne. W zakresie charakteru pobieranej przez wnioskodawczynię renty nie ma, zda- niem Sądu, podstaw do przypisywania jej charakteru świadczenia przyznanego na stałe. O stałym charakterze renty nie można wnosić z faktu pobierania jej w zbiegu z emeryturą. Nie przesądza o takim charakterze renty okoliczność przyznania wnio- skodawczyni jednorazowego odszkodowania z tytułu stałego uszczerbku na zdrowiu na podstawie przepisów ustawy wypadkowej. Wreszcie, z przepisów ustawy z 28 czerwca 1996 r. zmieniającej ustawę o z.e.p., wynika, że do dotychczasowych inwa- lidów III grupy, mających wyznaczone kontrolne badanie stanu inwalidztwa, orzeka- nie w kwestii niezdolności do pracy następuje przy zastosowaniu znowelizowanych przepisów o niezdolności do pracy, w tym również dotyczących poddania się badaniu lekarskiemu oraz skutków nie poddania się temu badaniu bez uzasadnionych przy- czyn. W kasacji od tego wyroku skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię przepisów ustaw: z dnia 17 października 1991 r. o rewalory- zacji emerytur i rent (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.), z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy, z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrze- niu emerytalnym (cyt. wyżej), przepisów zarządzenia Ministra Pracy, Płac i Polityki Socjalnej z 5 sierpnia 1983 r. w sprawie składu komisji lekarskich do spraw inwa- lidztwa i zatrudnienia (Dz.U. Nr 47, poz. 214 ze zm.) przez przyjęcie, że w świetle tych przepisów oraz treści decyzji ZUS z 15 maja 1995 r. sporna renta nie miała cha- 3 rakteru trwałego. Domagała się w związku z tym uchylenia decyzji organu rentowego z dnia 1 września 1998 r. i wznowienia „wypłaty świadczenia łącznego”, przyznania kosztów postępowania kasacyjnego, ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. W uza- sadnieniu kasacji skarżąca wywodziła, że prawo do świadczenia w zbiegu wynika z art. 24 w związku z art. 25 ustawy wypadkowej. Przepisy te mają charakter szcze- gólny w stosunku do przepisów poprzednio obowiązujących ustawy o z.e.p., wyłą- czają tym samym zastosowanie art. 102 ust. 1 ustawy o z.e.p. Przyznana wniosko- dawczyni renta miała od początku charakter świadczenia stałego, w związku z czym nie miały do niej zastosowania przepisy ustawy z 28 czerwca 1996 r. zmieniające ustawę o z.e.p., ponieważ oznaczałoby to dopuszczenie działania prawa wstecz. Po- nadto, skarżąca nie poddała się badaniu lekarskiemu z uzasadnionej przyczyny, po- legającej na istnieniu przeświadczenia o stałym charakterze pobieranej renty wyni- kającym ze stwierdzonego 30 % stałego uszczerbku na zdrowiu oraz związanej z faktem, że nie została wezwana na badania kontrolne w terminie ustalonym przez KIZ, tj. w kwietniu 1997 r. Skarżąca zarzuciła również, że Sąd nie dopuścił wniosko- wanych przez nią dowodów w postaci przesłuchania świadków oraz dowodu z opinii biegłego „na okoliczność wskazaną przez skarżącą”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja nie zawiera zarzutu naruszenia przepisów postępowania (art. 3931 pkt 2 KPC). Brak „zarzutu procesowego” powoduje, że ustalenia stanowiące faktyczną podstawę rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym wyroku należy uznać za niewa- dliwe i w związku z tym wiążące dla Sądu Najwyższego. W zakresie naruszenia prawa materialnego (art. 3931 pkt 1 KPC) kasacja wskazuje ogólnie na „w szczegól- ności błędną wykładnię przepisów ustawy z dnia 17 października 1991 r. (…) w zw. z ustawą z dnia 12 czerwca 1975 r. (…) oraz ustawą z dnia 14 grudnia 1982 r. (…), a także rozporządzenia (…) z 5 sierpnia 1983 r. …” W związku z takim określeniem podstaw kasacyjnych należy wskazać, że Sąd Najwyższy wielokrotnie już wyjaśniał, że ich ujęcie w art. 3931 KPC ma charakter abstrakcyjny dlatego też w każdej spra- wie muszą być one przez wnoszącego kasację ściśle skonkretyzowane przez wska- zanie, które przepisy ustawy (artykułu, paragrafu, ustępu) zostały naruszone, na czym to naruszenie polegało oraz jaki mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Sąd Naj- 4 wyższy – działając jako sąd kasacyjny – nie może wyręczać stron ani nie jest upraw- niony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów lub też stawiania hi- potez co do tego, jakiego przepisu dotyczy podstawa kasacji (por. postanowienie SN z 26 września 2000 r., V CKN 1518/00, OSNC 2001, nr 3, poz. 39). W uzasadnieniu kasacji pełnomocnik skarżącej wskazał jednak na naruszenie przez Sąd Apelacyjny przepisów art. 18, 24 i 25 ustawy wypadkowej oraz art. 102 ustawy o z.e.p., podając na czym naruszenie to polegało. Zdaniem pełnomocnika skarżącej naruszenie art. 18 ustawy wypadkowej po- lega na przyjęciu, że renta wnioskodawczyni nie miała charakteru renty stałej. Za stałym charakterem renty przemawia okoliczność, że orzeczeniem KIZ z 4 maja 1989 r. został ustalony stały uszczerbek na zdrowiu wnioskodawczyni w wysokości 30 % z tytułu choroby zawodowej i że z powodu tej samej choroby zawodowej została ona zaliczona do III grupy inwalidów. Zarzut ten nie jest trafny. Nie można stawiać znaku równości między uszczerbkiem na zdrowiu, ustalanym w celu przyznania jednorazo- wego odszkodowania z ustawy wypadkowej, a niezdolnością do pracy jako prze- słanką prawa do renty. Trafnie wskazał Sąd Okręgowy oraz Sąd Apelacyjny, że orzekanie o stałym uszczerbku na zdrowiu oraz o niezdolności do pracy jest oparte na różnych kryteriach. Wynika to z różnej funkcji tych świadczeń. Ustalenie przez KIZ stałego uszczerbku na zdrowiu nie uzasadnia poglądu, że przyznana renta ma cha- rakter renty stałej. Na marginesie można dodać, że skarżący nie dostrzegł, że wy- mienienie w art. 18 ustawy wypadkowej renty stałej i renty okresowej datuje się od 1997 r. jako konsekwencja zniesienia ustawą z 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektó- rych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz.U. Nr 100, poz. 461) podziału na grupy inwalidów. W pierwotnej wersji, obowiązującej w dacie wydania decyzji przyznającej rentę inwalidzką, przepisy prawa ubezpieczenia społecznego nie przewidywały renty stałej. Wbrew twierdzeniu skarżącego, że orzeczenie KIZ ustalało trwałe inwalidztwo, w orzeczeniu tym została wyznaczona data badania kontrolnego przypadająca na kwiecień 1997 r. Naruszenia przepisu art. 25 ustawy wypadkowej skarżący upatruje w przyjęciu przez Sąd Apelacyjny, że świadczenia pozostające w zbiegu zachowują swoją od- rębność. Decyzja o przeliczeniu świadczenia w związku ze zbiegiem świadczeń ma ten skutek, że nie można oderwać żadnego z pozostających w zbiegu świadczeń od przeliczonego świadczenia. Powyższe wynika z art. 24 ustawy wypadkowej, który jest regulacją szczególną, wyłączającą zastosowanie art. 25 tej ustawy, odsyłającego 5 w sprawach renty inwalidzkiej nie uregulowanych ustawą wypadkową do przepisów ustawy o z.e.p. Stanowisko to nie jest trafne. Decyzje organu rentowego w zakresie emerytur i rent nie mają charakteru konstytutywnego, lecz charakter deklaratoryjny, tzn. stwier- dzają, że w związku ze spełnieniem przesłanek określonych w przepisach prawa ubezpieczony nabywa prawo do określonego świadczenia. Dotyczy to również decy- zji o przeliczeniu wysokości wypłacanej emerytury i renty w związku ze zbiegiem tych świadczeń. Wypłata w jednej kwocie świadczeń pozostających w zbiegu nie oznacza utraty samodzielnego charakteru każdego z tych świadczeń. Nie ma żadnych pod- staw do konstruowania jakiegoś rodzajowo odrębnego świadczenia o charakterze rentowym w postaci „świadczenia w zbiegu”, uregulowanego w sposób szczególny w art. 24 ustawy wypadkowej. Tym samym należy uznać za dowolne twierdzenie skar- żącej o wyłączeniu w stosunku do wnioskodawczyni zastosowanie przepisów ustawy o z.e.p. oraz ustawy z 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym ze względu na to, że sprawa została uregulowana w ustawie wypadkowej. Stosownie do art. 11 ust. 1 ustawy z 28 czerwca 1996 r. osoby mające usta- lone prawo do świadczeń wskutek zaliczenia na podstawie przepisów dotychczaso- wych do (między innymi) III grupy inwalidów uważa się za częściowo niezdolne do pracy. Orzekanie w sprawach niezdolności do pracy tych osób w przypadkach, gdy osoby te mają wyznaczone kontrolne badanie stanu inwalidztwa następuje przy za- stosowaniu przepisów art. 23-25 ustawy o z.e.p. Trafnie podkreślił Sąd Apelacyjny, że odesłanie to obejmuje również zasady i tryb orzekania o niezdolności do pracy zawarte w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 sierpnia 1997 r. w sprawie orzekania o niezdolności do pracy, w tym mówiące o obowiązku zgłosze- nia się na badanie lekarskie. W myśl art. 102 ust. 1 pkt 3 ustawy o z.e.p. wypłatę świadczeń wstrzymuje się, jeżeli osoba uprawniona do świadczeń nie poddała się badaniu lekarskiemu bez uzasadnionych przyczyn, mimo wezwania organu rentowe- go. W kasacji skarżąca zarzuca naruszenie art. 102 ustawy o z.e.p. przez przyję- cie, iż nie było uzasadnionej przyczyny niepoddania się wnioskodawczyni badaniu lekarskiemu. Zarzut ten również nie zasługuje na uwzględnienie. Nie można bowiem uznać za uzasadnioną przyczynę niestawienia się na kontrolne badanie stanu inwa- lidztwa (niezdolności do pracy) subiektywnego przekonania ubezpieczonej, że korzy- 6 sta z renty „przyznanej bezterminowo”, zwłaszcza w sytuacji, kiedy przekonania tego nie uzasadniały działania podejmowane przez organ rentowy. ZUS dwukrotnie wzy- wał wnioskodawczynię na badania kontrolne, uprzedzając ją nadto, jak ustalił Sąd Okręgowy, a które to ustalenia podzielił Sąd Apelacyjny, że konsekwencją niesta- wiennictwa będzie wstrzymanie wypłaty renty. Skoro kasacja nie zawiera usprawiedliwionych podstaw Sąd Najwyższy, w oparciu o art. 39312 KPC, orzekł jak w sentencji wyroku. ========================================