II UK 36/06

Wyrok z dnia 4 października 2006 r. II UK 36/06 Funkcjonariusze Państwowej Straży Pożarnej, którzy pozostawali w służ- bie w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jed- nolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.), w okresie od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 29 grudnia 1999 r. nie podlegali obowiązkowo ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą. Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel (sprawozdawca), Sędziowie SN: Beata Gudowska, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 paździer- nika 2006 r. sprawy z odwołania Jacka M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Spo- łecznych-Oddziałowi w Z.G. o podleganie obowiązkowemu ubezpieczeniu społecz- nemu, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 22 września 2005 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w Z.G. (organ rentowy) decyzją z dnia 26 października 2001 r. stwierdził, że Jacek M. (wnioskodawca) od dnia 1 stycz- nia 1999 r. do dnia 29 grudnia 1999 r. podlega obowiązkowym ubezpieczeniom spo- łecznym osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze wyro- kiem z dnia 3 grudnia 2003 r. oddalił odwołanie wnioskodawcy od powyższej decyzji. Sąd ustalił między innymi, że wnioskodawca z dniem 19 maja 1997 r. rozpoczął działalność gospodarczą, jednocześnie pozostając w tym czasie funkcjonariuszem Państwowej Straży Pożarnej; z tytułu działalności gospodarczej nie opłacał składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne i rentowe. Sąd stwierdził, że przepisy 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) pogorszyły sytuację prawną osób pozostających w stosun- ku służby i jednocześnie prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą w ten sposób, że w poprzednim stanie prawnym osoby te korzystały ze zwolnień z obo- wiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, a od 1 stycznia 1999 r. utra- ciły te przywileje. Z dniem 30 grudnia 1999 r. ustawodawca wprowadził korzystne zmiany polegające na tym, że osoby w analogicznej jak wnioskodawca sytuacji nie mają już obowiązku opłacania składek emerytalnych i rentowych, natomiast mogą być dobrowolnie obejmowane ubezpieczeniem społecznym. Przepis art. 9 ust. 8 ustawy nie budzi wątpliwości, jednakże zgodnie z zasadą niedziałania prawa wstecz, nie można go stosować do sytuacji wnioskodawcy sprzed wejścia normy w życie. Z tego powodu wnioskodawca był objęty w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 30 grudnia 1999 r. obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym osób prowadzących pozarolni- czą działalność gospodarczą. Sąd Apelacyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 22 września 2005 r. [...] zmienił zaskarżony apelacją wnioskodawcy powyższy wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego w ten sposób, że stwierdził, iż wnioskodawca w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 29 grudnia 1999 r. nie podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą. W ocenie Sądu jest bezsporne, że żołnierzom zawodowym, jak i funkcjonariuszom Państwowej Straży Pożarnej, którzy w dniu wejścia w życie ustawy o systemie ubezpieczeń spo- łecznych nie pozostawali w służbie ustawodawca dał prawo do dobrowolnego (na wniosek) objęcia ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym z innych tytułów, w tym z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Wnioskodawca, który podjął służbę przed 1 stycznia 1999 r. podlegał odrębnym przepisom w zakresie ubezpieczenia emerytalnego i rentowego i zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.), który utracił moc z dniem 1 stycznia 1999 r., jako osoba objęta odrębnymi przepisami w zakresie za- opatrzenia emerytalnego nie podlegał ubezpieczeniu określonemu tą ustawą w okre- sie jej obowiązywania. Nowelizacja art. 9 ustawy o systemie ubezpieczeń społecz- nych poprzez dodanie ustępu 8 spowodowała, że osoby pozostające w stosunku służby przed 1 stycznia 1999 r. i spełniające jednocześnie warunki do podlegania ubezpieczeniom z innych tytułów, obejmowane są tymi ubezpieczeniami dobrowolnie 3 na swój wniosek. Przepis ten zrównał zatem sytuację żołnierzy i funkcjonariuszy bę- dących w służbie przed 1 stycznia 1999 r. z tymi, którzy służbę podjęli po tej dacie. Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska Sądu pierwszej instancji, że wniosko- dawca podlega obowiązkowo ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej od 1 stycznia do 29 grudnia 1999 r. Zdaniem Sądu Apela- cyjnego przepis art. 9 ust. 8 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych stanowi potwierdzenie rzeczywistej woli i intencji ustawodawcy, który w przepisie art. 2a określił, że ustawa stoi na gruncie równego traktowania wszystkich ubezpieczonych i dotyczy to także warunków objęcia systemem ubezpieczeń społecznych. Ustawo- dawca postanowił również, że ubezpieczony, który uważa, że nie zastosowano wo- bec niego zasady równego traktowania ma prawo dochodzić roszczeń z tytułu ubez- pieczenia społecznego przed sądem (art. 2a ust. 3). Racjonalność ustawodawcy zmierzała do równego traktowania funkcjonariuszy, którzy podjęli służbę przed dniem 1 stycznia 1999 r. i po tym dniu. Przyjęcie, jak uczynił to Sąd pierwszej instancji, że zasada dobrowolności ubezpieczenia z innych tytułów nie byłaby stosowana wobec funkcjonariuszy, którzy podjęli służbę przed 1 stycznia 1999 r., pozostawałaby w ra- żącej sprzeczności z treścią zasady demokratycznego państwa prawnego wyrażonej w art. 2 Konstytucji RP. Sąd stwierdził, iż w prawie ubezpieczeń społecznych obowiązuje zasada ekwiwalentności, co oznacza, że ubezpieczony w zamian za opłacone składki ma prawo do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Opłacenie przez wnioskodawcę składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzonej działalności pozarolniczej nie wiązałoby się z żadnymi korzyściami finansowymi w świetle przepisów ustawy z 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy, którym podlega jako funkcjonariusz Państwowej Straży Pożarnej. Odmienne traktowanie funkcjonariuszy w zależności od daty podjęcia przez nich służby narusza zasadę równości, sprawie- dliwości i jest niezgodne z Konstytucją RP. Organ rentowy zaskarżył powyższy wyrok w całości skargą kasacyjną, w któ- rej zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 6 ust. 1 pkt 17 i ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 9 ust. 8 tej ustawy w brzmieniu wprowadzonym ustawą z dnia 23 grudnia 1999 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przez przyjęcie na podstawie art. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 2 Konstytucji RP, że powód pozostający w stanie służby w dniu 1 stycznia 1999 r. i prowadzący jednocześnie 4 działalność gospodarczą nie podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu, a stwierdzenie decyzją istnienia obowiązków tego ubezpieczenia rażąco narusza zasadę demokratycznego państwa prawa oraz zasadę ekwiwalentności składek. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw. Nie jest trafny zarzut naru- szenia zaskarżonym wyrokiem przepisów art. 6 ust. 1 pkt 17 i ust. 3 ustawy o syste- mie ubezpieczeń społecznych, które w spornym okresie, tj. od 1 stycznia 1999 r. do 30 grudnia 1999 r., miały odpowiednio następujące brzmienie: „obowiązkowo ubez- pieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają, z zastrzeżeniem ust. 3 oraz art. 8 i 9, osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są (...) funkcjonariu- szami Państwowej Straży Pożarnej” i „obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają osoby wymienione w ust. 1 pkt 13-18, które nie pozostawały w służbie w dniu wejścia w życie ustawy.” Z powyższych przepisów wynika w sposób niebudzący wątpliwości, że wnioskodawca, który w dniu wejścia w życie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, tj. w dniu 1 stycznia 1999 r. (art. 127 ustawy) pozostawał w służbie w Państwowej Straży Pożarnej, nie podlegał w tym okresie obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym określonym w ustawie, lecz odrębnym przepisom w zakresie zaopatrzenia emerytalnego. Skutkiem nieobjęcia systemem powszechnego ubezpieczenia społecznego funkcjonariuszy Państwowej Straży Pożarnej, którzy pozostawali w służbie w dniu wejścia w życie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, było to, że nie podle- gali oni obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu z żadnego tytułu ubezpiecze- nia unormowanego tą ustawą, w tym również z tytułu równoczesnego prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej (art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy). Jak trafnie stwierdził Sąd drugiej instancji wnioskodawca -zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność go- spodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.), który utracił moc z dniem 1 stycznia 1999 r. - jako osoba objęta odrębnymi przepi- sami w zakresie zaopatrzenia emerytalnego nie podlegał ubezpieczeniu określone- mu tą ustawą w okresie jej obowiązywania. Przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, tj. do dnia 30 grudnia 1999 r. funkcjonariusze państwowej Straży Pożarnej, którzy pozostawali w służbie w dniu 5 1 stycznia 1999 r. i jednocześnie prowadzili pozarolniczą działalność gospodarczą, nie podlegali obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu emerytalnemu i rento- wym z tytułu prowadzenia tej działalności. Nie jest trafny zarzut naruszenia zaskarżonym wyrokiem przepisu art. 9 ust. 8 ustawy, dodanego przez art. 1 pkt 5 lit. d ustawy z dnia 23 grudnia 1999 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 110, poz. 1256), który stanowił, że: „osoby pozostające w stosunku służby, które podjęły służbę przed dniem 1 stycznia 1999 r., spełniające jednocześnie warunki do podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułów, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4-6 i 10, obejmowane są tymi ubezpieczeniami dobrowolnie na swój wniosek.”; przepis ten wszedł w życie w dniu 30 grudnia 1999 r. (art. 16 ustawy zmieniającej). Przepis art. 9 ust. 8 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych umożliwił - od dnia 30 grudnia 1999 r. - osobom pozostającym w stosunku służby przed dniem 1 stycznia 1999 r., w tym funkcjonariuszom Państwowej Straży Pożar- nej objętym systemem zaopatrzenia emerytalno-rentowego funkcjonariuszy, a nie- objętym powszechnym systemem ubezpieczenia społecznego, którzy jednocześnie spełniali warunki podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowego z tytułów, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, objęcie tymi ubezpieczeniami wyłącznie dobrowolnie na swój wniosek. Nie było to zatem odebranie „nabytych uprawnień” do podlegania jednemu tytułowi ze zbiegają- cych się podstaw podlegania zaopatrzeniu emerytalno-rentowemu funkcjonariuszy oraz ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą, ale dodanie uprawnienia do skorzystania z dobrowolnego tytułu podle- gania ubezpieczeniu społecznemu przez tych funkcjonariuszy Państwowej Straży Pożarnej, którzy w ogóle nie zostali objęci systemem powszechnego ubezpieczenia społecznego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2005 r. II UK 247/04, OSNP 2005 nr 22, poz. 362). Powyższe prowadzi do konkluzji, że funkcjonariusze Państwowej Straży Po- żarnej, którzy pozostawali w służbie w dniu wejścia w życie ustawy o systemie ubez- pieczeń społecznych nie podlegali w okresie od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 29 grudnia 1999 r. obowiązkowo ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących poza- rolniczą działalność gospodarczą. Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. ========================================