II UK 97/10

Wyrok z dnia 1 września 2010 r. II UK 97/10 Mechanizm waloryzowania świadczeń emerytalno-rentowych określony w art. 6 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 8, poz. 66 ze zm.) w brzmieniu nadanym przez art. 159 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) ma zastosowanie także do świadczeń, do których prawo powstało przed 1 stycznia 1999 r. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Roman Kuczyński, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 1 września 2010 r. sprawy z wniosku Antoniego K. przeciwko Wojskowemu Biuru Emerytalnemu w P. o wysokość świadczenia, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 21 października 2009 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 26 maja 2009 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu oddalił odwołanie Antoniego K. od decyzji Wojskowego Biura Emerytalnego w P. (zwanego dalej wojskowym organem emerytalnym) z dnia 29 stycznia 2009 r., w której odmówiono ponownego ustalenia wysokości świadcze- nia emerytalnego wnioskodawcy. Podstawę rozstrzygnięcia stanowił następujący stan faktyczny. Decyzją z dnia 3 czerwca 1998 r. wojskowy organ emerytalny przy- znał wnioskodawcy emeryturę wojskową na podstawie przepisów ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 8, poz. 66 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o zapatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych). Świadczenie to podlegało walo- 2 ryzacji na podstawie art. 6 tej ustawy, który z dniem 1 stycznia 1999 r. uzyskał nowe brzmienie nadane mu przez art. 159 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o eme- ryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach). Wyrokiem z dnia 21 października 2009 r. Sąd Apelacyjny w Poznaniu oddalił apelację wnioskodawcy od powyższego wyroku, wskazując, że art. 6 ustawy o za- opatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 1999 r. stanowił, iż emerytury podlegają waloryzacji w takim samym stopniu i terminie, w jakim następuje wzrost uposażenia zasadniczego żołnierzy zawodowych pozostających w służbie i zajmujących analogiczne stanowiska. Wskutek reformy systemu ubezpieczeń społecznych z dniem 1 stycznia 1999 r. weszła w życie ustawa o emeryturach i rentach. Przepis art. 159 tej ustawy nadał nowe brzmienie art. 6 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych, zgodnie z którym eme- rytury podlegają waloryzacji na zasadach i w terminach przewidzianych w przepisach o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W ocenie Sądu drugiej instancji, brak jest podstaw dla przyjęcia, że wobec wnioskodawcy - jako osoby, której przyznano prawo do świadczenia emerytalnego przed dniem 1 stycznia 1999 r. - powinny mieć zastosowanie przepisy ustawy o za- opatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych, w szczególności art. 6 w nieobowią- zującym brzmieniu. Wobec braku przepisów przejściowych, nowe brzmienie wskaza- nej normy odnosi się do wszystkich podmiotów uprawnionych do świadczeń emery- talnych przysługujących żołnierzom zawodowym. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku wnioskodawca zarzucił naru- szenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie: 1) art. 6 ustawy z dnia 10 grud- nia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych w brzmieniu nada- nym przez art. 159 ust. 1 (prawidłowo: pkt 1) ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. „o rentach i emeryturach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych”, przez jego błędną wykładnię, co skutkowało tym, że wynik logiczny orzeczenia Sądu drugiej instancji jest błędny, a zarzuty apelacyjne nie zostały rozpoznane; 2) art. 2 Konstytucji oraz „art. 1 Protokołu 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka”, przez ich całkowite po- minięcie. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że przyjęta interpretacja art. 159 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach prowadzi do pokrzywdzenia wnioskodawcy 3 względem osób przechodzących na emeryturę po 1 stycznia 1999 r., ponieważ po tym dniu nastąpiły istotne zmiany w wysokości uposażenia żołnierzy zawodowych, od których zależy wartość świadczeń emerytalnych. W ocenie skarżącego, interpre- tacja i praktyka stosowana przez orzekające sądy jest niewystarczająca i sprzeczna z wynikającymi z art. 2 Konstytucji RP zasadami niedziałania prawa wstecz (lex retro non agit) i demokratycznego państwa prawnego oraz pomija zasadę poszanowania praw nabytych. Zdaniem skarżącego, Sąd drugiej instancji nie był w stanie wskazać przepisów, na podstawie których wobec wnioskodawcy miałyby mieć zastosowanie mniej korzystne niż poprzednio zasady waloryzacji świadczeń, poprzestając na stwierdzeniu, że „takie brzmienie art. 6 ustawy bezsprzecznie utraciło moc". Tymcza- sem żaden z przepisów nie daje prawa wyboru pomiędzy jedną i drugą normą, żaden nie informuje, która z nich ma pierwszeństwo, oraz że poprzednie przepisy tracą moc obowiązującą (derogacja). Zmiany w powołanych ustawach nie przewidują przepisów intertemporalnych i derogacyjnych, mają charakter materialnoprawny i dotyczą spo- sobu i zakresu nabywania lub kształtowania uprawnień, gdyż „prawo do świadczenia to także prawo do konkretnego sposobu jego obliczania/waloryzacji”. Tym samym w świetle utrwalonego orzecznictwem Sądu Najwyższego nie dotyczą one wniosko- dawcy (tak w wyroku z dnia 24 lutego 1998 r., I CKN 504/97, zgodnie z którym we- dług reguł prawa międzyczasowego do stosowania prawa materialnego do czynności prawnych i innych zdarzeń stosuje się prawo obowiązujące w chwili dokonania czyn- ności lub powstania zdarzeń prowadzących do określonych stosunków prawnych). Nadto pozbawienie wnioskodawcy prawa do waloryzacji świadczeń emerytalnych stanowi naruszenie art. 1 Protokołu Nr 1 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. W tym zakresie skarżący wskazał na wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowie- ka w Strasburgu z dnia 11 kwietnia 2008 r., nr 74168/01 w sprawie Wilkowicz prze- ciwko Polsce. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzuty skargi kasacyjnej są niezasadne. Przepis art. 6 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych w brzmieniu nadanym przez art. 159 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach stanowi, że emerytury i renty podlegają waloryzacji na zasadach i w terminach przewidzianych w przepisach o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W obowiązującej poprzednio wersji świadcze- 4 nia te podlegały waloryzacji w takim samym stopniu i terminie, w jakim następował wzrost uposażenia zasadniczego żołnierzy zawodowych pozostających w służbie i zajmujących analogiczne stanowiska (art. 6 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu żołnierzy zawodowych w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 1998 r.). Równocześnie w art. 179 ustawy o emeryturach i rentach zmodyfikowano z dniem 1 stycznia 1999 r. wysokość emerytur i rent przyznanych od uposażeń osiągniętych przed tą datą mię- dzy innymi na podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodo- wych poprzez ich poddanie dodatkowej waloryzacji wskaźnikiem 104,3%. Z mocy art. 196 powołanej ustawy, weszła ona w życie z dniem 1 stycznia 1999 r. (poza art. 182), nie budzi więc wątpliwości, że z tym dniem weszło także w życie nowe brzmie- nie art. 6 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych, co jest równo- znaczne z utratą ze wskazaną datą mocy obowiązującej jego dotychczasowej treści. Oznacza to, że ustawa o emeryturach i rentach zmodyfikowała ze wskazaną datą zarówno wysokość świadczeń emerytalnych żołnierzy zawodowych przyznanych przed dniem 1 stycznia 1999 r., poprzez ich podwyższenie wskaźnikiem dodatkowej waloryzacji, jak i zasady waloryzacji tych świadczeń na przyszłość. Brak przepisu intertemporalnego, który stanowiłby o zachowaniu dotychczasowego mechanizmu waloryzacji emerytur wojskowych do świadczeń, do których prawo zostało nabyte przed 1 stycznia 1999 r., wskazuje, że art. 6 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żoł- nierzy zawodowych w nowej wersji ma zastosowanie także do świadczeń, do których prawo powstało przed tą datą. Zdaniem skarżącego, takiej interpretacji sprzeciwia się wyrażona w art. 2 Kon- stytucji RP zasada demokratycznego państwa prawnego, z którą łączą się między innymi zasady ochrony praw nabytych oraz niedziałania prawa wstecz. W istocie skarżącemu nie chodzi więc o błędną wykładnię art. 6 ustawy o zaopatrzeniu eme- rytalnym żołnierzy zawodowych i ich rodzin w brzmieniu nadanym przez art. 159 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach, ale o jego błędne zastosowanie. Kwestia zgodności art. 6 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawo- dowych w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1999 r. z zasadą ochrony praw nabytych została rozstrzygnięta w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 grudnia 1999 r., K 4/99 (OTK 1999 nr 7, poz. 65), w którym stwierdzono, że nie sta- nowi jej naruszenia zrównanie zasady waloryzacji świadczeń wojskowych z zasa- dami waloryzacji przewidzianymi w ustawie o emeryturach i rentach, również w od- niesieniu do osób, którym przed 1 stycznia 1999 r. przysługiwało prawo podmiotowe 5 do świadczenia z zaopatrzenia wojskowego. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał podkreślił między innymi, że przedmiotem ochrony przewidzianej w zasadzie ochrony praw słusznie nabytych jest przysługujące już określonej osobie prawo podmiotowe. Z zasady tej nie wynika natomiast zakaz zmiany przepisów określających sytuację prawną osoby w zakresie, w którym sytuacja ta nie wyraża się w przysługującym da- nej osobie prawie podmiotowym. Prawo do waloryzacji emerytur i rent - rozumiane jako uprawnienie do zachowania stałej wartości ekonomicznej przyznanych świad- czeń emerytalno-rentowych - jest istotnym elementem prawa do zabezpieczenia społecznego w zakresie i formie, które określa ustawa (art. 67 ust. 1 Konstytucji RP), jednakże sama metoda podwyższania nominalnej wartości przysługujących świad- czeń przyjęta w normujących waloryzację przepisach nie stanowi istoty prawa do waloryzacji. Poprzez zmianę sposobu waloryzacji przysługujących świadczeń (ich podwyższania), zachowującą instytucję przystosowania ich wartości do siły nabyw- czej pieniądza, nie dochodzi ani do pozbawienia prawa do świadczeń emerytalno- rentowych, ani wyłączenia ich waloryzacji, a jedynie do zmodyfikowania na przy- szłość mechanizmu ich waloryzowania. Natomiast naruszenie oczekiwań określonej grupy świadczeniobiorców co do przewidywanego poziomu przyszłych świadczeń nie stanowi samo przez się naruszenia prawa do waloryzacji, a w konsekwencji - nie- zgodnego z ustawą zasadniczą arbitralnego ograniczenia zasady ochrony praw na- bytych. Treścią zasady lex retro non agit jest zakaz stanowienia prawa, które nakazy- wałoby stosowanie nowo ustanowionych norm prawnych do sytuacji zaistniałych przed ich wejściem w życie. Prawo powinno co do zasady działać na przyszłość i wobec tego nie należy stanowić przepisów, które miałyby być stosowane do zdarzeń zaszłych i zakończonych przed ich wejściem w życie, jeżeli nowe ukształtowanie praw i obowiązków obywateli prowadziłoby lub mogło prowadzić do pogorszenia ich sytuacji prawnej w stosunku do stanu poprzedniego, co pozostaje w ścisłym związku z nakazem poszanowania praw słusznie nabytych (por. między innymi wyroki Trybu- nału Konstytucyjnego z dnia 12 maja 2009 r., P 66/07, OTK-A 2009 nr 5, poz. 65 oraz z dnia 15 lipca 2009 r., K 64/07, OTK-A 2009 nr 7, poz. 110 i orzeczenia w nich powołane). Nie budzi wątpliwości, że ustawa o emeryturach i rentach nie zmodyfikowała sposobu waloryzacji wojskowych świadczeń emerytalno-rentowych z mocą wsteczną, ale na przyszłość, a sam mechanizm (metoda) podwyższania ustalonych 6 już świadczeń nie jest równoznaczny z prawem do waloryzacji i nie jest jego istotą, o czym wyżej była mowa. Nie jest do końca trafny pogląd skarżącego, że prawo do świadczenia emerytalno-rentowego obejmuje prawo do konkretnego sposobu zarów- no jego obliczania jak i waloryzowania. Czym innym jest bowiem ukształtowane prawo podmiotowe do świadczenia emerytalno-rentowego i sposobu ustalenia pod- stawy wymiaru jego wysokości, a czym innym sposób waloryzowania (podwyższania) na przyszłość ustalonego już świadczenia. Zmiana metody podwyższania świadcze- nia w przyszłości nie pozbawiła wnioskodawcy prawa do jego waloryzacji, a w kon- sekwencji sytuacja prawna skarżącego w zakresie istotnych elementów już ukształ- towanego i przysługującego mu prawa do świadczenia nie uległa pogorszeniu. Za- rzut niezgodności art. 6 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych w brzmieniu nadanym przez art. 159 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z wyra- żoną w art. 2 Konstytucji RP zasadą niedziałania prawa wstecz okazał się zatem nie- usprawiedliwiony, podobnie jak bliżej niesprecyzowany zarzut obrazy art. 1 Protokołu Nr 1 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, poprzez pozbawienie skarżącego prawa do waloryzacji świadczenia emerytalnego. Powołanie się w tym zakresie na wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 11 kwietnia 2008 r., nr 74168/01 w sprawie Wilkowicz przeciwko Polsce jest bezprzedmiotowe, gdyż wska- zane orzeczenie zapadło w zupełnie innym stanie faktycznym i prawnym niż wynika- jący ze sprawy, w której wniesiona została rozpoznawana skarga kasacyjna. Należy wreszcie zwrócić uwagę, że w powołanym wyżej wyroku z dnia 20 grudnia 1999 r., K 4/99 Trybunał Konstytucyjny wyraził pogląd, iż - w odniesieniu do emerytów służb mundurowych - „przy wprowadzonej kompleksowej i gruntownej zmianie systemu ubezpieczeń społecznych zasada równości uzasadnia modyfikację sfery dotychczasowych uprawnień, chyba że miałyby one uzasadnienie w treści ob- owiązujących przepisów konstytucyjnych, co jednak nie ma miejsca w rozpatrywanej sprawie”. W ocenie Trybunału, „istotna podmiotowo różnica (podstawa zróżnicowania statusu prawnego) ma tu miejsce do czasu pozostawania w służbie (…), natomiast później osoba taka staje się przede wszystkim emerytem i winna zasadniczo podle- gać ogólnym regulacjom dotyczącym tej grupy osób”. Należy więc przyjąć, że dosto- sowanie po dniu 1 stycznia 1999 r. mechanizmów waloryzacji emerytur wojskowych do powszechnych, jednolitych i równych dla wszystkich ubezpieczonych reguł walo- ryzowania świadczeń emerytalno-rentowych nastąpiło w drodze uprawnionej inge- rencji ustawodawcy, który nie naruszył tzw. ekspektatyw maksymalnie ukształtowa- 7 nych, do jakich nie zalicza się stosowania na przyszłość mechanizmów waloryzowa- nia tych świadczeń. Tego typu mechanizmy mogą być zatem legislacyjnie modyfiko- wane z mocą ex nunc. Ustawodawca nie tylko był legitymowany, ale nawet zobowią- zany do realizacji zawartej w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasady równości wobec prawa wszystkich obywateli znajdujących się w podobnej sytuacji prawnej (tu: posia- dających status emeryta), a w szczególności do zapewnienia zasady równości wszystkich ubezpieczonych niezależnie od systemu ubezpieczeń społecznych (za- opatrzeniowego lub powszechnego), któremu podlegają. W takim postrzeganiu nor- matywnym, określona data zakończenia służby wojskowej i uzyskanie uprawnień z wojskowego zaopatrzenia emerytalnego nie jest usprawiedliwionym kryterium zróżni- cowania wojskowych uprawnień zaopatrzeniowych dla utrzymania korzystniejszego mechanizmu waloryzacji „starszych” emerytur wojskowych w porównaniu do tego samego typu świadczeń, które uprawnieni nabywają po dniu 1 stycznia 1999 r. i które następnie miałyby podlegać mniej korzystnym sposobom waloryzacji (por. postano- wienie Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2009 r., I UK 294/09, niepublikowane). Z tych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu z mocy art. 39814 k.p.c. ========================================