II UKN 104/98

Wyrok z dnia 19 czerwca 1998 r. II UKN 104/98 Jeżeli zgodnie z obowiązującym porozumieniem płacowym i regulaminem wynagradzania prowizyjnego, wynagrodzenie to przysługiwało wyłącznie za czas faktycznie przepracowany, to za okres nieobecności w pracy, spowodo- wanej pobytem w areszcie tymczasowym, prowizja nie przysługuje i nie może być uwzględniona przy ustalaniu wysokości zasiłku chorobowego. Przewodniczący SSN: Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Roman Kuczyński, Maria Tyszel (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 19 czerwca 1998 r. sprawy z wniosku Henryka R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. o wy- sokość świadczenia, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjne- go-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 3 grudnia 1997 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B., decyzją z dnia 21 marca 1995 r., odmówił Henrykowi R. uwzględnienia w podstawie wymiaru jego zasiłku cho- robowego ruchomego wynagrodzenia prowizyjnego wobec ustalenia, że wynagro- dzenie to nie zostało wnioskodawcy wypłacone, zgodnie z uregulowaniami porozu- mienia płacowego z 1991 r., że za okres tymczasowego aresztowania pracownika ta część wynagrodzenia nie przysługuje. Z tego też powodu Oddział odmówił wniosko- dawcy podwyższenia wysokości zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjne- go. W odwołaniu do Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecz- nych w Białymstoku wnioskodawca domagał się obliczenia zasiłku chorobowego i 2 świadczenia rehabilitacyjnego według wynagrodzenia w pełnej wysokości tj. od wy- nagrodzenia stałego i prowizyjnego wynagrodzenia ruchomego. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyro- kiem z dnia 30 września 1997 r. oddalił odwołanie. Sąd ten ustalił, że wnioskodawca pracował od 1 kwietnia 1991 r. w Powszechnym Zakładzie Ubezpieczeń w B., (od 1992 r. w Spółce Akcyjnej) na stanowisku dyrektora i inspektora w B. W dniu 4 stycznia 1993 r. został tymczasowo aresztowany i z uwagi na 3 miesięczną nieobec- ność w pracy umowa o pracę wygasła z dniem 4 kwietnia 1993 r. Od dnia 15 kwietnia 1993 r. wnioskodawca pobierał zasiłek chorobowy przez okres sześciu miesięcy a przez kolejnych sześć miesięcy - świadczenie rehabilita- cyjne. Za podstawę wymiaru tych świadczeń organ rentowy przyjął stałe wynagro- dzenie wnioskodawcy, w pełnej wysokości, za miesiące styczeń, luty i marzec 1993 r., bez uwzględnienia prowizyjnego wynagrodzenia ruchomego. Sąd ten ustalił, że stosownie do przepisów regulaminu i porozumienia płacowego, obowiązujących w zakładzie pracy wnioskodawcy, ruchome wynagrodzenie w postaci prowizji przysłu- giwało za faktycznie przepracowany czas pracy. Według Sądu, skoro wynagrodzenie prowizyjne za okres przebywania wnioskodawcy w areszcie śledczym nie przysługi- wało, to podstawa wymiaru zasiłku chorobowego oraz świadczenia rehabilitacyjnego wnioskodawcy została ustalona prawidłowo. Zgodnie bowiem z art. 12 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 143 ze zm.) w związku z § 1 ust. 1 pkt 1 i § 9 ust. 2 Rozporządzenia Rady Ministrów z 6 czerwca 1983 r. w sprawie zasad obliczania zasiłków z ubezpieczenia społecznego i pokrywania wydatków na te zasiłki (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 33, poz. 157 ze zm.) podstawę wymiaru zasiłku chorobowego stanowi przeciętne miesięczne wy- nagrodzenie wypłacone pracownikowi za okres trzech miesięcy poprzedzających miesiąc, w którym powstało prawo do zasiłku W uzasadnieniu swego wyroku powołał się Sąd także na prawomocny wyrok Sądu Rejonowego [...], którym oddalono powództwo Henryka R. przeciwko PZU S.A. Oddział Okręgowy w B. i PZU S.A. Inspektoratowi w B. o zasądzenie między innymi nie wypłaconego wynagrodzenia prowizyjnego za okres od grudnia 1992 r. do 4 kwietnia 1993 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku, wyro- kiem z dnia 3 grudnia 1997 r. [...] oddalił apelację wnioskodawcy, uznając za prawid- 3 łowe zarówno stan faktyczny ustalony przez Sąd pierwszej instancji, jak i wskazaną podstawę prawną rozstrzygnięcia. W kasacji od tego wyroku wnioskodawca, który wskazując jako jej podstawę naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię § 11 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. w sprawie zasad obliczania zasiłków z ubezpie- czenia społecznego oraz pokrywania wydatków na te zasiłki „poprzez uznanie, iż do wynagrodzenia w pełnej wysokości uwzględnianego przy ustalaniu podstawy wymia- ru zasiłku chorobowego mimo, iż pracownik pobierał wynagrodzenie zmniejszone w związku z pobytem w areszcie tymczasowym nie zalicza się części ruchomej-prowi- zyjnej wynagrodzenia powoda” wnosił o „rozstrzygnięcie co do istoty sprawy poprzez zmianę zaskarżonego wyroku Sądu drugiej instancji polegającą na uwzględnieniu roszczenia powoda tj. ustaleniu, że do podstawy wymiaru zasiłku chorobowego na- leży przyjąć w przedmiotowej sprawie wynagrodzenie w pełnej wysokości a więc składające się z części stałej i części ruchomej-prowizyjnej...” Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje: Jest poza sporem, że wnioskodawca w okresie trzech miesięcy kalendarzo- wych poprzedzających miesiąc, w którym powstało prawo do zasiłku chorobowego oraz następnie do świadczenia rehabilitacyjnego, otrzymał wynagrodzenie bez uwzględnienia jego części prowizyjnej. Bezsporne jest również, że prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w Białymstoku z dnia 24 kwietnia 1996 r. [...], oddalono powództwo wnioskodawcy wniesione przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpie- czeń Społecznych S.A. i Inspektoratowi w B. o wypłatę między innymi „połowy wyna- grodzenia prowizyjnego należnego w okresie od stycznia do marca 1993 r.” Rewizja wnioskodawcy od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu Wojewódzkiego- Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 2 grudnia 1996 r. [...], a Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 10 kwietnia 1997 r., I PKN 78/97 oddalił jego ka- sację. Sąd Najwyższy podziela pogląd wyrażony w uzasadnieniu Sądu Wojewódz- kiego i zaakceptowany przez Sąd Apelacyjny, że skoro zgodnie z obowiązującym w zakładzie pracy wnioskodawcy porozumieniem płacowym i regulaminem wynagra- dzania prowizyjnego, wynagrodzenie to przysługiwało wyłącznie za czas faktycznie przepracowany, to za okres nieobecności w pracy, spowodowanej pobytem w aresz- 4 cie tymczasowym, prowizja nie przysługiwała. Bezpodstawny jest zarzut kasacji, że z takim stanowiskiem Sądu nie można się zgodzić, „(...) ponieważ powód w związku z tymczasowym aresztowaniem oczywiście nie mógł świadczyć pracy i wskutek tego otrzymywał zmniejszone wynagrodzenie a poprzez „pełne wynagrodzenie”, o którym mowa w § 11 rozporządzenia należy rozumieć takie wynagrodzenie, jakie pracownik by otrzymywał, gdyby nie był aresztowany”. Jak wynika z wyjaśnienia Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych S.A. z dnia 28 czerwca 1993 r. [...] do § 9 ust. 2 porozumienia płacowego z 1991 r., stanowiącego, że: „ruchome wynagrodzenie prowizyjne przysługuje pracownikowi za faktycznie przepracowany czas pracy oraz okres urlopu wypoczynkowego” wprowa- dzono aneks z dnia 21 lutego 1992 r. dodając do § 9 ust. 3 o następującej treści: „Za okres choroby wypłaca się prowizję pracowniczą w wysokości 50-70% stawki jaka przysługuje pracownikowi. Do podstawy obliczenia zasiłku macierzyńskiego i opie- kuńczego włącza się prowizję pracowniczą w wysokości przeciętnej prowizji z trzech ostatnich miesięcy.” To szczegółowe uregulowanie wypłacania wynagrodzenia pro- wizyjnego za okresy, w których pracownik nie świadczył pracy z określonych przy- czyn wskazuje, że aneksem w sposób świadomy i jednoznaczny, wyłączono możli- wość wypłacania prowizyjnej części wynagrodzenia tym pracownikom, którzy nie mogli świadczyć pracy z powodu tymczasowego aresztowania. Zgodnie z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. w sprawie zasad obliczania zasiłków z ubezpieczenia społecznego oraz pokrywania wydatków na te zasiłki (Dz.U. Nr 33, poz. 157 ze zm.) zwanego dalej rozporządze- niem, które obowiązywało do dnia 1 marca 1995 r., podstawę wymiaru zasiłku cho- robowego stanowiło (...) przeciętne miesięczne wynagrodzenie wypłacone pracowni- kowi. Przepisu tego nie można pominąć przy dokonywaniu wykładni przepisu § 11 rozporządzenia, który ma zastosowanie w rozpatrywanej sprawie. Przepis ten sta- nowi, że: „Jeżeli w okresie, z którego wynagrodzenie przyjmuje się do ustalenia podstawy wymiaru zasiłku chorobowego, pracownik pobierał wynagrodzenie w zmniejszonej wysokości w związku z pobytem w areszcie tymczasowym, przy ustala- niu podstawy wymiaru zasiłku chorobowego uwzględnia się wynagrodzenie w pełnej wysokości.” W obydwu tych przepisach ustawodawca użył czasowników w czasie przeszłym, jednakże w § 1 w postaci dokonanej (wynagrodzenie wypłacone), nato- miast w § 11 w postaci niedokonanej (pracownik pobierał). Ta gramatyczna różnica, zwłaszcza postać czasownika „pobierać” prowadzi - zdaniem składu orzekającego - 5 do wniosku, że stosownie do § 11 rozporządzenia za podstawę wymiaru zasiłku cho- robowego pracownika, który w związku z pobytem w areszcie tymczasowym (w okre- sie, z którego wynagrodzenie przyjmuje się do ustalenia podstawy wymiaru zasiłku chorobowego) pobierał wynagrodzenie w zmniejszonej wysokości, przyjmuje się wy- nagrodzenie w pełnej wysokości, niezależnie od tego, czy spełnione zostały przes- łanki warunkujące wyrównanie wynagrodzenia za ten okres, określone w § 6 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 18 grudnia 1974 r. w sprawie obliczania wynagrodzenia za czas niewykonywania pracy... (Dz.U. Nr 51, poz. 334 ze zm.) obowiązującego do dnia 2 czerwca 1996 r. Przepis § 11 rozporzą- dzenia jest przepisem szczególnym, stanowiącym wraz z § 10 wyjątek od zasady określonej w § 1 tj. zasady uwzględniania w podstawie wymiaru zasiłku chorobowego wynagrodzenia wypłaconego pracownikowi i jako przepis szczególny podlega wykładni ścisłej. Wysokość podstawy wymiaru zasiłku chorobowego była i jest ściśle powiązana z wysokością wynagrodzenia realnie uzyskanego przez pracownika w okresie poprzedzającym zachorowanie i omawiane rozporządzenie w sposób jedno- znaczny, w poszczególnych przepisach wskazywało sytuacje, w których w podstawie wymiaru zasiłku chorobowego uwzględniane było wynagrodzenie przysługujące a nie wypłacone (§ 3, § 5). Sąd Najwyższy nie podziela poglądu wyrażonego w kasacji, że przez zawarte w § 11 rozporządzenia sformułowanie „wynagrodzenie w pełnej wysokości” należy rozumieć takie wynagrodzenie jakie pracownik by otrzymał, gdyby nie był areszto- wany. Wnoszący kasację nie przedstawił żadnego wywodu prawnego dla poparcia tego poglądu, a nie potwierdza go ani wykładnia gramatyczna, jak wyżej wskazano, ani też inne metody wykładni. Poprzez „wynagrodzenie w pełnej wysokości”, o któ- rym mowa w § 11 rozporządzenia należy więc rozumieć wynagrodzenie wypłacone pracownikowi w wysokości ograniczonej, zgodnie z § 11 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie regulaminów pracy oraz zasad usprawiedliwiania nieobecności w pracy i udzielania zwolnień od pracy (Dz.U. Nr 49, poz. 299 ze zm.) do połowy wynagrodzenia wynikającego z osobistego zaszerego- wania, zwiększone o pozostałą połowę tegoż wynagrodzenia. Bezprzedmiotowe jest powołanie w kasacji, instrukcji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 lipca 1983 r. w sprawie świadczeń pieniężnych z ubezpiecze- nia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.Urz. ZUS z 1983 r. Nr 6, poz. 19) według której w razie pobierania wynagrodzenia w zmniejszonej wysokości w 6 związku z pobytem w areszcie tymczasowym przy ustalaniu podstawy wymiaru zasił- ku chorobowego uwzględnia się wynagrodzenie w pełnej wysokości jedynie z wyłą- czeniem składników nie uwzględnionych w podstawie wymiaru zasiłku. Zdaniem wnoszącego kasację skoro w załączniku nr 1 do tej instrukcji zawierającym wykaz składników wynagrodzenia, których nie uwzględnia się w podstawie zasiłku choro- bowego, nie wymieniono prowizji, to również wynagrodzenie prowizyjne, którego wnioskodawca nie otrzymał za okres przebywania w tymczasowym areszcie powinno być uwzględnione przy ustalaniu podstawy wymiaru jego zasiłku chorobowego. Sąd Najwyższy nie podziela tego poglądu. Przede wszystkim instrukcja Zakładu Ubez- pieczeń Społecznych nie jest normą prawną, rodzącą podmiotowe roszczenia, lecz regułą interpretacyjną stosowaną w praktyce organów rentowych. Ponadto, w syste- mie ekonomicznym w roku 1983, wynagrodzenie prowizyjne było stosowane w bar- dzo ograniczonym zakresie, najczęściej stanowiło wynagrodzenie osób wykonują- cych pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej, które to osoby podlegały odrębnemu od pracowniczego ubezpieczeniu społecznemu. Odrębnie też uregulowano ustalanie składek i zasady obliczania podstawy wymiaru świadczeń przysługujących tym osobom. Sąd Najwyższy zauważa, że na podstawie § 2 ust. 1 pkt 8 rozporządzenia wynagrodzenie osiągane przez pracowników zatrudnionych w charakterze pośredni- ków ubezpieczeniowych Państwowego Zakładu Ubezpieczeń mogło być uważane za wynagrodzenie ulegające znacznemu wahaniu a wówczas, zgodnie z § 1 pkt 2 tegoż rozporządzenia, podstawę wymiaru zasiłku chorobowego stanowiło przeciętne, mie- sięczne wynagrodzenie wypłacone pracownikowi za okres 12 miesięcy kalendarzo- wych poprzedzających miesiąc, w którym powstało prawo do zasiłku chorobowego, lecz rozważania na ten temat wykraczają poza ramy rozpatrywanej kasacji. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uznał, że zaskarżony wyrok nie narusza wskazanych w kasacji przepisów prawa materialnego a kasacja, wobec braku usprawiedliwionych podstaw, podlega oddaleniu i na podstawie art. 393 12 KPC orzekł jak w sentencji wyroku. ========================================