II UKN 121/97

1 Wyrok z dnia 20 maja 1997 r. II UKN 121/97 1. W przypadku kasacji wniesionej na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie KPC ... od wyroku, do którego nie zostało sporządzone pisemne uzasadnienie, Sąd Najwyższy uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania (art. 393 13 § 1 KPC), dokonując stosownej wykładni prawa (art. 393 17 KPC). 2. Niezdolność do pracy ubezpieczonego rolnika powinna być oceniona względem możliwości jej wykonywania w konkretnym gospodarstwie rolnym (art. 21 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 71, poz. 342 ze zm.). Przewodniczący SSN: Maria Tyszel, Sędziowie SN: Józef Iwulski (sprawozdawca), Barbara Wagner. Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn, po rozpoznaniu w dniu 20 maja 1997 r. sprawy z wniosku Jana M. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w K. o rentę inwalidzką rolniczą, na skutek kasacji Rzecznika Praw Obywatelskich od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 24 czerwca 1996 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Rzecznik Praw Obywatelskich, na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz.189) w związku z art. 417 § 1, 421 § 2 i 422 § 2 KPC wniósł kasację od prawomocnego wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 24 czerwca 1996 r. [...], wydanego z wniosku Jana M. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego- Oddziałowi Regionalnemu w K. o rentę inwalidzką rolniczą. Wyrokowi temu zarzucił: 1) rażące naruszenie prawa materialnego - art. 21 ust. 1 i 2 oraz art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 71, poz. 342 ze zm.), 2) rażące naruszenie przepisów postępowania - art. 3 § 2, art. 232, art. 233 § 1, 286 i art. 316 § 1 KPC (w brzmieniu obowiązującym w dacie wyrokowania), 3) naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu do 2 ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu kasacji Rzecznik Praw Obywatelskich podniósł, że Jan M. domagał się przyznania renty inwalidzkiej rolniczej z tytułu ogólnego stanu zdrowia. Obwodowa Komisja Lekarska do spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia [...] w K. orze- czeniem z dnia 14 marca 1996 r. uznała wnioskodawcę za długotrwale niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym. Wskutek zgłoszenia wadliwości tego orzeczenia przez wojewódzkiego inspektora orzecznictwa lekarskiego, ubezpieczony został poddany badaniom przez Wojewódzką Komisję Lekarską do spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia [...] w K., która orzeczeniem z dnia 27 marca 1996 r. odmówiła uznania wnioskodawcy za długotrwale niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym. W ocenie tej komisji stwierdzone schorzenia mogą okresowo powodować niezdolność do pracy, lecz nie czynią inwalidztwa i całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym. W oparciu o to orzeczenie Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddział Regionalny w K. decyzją z dnia 3 kwietnia 1996 r. odmówiła prawa do renty inwalidzkiej rolniczej. Sąd rozpoznając odwołanie wnioskodawcy powołał biegłych lekarzy sądowych z zakresu neurologii i ortopedii, którym zlecił ustalenie czy skarżący jest długotrwale niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym. Biegli w swojej opinii z dnia 28 maja 1996 r. stwierdzili u badanego: 1) okresowy zespół bólowy piersiowo-lędźwiowy na tle śla- dowego skrzywienia oraz drobnych zmian zwyrodnieniowych, 2) torbiel prawego dołu podkolanowego bez istotnego upośledzenia czynności i 3) miażdżycę, a ponadto zaniki mięśniowe (mięśnia czworogłowego) uda prawego. Neurolog rozpoznał ponadto zmiany na dnie oczu odpowiadające nadciśnieniu tętniczemu. Według opinii biegłych stwierdzony przez nich zespół chorobowy częściowo ogranicza sprawność ruchową i nie powoduje trwałej niezdolności do pracy w rolnictwie. Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich opinia ta prawdopodobnie zadecydowała o treści orzeczenia Sądu, oddalającego odwołanie wnioskodawcy. Rzecznik Praw Obywatelskich uważa, że zaskarżony wyrok jest wadliwy, gdyż stosownie do art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników jedną z przesłanek kwalifikujących rolnika do renty inwalidzkiej rolniczej jest jego długotrwała niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym. Według zaś ust. 2 tegoż artykułu rolnika uważa się za długotrwale niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym, jeżeli ze względu na pogorszenie się jego stanu zdrowia istnieją przeciwwskazania do osobistego wykonywania niezbędnych prac w danym gospodarstwie rolnym w okresie dłuższym niż sześć miesięcy. Dla rozstrzygnięcia sprawy okolicznościami istotnymi były więc stopień i czas trwania ograniczenia zdolności do pracy w gospodarstwie rolnym oraz istnienie lub brak lekarskich przeciwwskazań do osobistego wykonywania przez ubezpieczonego niezbędnych prac w jego gospodarstwie rolnym. Okoliczności te zatem wymagały szczególnie starannego wyjaśnienia w postępowaniu sądowym. Biegli lekarze sądowi ustalili, że wnioskodawca nie jest trwale niezdolny do pracy w rolnictwie. Konkluzja zawarta w ich opinii, na której oparto rozstrzygnięcie Sądu, budzi w ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich poważne zastrzeżenia ze względu na przyjęcie przez biegłych innego, niż określono w przepisach, kryterium oceny niezdolności zainteresowanego do pracy w gospodarstwie rolnym i ze względu na brak dostatecznego umotywowania wniosków końcowych opinii. Biegli ocenili stan zdrowia wnioskodawcy pod kątem trwałej niezdolności do pracy w 3 rolnictwie, gdy tymczasem według art. 21 ust. 1 i 2 i art. 22 ust. 1 ustawy dla przyznania okresowej renty inwalidzkiej rolniczej wystarcza długotrwała niezdolność rolnika do pracy, rozumiana jako takie pogorszenie stanu zdrowia, przy którym istnieją przeciwwskazania do osobistego wykonywania niezbędnych prac w danym gospodarstwie rolnym w okresie dłuższym niż sześć miesięcy. Do tej kwestii biegli sądowi nie odnieśli się w ogóle. Ponadto wobec rozbieżnych orzeczeń komisji lekarskich, różniących się zasadniczo zarówno w zakresie rozpoznanych chorób, jak i w ocenie ich wpływu na zdolność ubezpieczonego do pracy w gospodarstwie rolnym, biegli powinni byli odnieść się do tych rozbieżności, wskazać, do którego orzeczenia ewentualnie się przychylają i uzasadnić swoje stanowisko. Opinia biegłych w ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich budzi także zastrzeżenia z tego powodu, że wbrew wymaganiu art. 21 ust. 2 ustawy nie odnosi oceny zdolności ubezpieczonego do wykonywania pracy w warunkach jego gospodarstwa rolnego. Mimo, iż opinia biegłych nie została należycie i wyczerpująco uzasadniona Sąd nie zlecił biegłym jej uzupełnienia. Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich Sąd przyjmując wadliwą opinię biegłych za miarodajną do rozstrzygnięcia, naruszył obowiązujące w dacie wyrokowania art. art. 3 § 2, 232, 233 § 1, 286 i 316 § 1 KPC. Zaniechanie przez Sąd zarządzenia uzupełnienia opinii biegłych pod kątem ewentualnego istnienia długotrwałej (czasowej) niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym uniemożliwiło prawidłową ocenę upraw- nień skarżącego do renty inwalidzkiej rolniczej. Według ocen wyrażonych w kasacji, Sąd naruszył również interes Rzeczypospolitej Polskiej, ponieważ bez należytego wyjaśnienia sprawy odmówił ubezpieczonemu środków egzystencji w postaci świadczenia rentowego przewidzianego prawem. Wyrok ten podważa więc także konstytucyjną zasadę państwa prawnego i zaufania obywateli do jego organów, a w szczególności do organów wymiaru sprawiedliwości. Uzasadnia to uwzględnienie kasacji mimo upływu sześciu miesięcy od uprawomocnienia się zaskarżonego wyroku. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja wniesiona na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie KPC ... podlega rozpoznaniu na podstawie przepisów tego Kodeksu po nowelizacji, z tym, że może się ona powoływać na podstawy i być wniesiona w terminie przewidzianym dla rewizji nadzwyczajnej. Zgodnie więc z przepisem art. 393 11 KPC Sąd Najwyższy rozpoznaje taką kasację w jej granicach i jest związany stanem faktycznym stanowiącym podstawę wydania zaskarżonego orzeczenia (argument z art. 393 15 KPC). Przez stan faktyczny stanowiący podstawę wydania zaskarżonego orzeczenia należy rozumieć ustalone przez sąd rozpoznający sprawę w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku okoliczności faktyczne wynikające z przeprowadzonego postępowania dowodowego. W przypadku kasacji wniesionej na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. występuje szczególna sytuacja, w której możliwe jest zaskarżenie wyroku, do którego nie zostało sporządzone pisemne uzasadnienie. Bez tego uzasad- nienia nie jest możliwe ustalenie jaki był stan faktyczny sprawy, stanowiący podstawę jego wydania. Tym samym Sąd Najwyższy nie ma żadnej możliwości ocenić jakie są ustalenia faktyczne Sądu rozpoznającego sprawę i czy zostały one dokonane bez naruszenia przepisów postępowania. W tej sytuacji Sąd Najwyższy nie ma innej 4 możliwości rozstrzygnięcia jak tylko, zgodnie z przepisem art. 393 13 § 1 KPC, uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania z poczynieniem stosownej wykładni prawa (art. 393 17 KPC). W zakresie tej wykładni należy w pełni podzielić poglądy zaprezentowane przez Rzecznika Praw Obywatelskich w kasacji. W szczególności należy zwrócić uwagę na nie budzące większych wątpliwości przesłanki nabycia prawa do renty inwalidzkiej rolniczej, wynikające z art. 21 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 71, poz. 342 ze zm.). Zgodnie z tymi przepisami renta inwalidzka rolnicza przysługuje ubezpieczonemu, który jest długotrwale niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym. Ubezpieczonego uważa się przy tym za długotrwale niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym, jeżeli ze względu na pogorszenie się jego stanu zdrowia istnieją przeciwwskazania do osobistego wykonywania niezbędnych prac w danym gospodarstwie rolnym w okresie dłuższym niż 6 miesięcy. Z przepisu tego wynika przede wszystkim, że wystarczająca jest długotrwała (dłuższa niż 6 miesięcy) niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym, a więc nie jest konieczna trwała niezdolność do pracy. Nadto nie chodzi o niezdolność do pracy w rolnictwie czy jakimkolwiek gospodarstwie rolnym, lecz decydujące jest stwierdzenie niezdolności do pracy w konkretnym gospodarstwie rolnym ubezpieczo- nego. W wyroku z dnia 13 października 1995 r., II URN 5/95 (Prokuratura i Prawo- Orzecznictwo 1996 nr 4 poz. 49) Sąd Najwyższy stwierdził między innymi, że ubezpieczony musi być uznany za długotrwale niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym, przy czym występuje to w sytuacji, gdy z uwagi na stan zdrowia istnieją przeciwwskazania do osobistego wykonywania niezbędnych prac w danym gospodarstwie rolnym w okresie dłuższym niż 6 miesięcy. Jeszcze wyraźniej kwestię tę sformułował Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z dnia 29 kwietnia 1994 r., III AUr 130/94 (OSP 1995 z. 1 poz. 19 z glosą B. Wierzbowskiego), stwierdzając, iż użyte w art. 21 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 1991 r. Nr 7, poz. 24) sformułowanie, że ubezpieczonego uważa się za trwale niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym, jeżeli ze wzgledu na pogorszenie stanu zdrowia istnieją przeciwwskazania do osobistego wykonania niezbędnych prac w danym gospodarstwie przez okres przekraczający 6 miesięcy. Oznacza to, że ta niezdolność do pracy winna być oceniona w stosunku do konkretnego gospodarstwa. W pełni też należy podzielić poglądy Rzecznika Praw Obywatelskich co do zakresu zlecenia przeprowadzenia oceny w opinii biegłych, co do okoliczności podlegających opiniowaniu i sposobu uzasadnienia tej opinii, w szczególności co do konieczności odniesienia się do orzeczeń zapadłych w komisjach do spraw inwalidztwa i zatrudnienia. Uwzględnieniu kasacji nie stoi na przeszkodzie przekroczenie terminu określonego w art. 421 § 2 KPC (przed zmianą), gdyż jak słusznie wywiedziono w kasacji, odmowa przyznania renty inwalidzkiej rolniczej, bez należytego wyjaśnienia sprawy, podważa konstytucyjną zasadę państwa prawnego i zaufania obywateli do jego organów, a w szczególności do organów wymiaru sprawiedliwości. Wobec powyższego na podstawie wskazanych przepisów orzeczono jak w sentencji. ========================================