II UK 471/03

Wyrok z dnia 24 września 2004 r. II UK 471/03 Prawo do emerytury na podstawie art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) nabywa osoba, która w dniu roz- wiązania stosunku pracy posiadała wymagany tym przepisem pracowniczy staż emerytalny oraz ustalone prawo do renty i w czasie pobierania tej renty osiągnęła wiek emerytalny. Przewodniczący SSN Maria Tyszel, Sędziowie SN: Jadwiga Skibińska- Adamowicz, Andrzej Wróbel (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 września 2004 r. sprawy z wniosku Ireny G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddzia- łowi w G.W. o emeryturę, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Ape- lacyjnego w Poznaniu z dnia 28 sierpnia 2003 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Wnioskodawczyni Irena G. w dniu 23 stycznia 2002r. ukończyła 55 lat. Od dnia 7 września 1992 r. pobierała rentę inwalidzką II grupy (obecnie z tytułu całkowi- tej niezdolności do pracy). Udowodniła 25 lat i 4 miesiące okresów składkowych i 8 miesięcy okresów nieskładkowych. Orzeczeniem z dnia 15 kwietnia 1997 r. Woje- wódzkiej Komisji do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia została uznana za inwalidę II grupy na stałe. Przed przejściem na rentę jej ostatnim ubezpieczeniem było ubezpie- czenie z tytułu pozostawania w stosunku pracy. Od dnia 1 stycznia 2000 r. wnioskodawczyni rozpoczęła działalność gospo- darczą. Nie występowała z wnioskiem o objęcie jej dobrowolnym ubezpieczeniem emerytalno-rentowym. 2 Wniosek o emeryturę złożyła 3 grudnia 2001 r. Zakład Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddział w G.W. decyzją z dnia 17 grudnia 2001 r. odmówił Irenie G. (urodzonej 23 stycznia 1947 r.) prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie art. 29 w związku z art. 27 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu- szu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), gdyż przed zgło- szeniem wniosku o emeryturę ostatnim ubezpieczeniem wnioskodawczyni była dzia- łalność gospodarcza. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gorzowie Wielkopol- skim wyrokiem z dnia 13 marca 2002 r. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnio- skodawczyni prawo do emerytury na podstawie art. 29 ust. 1 wskazanej ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r., począwszy od 23 stycznia 2002 r. Sąd pierwszej instancji wskazał, iż wnioskodawczyni w momencie nabycia prawa do renty legitymowała się ponad 20 - letnim stażem pracy, a jej ostatnim ubezpieczeniem było ubezpieczenie ze stosunku pracy. Podjęła, co prawda - od 1 stycznia 2000 r. działalność gospodar- czą - ale z tego tytułu nie podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu emerytalno-rento- wemu. W ocenie Sądu Okręgowego fakt, że wnioskodawczyni prowadziła działalność gospodarczą, a wymagany wiek osiągnęła dopiero w dniu 23 stycznia 2002 r., nie stanowi przeszkody do przyznania jej prawa do emerytury, gdyż okres „oczekiwania” na osiągnięcie wymaganego wieku nie powoduje utraty prawa do wcześniejszej eme- rytury, skoro pozostałe przesłanki wnioskodawczyni spełniła już w 1992 r. Apelację od powyższego wyroku wniósł organ rentowy, zarzucając wyrokowi naruszenie prawa materialnego, a w szczególności przepisów art. 29 ust. 1 i art. 100 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie- czeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) wobec niespełnienia przez wnioskodawczynię warunków do przyznania prawa do emerytury. W uzasadnieniu apelacji skarżący podniósł, iż art. 29 ustawy dotyczy jedynie pracowników, którzy stali się całkowicie niezdolni do pracy. W przypadku wnioskodawczyni, która wniosek złożyła 3 grudnia 2001 r., będąc rencistką, nie ma on zastosowania. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 28 sierpnia 2003 r. [...] oddalił apelację. Sąd ten zaakceptował ustalenia fak- tyczne poczynione przez Sąd pierwszej instancji, podzielił też stanowisko i pogląd prawny tego Sądu. 3 Od wyroku Sądu Apelacyjnego pozwany wniósł kasację, opierając ją na naru- szeniu prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, polegające na przyjęciu przez Sąd Apelacyjny stanowiska, że prawo do wcześniejszej emerytury określone tym przepisem nabywa także osoba, która legitymuje się określonym przez ten przepis stażem ubezpiecze- niowym, mimo iż wymagalny wiek osiągnęła i wniosek o świadczenie złożyła w cza- sie, gdy nie była pracownikiem. Wniosek o rozpoznanie kasacji skarżący uzasadnił tym, że w sprawie zacho- dzi potrzeba wykładni przepisu art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emerytu- rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez wyjaśnienie, czy z użyte- go w art. 29 ustawy sformułowania „ubezpieczeni, urodzeni przed 1 stycznia 1949 r. będący pracownikami” wynika, że unormowane w nim prawo do wcześniejszej eme- rytury przysługuje tylko takim ubezpieczonym, którzy przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia byli objęci ubezpieczeniem z tytułu pracy wykonywanej w ramach stosunku pracy, czy również przysługuje tym ubezpieczonym, którzy przed zgłoszeniem wniosku o wcześniejszą emeryturę wykonywali działalność zarobkową na innej podstawie niż stosunek pracy. Zdaniem pozwanego treść art. 29 nie uza- sadnia tak rozszerzającej wykładni, jakiej dokonał Sąd Apelacyjny, przywołując sta- nowisko Sądu Najwyższego zaprezentowane w wyroku z dnia 30 marca 2000r., II UKN 443/99 (OSNAPiUS 2001 nr 17, poz. 542). Wskazując na powyższe skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku oraz o zmianę poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 13 marca 2002 r. [...] i oddale- nie odwołania skarżącej Ireny G. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw. Nie jest trafny zarzut naruszenia zaskarżonym wyrokiem przepisu art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który stanowił, że ubezpieczeni urodzeni przed dniem 1 stycznia 1949 r., będący pracownikami, którzy nie osiągnęli wieku emerytalnego określonego w art. 27 pkt 1 tej ustawy, mogą przejść na emeryturę: 1) kobieta - po osiągnięciu wieku 55 lat, jeżeli ma co najmniej 30-letni okres składkowy i nieskładko- wy albo jeżeli ma co najmniej 20-letni okres składkowy i nieskładkowy oraz została 4 uznana za całkowicie niezdolną do pracy; 2) mężczyzna - po osiągnięciu wieku 60 lat, jeżeli ma co najmniej 25-letni okres składkowy i nieskładkowy oraz został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy. Zagadnieniem spornym jest to, czy sformułowa- nie: „ubezpieczeni urodzeni przed dniem 1 stycznia 1949 r., będący pracownikami” obejmuje osobę, która w dniu rozwiązania stosunku pracy posiadała wymagany tym przepisem staż pracy, nabyła prawo do wcześniejszej emerytury i co do której stwierdzono, że od 1 stycznia 2000 r. rozpoczęła działalność gospodarczą, a wyma- gany powyższym przepisem wiek emerytalny osiągnęła 23 stycznia 2002 r. Organ rentowy jest zdania, że przepis art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych dotyczy wyłącznie pracowników lub osób, których ostat- nim ubezpieczeniem było ubezpieczenie pracownicze, przy czym okres pobierania świadczenia przedemerytalnego nie jest okresem podlegania ubezpieczeniu spo- łecznemu, a zatem przepis ten „uzależnia przyznanie emerytury od faktu bycia obję- tym ubezpieczeniem społecznym z tytułu zatrudnienia bezpośrednio przed złożeniem wniosku o emeryturę.” Przedstawiona w kasacji przez organ rentowy wykładnia przepisu art. 29 ustawy nie jest prawidłowa. W poprzednim stanie prawnym zagadnienie to regulował przepis art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), który stanowił, że pracow- nik, który nie osiągnął wieku emerytalnego określonego w art. 26 ust. 1 pkt 1, może przejść na emeryturę: 1) kobieta - po osiągnięciu wieku 55 lat, jeżeli ma 30-letni okres zatrudnienia albo jeżeli ma 20-letni okres zatrudnienia i zaliczona została do I lub II grupy inwalidów, 2) mężczyzna - po osiągnięciu wieku 60 lat, jeżeli ma 25-letni okres zatrudnienia i zaliczony został do I lub II grupy inwalidów. Sąd Najwyższy usta- lił wykładnię tego przepisu w uchwale z dnia 16 kwietnia 1991 r., III UZP 22/90 (OSNCP 1991 nr 8-9, poz. 99), w której stwierdził między innymi, że prawo do wcze- śniejszej emerytury na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin nabywa także były pracownik niepozostający w zatrudnieniu w dacie osiągnięcia określonego w tym przepisie wieku (55 lat kobieta i 60 lat mężczyzna). W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyż- szy wskazał na istotny argument systemowy, a mianowicie ten, że w wyniku zmiany art. 26 tej ustawy „prawo do emerytury przysługuje obecnie bowiem wszystkim oso- bom, które mają wymagany okres zatrudnienia i osiągnęły wiek emerytalny - nieza- leżnie od tego w jakim czasie po ustaniu zatrudnienia (okresu równorzędnego z 5 okresem zatrudnienia) wiek ten osiągnęły.” Podkreślił także, iż na skutek tej zmiany została „zmodyfikowana ubezpieczeniowa konstrukcja prawa do świadczeń, opiera- jąca się na generalnej regule, że zdarzenie ubezpieczeniowe musi zajść w czasie zatrudnienia (okresie równorzędnym z okresem zatrudnienia), ewentualnie w tzw. okresie ochronnym po ustaniu zatrudnienia (okresu równorzędnego z okresem za- trudnienia), a dopuszczalne odejście od tej zasady musi zawsze wyraźnie wynikać z przepisu.” Sąd Najwyższy wreszcie stwierdził, że „tak zasadnicza zmiana art. 26 ustawy o z.e.p. ma wpływ na wykładnię art. 27 tejże ustawy, jako normującego także prawo do emerytury; szczególnie że określone w nim wymagania (poza wiekiem) w stosunku do wymagań określonych w art. 26 ustawy o z.e.p. są znacznie większe. Dlatego w obecnym stanie prawnym przez pojęcie „pracownik" występujące w art. 27 ustawy o z.e.p. należy rozumieć także byłego pracownika. W konsekwencji tego, uzasadnione jest stanowisko, że spełnienie wymagań określonych tym przepisem uprawnia do przyznania tzw. wcześniejszej emerytury także byłym pracownikom, niezależnie od tego, kiedy wymagania te zostały spełnione”. Z porównania przepisu art. 27 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pra- cowników i przepisu art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez- pieczeń Społecznych wynika „stylistyczno-treściowa zbieżność obu tych przepisów” (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 2000 r., II UKN 443/99), co mogłoby przemawiać za tym, że wykładnia prezentowana w powyższej uchwale Sądu Naj- wyższego zachowuje aktualność w zmienionym stanie prawnym. Jednakże w aktual- nym orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd przeciwny, że pod rządem art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wy- kładnia ta jest nieaktualna (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2001 r., II UKN 646/00, OSNAPiUS 2003 nr 18, poz. 445; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2004 r., II UK 239/03). W ocenie Sądu Najwyższego rozpoznającego niniejszą sprawę, porównanie brzmienia tych przepisów wskazuje, że między zawartym w art. 27 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin sformułowa- niem „pracownik, który nie osiągnął wieku emerytalnego określonego w art. 26 ust. 1 pkt 1” i sformułowaniem zawartym w art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych „ubezpieczeni urodzeni przed dniem 1 stycznia 1949 r., będący pracownikami, którzy nie osiągnęli wieku emerytalnego określonego w art. 27 pkt 1”, nie ma istotnej różnicy, a w każdym razie takiej, która czyniłaby nie- 6 aktualną tezę powołanej wyżej uchwały Sądu Najwyższego i zawartą w jej uzasad- nieniu argumentację prawną. Aktualności tej tezy i jej uzasadnienia nie podważa w żadnym zakresie uza- sadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 września 2000 r., K 1/00 (OTK 2000 nr 6, poz. 185), w którym stwierdzono, że w kontekście przepisów art. 5, 26 i 27 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin „nie ulega wątpliwości, że uprawnienie do wcześniejszego przejścia na emeryturę przysługiwało jedynie pracownikom (zakres podmiotowy), którzy legitymowali się określonym cza- sem zatrudnienia, rozumianym jako wykonywanie pracy w ramach stosunku pracy (zakres przedmiotowy)”. Przede wszystkim Trybunał Konstytucyjny nie jest konstytu- cyjnie umocowany do dokonywania wykładni przepisów ustawowych, które nie są zarazem przedmiotem oceny ich konstytucyjności, a w każdym razie wykładnia taka z całą pewnością nie wiąże sądów powszechnych i Sądu Najwyższego. Ponadto wy- kładnia ta jest błędna i odmienna od wykładni przedstawionej w powołanej uchwale Sądu Najwyższego, do której Trybunał Konstytucyjny w ogóle nie odniósł się w uza- sadnieniu wyroku. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwala się pogląd, że redakcja przepisu art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych powo- duje, że „pozostałe warunki do takiej emerytury, a w szczególności wiek (55 lat ko- bieta, 60 lat mężczyzna) muszą być przez ubezpieczonego spełnione w okresie, kiedy jest on pracownikiem albo nie stracił statusu pracownika przez objęcie innym systemem ubezpieczenia społecznego. Nie pozwala natomiast na uznanie, że za ubezpieczonych „będących pracownikami” można uważać także byłych pracowni- ków, którzy wprawdzie legitymują się wymaganym pracowniczym stażem ubezpie- czeniowym i wiekiem, ale w momencie przejścia na emeryturę pracownikami nie są, a w szczególności pozbawia ich statusu pracowniczego objęcie innym systemem ubezpieczenia społecznego” (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2001 r., II UKN 646/00; podobnie wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2004 r., II UK 239/03). Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę pracy nie podziela tego poglądu i jego uzasadnienia. Przepis art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych powinien być interpretowany ściśle, lecz nie powinien jednocześnie podlegać wykładni zwężającej, jaką przedstawił Sąd Najwyż- szy w wyrokach z dnia 7 grudnia 2001 r. i 12 lutego 2004 r. Przepis ten bowiem nie 7 daje podstawy do wyłączenia z zakresu „ubezpieczonych (…) będących pracowni- kami” osoby, która w dniu rozwiązania stosunku pracy posiadała wymagany przez ten przepis pracowniczy staż ubezpieczeniowy, a także ustalone prawo do renty i w okresie otrzymywania tego świadczenia osiągnęła wymagany wiek emerytalny. Nale- ży bowiem podkreślić, że prawo do renty związane było z podleganiem wnioskodaw- czyni pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu, zaś biorąc pod rozwagę cel i funkcję tego świadczenia (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2000 r., II UKN 313/99, OSNP 2001 nr 10, poz. 358) należy uznać, że osoba pobierająca to świadczenie jest z tego tytułu ubezpieczonym, będącym pracownikiem w rozumieniu art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo- łecznych. Statusu ubezpieczonego, będącego pracownikiem, nie pozbawia prowadzenie działalności gospodarczej przez osobę pobierającą świadczenie w postaci renty. Należy mieć bowiem na uwadze, że okres prowadzenia tej działalności był krótszy od okresu pobierania świadczenia w postaci renty, co spowodowało, że złożenie wnio- sku o emeryturę i osiągnięcie wymaganego wieku miało miejsce w okresie pobiera- nia tego świadczenia. Wynika z tego, że wszystkie przesłanki nabycia przez wniosko- dawczynię prawa do emerytury, a mianowicie wiek i staż pracy, związane są z ubez- pieczeniem pracowniczym, co oznacza, że spełniła ona przesłanki określone w art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przedstawionej powyżej wykładni przepisu art. 29 ustawy nie stoi na prze- szkodzie uzasadnienie wyżej powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, w któ- rym uznano, że „zastosowanie kryterium ubezpieczenia pracowniczego, w powiąza- niu z okresem ubezpieczenia poprzedzającym złożenie wniosku o emeryturę, stano- wi wprawdzie zawężenie zakresu podmiotowego w zakresie wcześniejszego prze- chodzenia na emeryturę, jednakże w rozpatrywanej sprawie kryterium to nie narusza zasad równości i sprawiedliwości społecznej.” Sąd Najwyższy w składzie rozpozna- jącym niniejszą sprawę inaczej niż Trybunał Konstytucyjny rozumie treść i cel przepi- su art. 29 ustawy i nie widzi podstaw, aby w ślad za Trybunałem przyjmować zwę- żającą wykładnię tego przepisu, jak to uczynił Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 7 grudnia 2001 r. i 12 lutego 2004 r. Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. ========================================