II UK 78/04

Wyrok z dnia 3 grudnia 2004 r. II UK 78/04 Istnienie wspólności majątkowej między małżonkami nie jest wystarcza- jące dla stwierdzenia wspólności małżeńskiej jako przesłanki nabycia prawa do renty rodzinnej (art. 41 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.; art. 70 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN Jerzy Kwaśniewski, Andrzej Wasilewski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 grudnia 2004 r. sprawy z wniosku Antoniny K. przeciwko Zakładowi Emerytalno - Rentowemu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie o rentę rodzinną, na skutek kasa- cji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 6 stycznia 2004 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 6 stycznia 2004 r. [...] oddalił apelację wnioskodawczyni Antoniny K. w sprawie przeciwko Zakładowi Emerytalno - Rentowemu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie o rentę rodzinną, podzielając ustalenia faktyczne i oceny prawne wyrażone w wyroku Sądu pierwszej instancji, który ustalił, że między wnioskodawczynią a jej zmarłym mężem nie istniała w chwili śmierci wspólność małżeńska, mimo że tzw. ustawowa wspól- ność majątkowa nie była zniesiona. Na uzasadnienie tego stanowiska Sąd wskazał, że mąż wnioskodawczyni zmarł w dniu 18 lipca 1996 r., natomiast wnioskodawczyni od 1985 r. nieprzerwanie przebywała w Stanach Zjednoczonych. W ocenie Sądu, 2 długotrwały pobyt wnioskodawczyni za granicą spowodował brak, zarówno wspólno- ści gospodarczej, jak i więzi fizycznej i duchowej. Oceniając spełnienie warunków określonych w art. 41 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), do którego odsyłał przepis art. 24 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Straży Granicz- nej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz.U. Nr 53 , poz. 214 ze zm.), Sąd stwierdził, że wnioskodawczyni osiągnęła co prawda wiek wymagany przepisem art. 41 ust. 1, nie spełniła jednak określonego w ust. 3 wymogu pozostawania w chwili śmierci męża we wspólności małżeńskiej, nie mając ustalonego prawa do alimentów. Wyrok ten zaskarżyła kasacją wnioskodawczyni i opierając ją na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 41 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin w związku z art. 24 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Straży Granicz- nej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin, wniosła o jego zmianę i uwzględnienie odwołania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Na wstępie trzeba zauważyć, że kasacja w tej sprawie oparta została jedynie na podstawie wymienionej w art. 3931 pkt 1 k.p.c., a więc na naruszeniu prawa mate- rialnego, co ma ten skutek, że Sąd Najwyższy przy rozpoznaniu sprawy jest związa- ny ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39311 k.p.c.). Te podstawy faktyczne to między innymi ustalenie, że małżonkowie Antonina i Wilhelm K. nie prowadzili wspólnego gospodarstwa domowego, w trakcie wieloletniego pobytu wnioskodawczyni w USA właściwie nie utrzymywała ona kon- taktów listowych i telefonicznych z mężem, nie wróciła do kraju po doznaniu przez niego wylewu krwi do mózgu, wreszcie nie przyjechała na pogrzeb męża, a do Polski wróciła w 1998 r. - prawie dwa lata po jego śmierci. Przy takich ustaleniach Sąd przyjął, że wnioskodawczyni w chwili śmierci męża nie pozostawała z nim we wspól- ności małżeńskiej, zaś przez ostatnie dziesięć lat małżonków łączyła jedynie więź ekonomiczna. 3 Przepis art. 41 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emery- talnym pracowników i ich rodzin stanowił, że małżonka rozwiedziona lub wdowa, która w chwili śmierci męża nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej, ma prawo do renty rodzinnej, jeżeli oprócz spełnienia warunków określonych w ust. 1 lub 2 miała w chwili śmierci męża prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową. Przepis art. 70 ust. 3 obecnie obowiązującej ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jed- nolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) regulację tę powtarza, przy czym dla porządku należy zauważyć, że art. 192 ostatnio powołanej ustawy, stanowi, iż ile- kroć przepisy odsyłają do przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (...) należy przez to rozumieć odesłanie do przepisów o emeryturach i rentach z FUS. Pojęcie „wspólność małżeńska” - niezdefiniowane w ustawie o emeryturach i rentach z FUS - nie występuje także na gruncie przepisów prawa rodzinnego i opie- kuńczego. Powołany w kasacji przepis art. 31 k.r.o., a także inne przepisy tego aktu, np. art. 52 i art. 55, używają określenia „wspólność majątkowa”. Jej przeciwieństwem jest rozdzielność majątkowa. Terminy wspólność małżeńska i wspólność majątkowa nie są synonimiczne. Stosunki majątkowe między małżonkami są tylko jedną z płasz- czyzn, na której realizuje się wspólność małżeńska. Wspólność majątkowa nie jest wystarczającą przesłanką wspólności małżeńskiej. Wzajemne powinności małżon- ków określa najogólniej art. 23 k.r.o. Są to: wspólne pożycie, wzajemna pomoc, wier- ność oraz współdziałanie dla dobra rodziny. Użyty w art. 41 ust. 3 ustawy o z.e.p. i powtórzony w art. 70 ust. 3 obecnie obowiązującej ustawy o emeryturach i rentach z FUS, termin wspólność małżeńska bliższy jest pojęciu „wspólne pożycie" niż „wspól- ności majątkowej”. Pojęcie „pozostawania we wspólności małżeńskiej” znalazło wy- kładnię w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W wyroku z dnia 6 marca 1997 r., II UKN 17/97 (OSNAPiUS 1997 nr 23, poz. 477), Sąd Najwyższy stwierdził, że przez wspólność małżeńską należy rozumieć rzeczywisty związek łączący oboje małżon- ków, obejmujący wspólne zamieszkiwanie i prowadzenie wspólnego gospodarstwa, wspólne pożycie, wierność i pomoc we współdziałaniu dla dobra rodziny. Wspólność małżeńska, niezdefiniowana w przepisach ustawy o z.e.p., to istniejąca między mał- żonkami więź duchowa, fizyczna i gospodarcza. Oznacza to rzeczywisty, a nie tylko formalny potwierdzony aktem małżeńskim, związek łączący dwoje ludzi. W wyroku z dnia 20 maja 1997 r., II UKN 122/97 (OSNAPiUS 1998 nr 6, poz. 189), Sąd Najwyż- 4 szy wyraził pogląd, że istnienie małżeńskiej wspólności majątkowej (art. 31 k.r.o.) nie wystarcza do przyjęcia, że małżonkowie pozostawali ze sobą we wspólności małżeń- skiej w rozumieniu art. 41 ust. 3 ustawy o z.e.p. Stanowisko to Sąd Najwyższy pod- trzymywał w kolejnych orzeczeniach. W uzasadnieniu wyroku z dnia 8 stycznia 1999 r., II UKN 320/98 (OSNAPiUS 2000 nr 5, poz. 191), zawierającego tezę o treści ta- kiej, jak w poprzednim wyroku, Sąd Najwyższy wypowiedział pogląd, że wspólność majątkowa małżeńska powstaje z mocy prawa przez sam fakt zawarcia małżeństwa i trwa do jego ustania, niezależnie od pozostałych więzi łączących małżonków, w szczególności fizycznej i duchowej. Gdyby ustawodawca dla celów renty rodzinnej utożsamiał wspólność majątkową małżeńską z użytą w art. 41 ust. 3 ustawy o z.e.p. wspólnością małżeńską - zbędny byłby wymóg legitymowania się przez wdowę nie- pozostającą w takiej wspólności prawem do alimentów ustalonych wyrokiem lub ugodą sądową. Jakkolwiek podstawa prawna oraz przesłanki zasądzenia alimentów są w każdym z tych przypadków inne (art. 23 k.r.o., art. 60 k.r.o.), ich funkcja i cel są te same. Ustawodawca konsekwentnie przyznaje je, choć pod wieloma warunkami szczególnymi, osobom uprawnionym do alimentacji ze strony zmarłego. Renta ro- dzinna jest bowiem świadczeniem kompensującym utracone wskutek śmierci żywi- ciela środki utrzymania. Jej funkcja alimentacyjna jest podstawowa i bezsporna. Sądy zarówno pierwszej jak i drugiej instancji prawidłowo zatem zinterpretowały art. 41 ust. 3 ustawy o z.e.p. Wprawdzie w przywołanym w kasacji wyroku z dnia 12 czerwca 2002 r., II UKN 443/01, (OSP 2003 nr 6, poz. 84 z krytyczną glosą K. Śleb- zaka), wyrażono pogląd iż „przepis art. 41 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin nie uzależnia prawa do renty rodzinnej wdowy pozostającej z mężem w chwili jego śmierci we wspólności mająt- kowej małżeńskiej (ustawowej lub umownej) od spełnienia warunku pozostawania z nim we wspólnym pożyciu”, jednak Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniej- szej sprawie tego poglądu nie podziela, wskazując, iż pojęcie „wspólność małżeńska” użyte w ustawie określa pewien stan faktyczny, którego treść wyznaczać będzie obowiązek wspólnego pożycia wyrażony w art. 23 k.r.o., podzielając w tej mierze stanowisko wyrażone w powołanej glosie. Za powołaną glosą warto też wskazać, że gdyby postawić znak równości między pojęciem „wspólność małżeńska” używanym w ustawie emerytalnej i pojęciem „wspólność majątkowa małżeńska” (ustawowa lub umowna) używanym w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, nie byłoby podstaw do odmowy przyznania renty rodzinnej jednemu z małżonków, mimo faktycznej separa- 5 cji i nieutrzymywania żadnych więzi z drugim małżonkiem, prowadzenia własnego, oddzielnego gospodarstwa domowego, gdy tymczasem „omawiane świadczenie służy pokryciu określonej potrzeby, której badanie zostało stypizowane i uzależnione od istnienia wspólności małżeńskiej”. Gdy więc jedyną powołaną podstawą kasacji był zarzut naruszenia prawa materialnego, niepodzielony przez Sąd Najwyższy, należało, stosownie do art. 39312 k.p.c., orzec jak w sentencji. ========================================