II UK 341/07

Wyrok z dnia 8 lipca 2008 r. II UK 341/07 Odpowiedzialność związaną z bezskutecznością egzekucji składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwaranto- wanych Świadczeń Pracowniczych należnych w czasie likwidacji spółki z ogra- niczoną odpowiedzialnością ponosi także były członek zarządu powołany na jej likwidatora (art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatko- wa, jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm. w związku z art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r., Nr 11, poz. 74 ze zm.). Przewodniczący SSN Zbigniew Korzeniowski, Sędziowie SN: Beata Gudowska (sprawozdawca), Andrzej Wróbel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 lipca 2008 r. sprawy z wniosku Krzysztofa M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziałowi w O.W. z udziałem zainteresowanej Spółki z o.o. „F.M.” w likwidacji w D. [...] o składki na ubezpieczenie społeczne, na skutek skargi kasacyjnej wnio- skodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 30 maja 2007 r. [...] o d d a l i ł skargę. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 19 maja 2005 r. oddalił odwołanie Krzysztofa M. od decyzji Zakładu Ubezpie- czeń Społecznych-Oddziału w R., zobowiązującej go - jako założyciela, jedynego wspólnika oraz prezesa jednoosobowego zarządu, a od dnia 31 maja 2000 r., likwi- datora jednoosobowej spółki z o.o. „F.M.” z siedzibą w D. - do zapłaty kwoty 79.480,49 zł tytułem obciążających spółkę zaległych za okres od sierpnia do paź- dziernika 2000 r. składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Sąd stwierdził, że skarżący 2 odpowiada za te zobowiązania z własnego majątku oraz że nie zaistniały przewidzia- ne w art. 116 § 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (jedno- lity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.) okoliczności uwalniające go od odpo- wiedzialności; egzekucja z majątku spółki okazała się w całości bezskuteczna, a skarżący nie wykazał, że wniosek o ogłoszenie upadłości został zgłoszony we wła- ściwym czasie. Stan nierównowagi finansowej spółki istniał od maja 2000 r., a po tym, jak skarżący w dniu 31 maja 2000 r. - jako walne zgromadzenie wspólników - podjął uchwałę o rozwiązaniu i likwidacji spółki, była ona podmiotem niewypłacalnym. Najpóźniejszym terminem do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości bez uszczu- plenia majątku spółki był lipiec 2000 r., tymczasem skarżący złożył wniosek o ogło- szenie upadłości w dniu 10 stycznia 2001 r., już jako likwidator spółki. Wniosek ten zresztą został oddalony z powodu braku wystarczających środków na pokrycie kosztów postępowania. Ostatecznie skarżący nie wskazał także majątku spółki, z którego możliwa byłaby egzekucja. W apelacji odwołujący się zarzucił naruszenie art. 116 § 1 i 2 Ordynacji podat- kowej, twierdząc, że jako likwidator nie ponosi odpowiedzialności za długi spółki, tym bardziej powstałe w czasie jej likwidacji, oraz sprzeciwiał się obciążaniu go winą za niezgłoszenie we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości. Podkreślił, że jako likwidator spółki nie miał rzeczywistego wpływu na jej działalność, a w związku z tym nie miał możliwości podjęcia działań uwalniających go od odpowiedzialności. Jednocześnie przedstawił prawomocny wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyj- nego w Poznaniu z dnia 24 października 2006 r. [...] stwierdzający, że jako likwidator spółki „F.M.” nie ponosi odpowiedzialności za jej zobowiązania podatkowe na pod- stawie art. 116 Ordynacji podatkowej. Wyrokiem z dnia 30 maja 2007 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń w Poznaniu oddalił apelację odwołującego się wziąwszy pod uwagę uchwałę nadzwy- czajnego walnego zgromadzenia wspólników o rozwiązaniu spółki i postawieniu jej w stan likwidacji oraz powołanie skarżącego na jej likwidatora, a także czas powstania zobowiązań po wszczęciu postępowania likwidacyjnego. Sąd nie znalazł podstaw do zwolnienia likwidatora spółki z odpowiedzialności majątkowej za zaległości powstałe w czasie jej likwidacji, podkreślając, że -- stosownie do art. 269 k.h. - likwidatorzy, co do swych uprawnień i obowiązków, podlegają przepisom przewidzianym dla zarządu, a to oznacza, że działają jak zarząd. 3 Skarga kasacyjna odwołującego się, obejmująca wyrok Sądu drugiej instancji w całości - z wnioskiem o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponow- nego rozpoznania lub jego uchylenie i zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji przez ustalenie braku obowiązku zapłaty zaległych składek oraz o zasądzenie od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych kosztów procesu - została oparta na podstawie narusze- nia prawa materialnego tj. art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 30 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 198 § 2 k.h. w związku z art. 269 k.h. Podniesiono w niej błąd w wykładni tych przepisów przez przyjęcie, „że członek zarządu odpowiada za zobowiązania spółki powstałe w okresie postępowa- nia likwidacyjnego, pomimo że powoduje ono znaczne zmiany w zakresie działania organów spółki”. Zarzucono także naruszenie art. 116 § 2 Ordynacji podatkowej oraz art. 198 § 2 k.h. w związku z art. 269 k.h. i art. 271 § 1 zdanie 1 k.h., przez błędną wykładnię „i przyjęcie, że skarżący po otwarciu postępowania likwidacyjnego w dal- szym ciągu pełnił czynnie rzeczywiste obowiązki członka zarządu, mimo że likwidator jest jedynym podmiotem uprawnionym do wypełniania zobowiązań spółki w okresie likwidacji” oraz niewłaściwe zastosowanie art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej, przez przyjęcie, że nie zaistniały ustawowe przesłanki egzoneracyjne. Skarżący zarzucił ponadto naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 378 k.p.c. oraz art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez nierozpoznanie istoty sprawy i nieodnie- sienie się przez Sąd do wszystkich zarzutów apelacji. W ramach wywiedzionych podstaw skarżący wskazał na istotne zagadnienie prawne, czy członek zarządu spółki z o.o., pełniący po otwarciu likwidacji tej spółki funkcję likwidatora, ponosi - na podstawie art. 116 § 1 i 2 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 i 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych - odpowiedzial- ność z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne, jeżeli zaległości po- wstały w okresie likwidacji. W uzasadnieniu przyznał, że na gruncie art. 116 § 1 i 2 Ordynacji podatkowej możliwe jest do przyjęcia zapatrywanie prezentowane przez Sądy Okręgowy i Apela- cyjny, że likwidator odpowiada za zobowiązania spółki z racji piastowania funkcji członka zarządu w okresie powstania zobowiązań, gdyż zgodnie z art. 269 k.h., uprawnienia i obowiązki spoczywające na członkach zarządu z chwilą otwarcia likwi- dacji spółki przechodzą na likwidatorów; członkowie zarządu przestają mieć wpływ na prowadzenie spraw spółki i regulowanie zobowiązań, a zaniechania w tym zakre- sie powinny być przypisane osobom pełniącym funkcję likwidatorów. Z kolei na pod- 4 stawie art. 271 § 1 pkt 1 k.h. likwidatorzy, oprócz zakończenia bieżących interesów spółki i ściągnięcia wierzytelności, mają także obowiązek wypełnienia zobowiązań spółki, a więc także uiszczania składek na ubezpieczenie społeczne. Skarżący uznał jednak za uzasadnioną wykładnię odmienną, przyjętą między innymi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 24 października 2006 r. [...], zgodnie z którą - na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej - nie można przypisać osobie piastującej funkcję członka zarządu odpowiedzialności za zobowiązania spółki powstałe w okresie jej likwidacji ze względu na brak przepisu statuującego taką odpowiedzialność. Podkreślił, że z uzasadnienia wyroku Sądu Apelacyjnego wynika, iż stawia on znak równości pomiędzy działaniami odwołujące- go się jako członka zarządu i jako likwidatora, w związku z czym wskazał orzeczenia sądów administracyjnych stwierdzających, że pełnienie obowiązków członka zarzą- du, o którym mowa w art. 116 § 2 Ordynacji podatkowej, należy rozumieć jako rze- czywiste pełnienie takiej funkcji (wyrok WSA w Olsztynie z dnia 3 marca 2004 r., III SA 2889/02 oraz wyrok NSA z dnia 18 listopada 2005 r., I FSK 257/05). Podniósł, że w okresie likwidacji miał wpływ na prowadzenie spraw spółki, lecz nie jako członek zarządu a jako likwidator. Skarżący zarzucił, że Sąd Apelacyjny nietrafnie uznał, iż nie wykazał istnienia przesłanek egzoneracyjnych, „gdyż nie mógł ich wykazać, będąc pozbawiony możli- wości działania jako członek zarządu wówczas, gdy powstały warunki do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości”. Wskazał również, że Sąd Apelacyjny, poprzestając na ogólnych rozważaniach o faktycznym wpływie skarżącego na sprawy spółki, nie odniósł się do wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów i błędnie przyjął, iż po- nosi winę za niezgłoszenie we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki, mimo że jako likwidator nie był uprawniony do złożenia takiego wniosku, oraz przyjęcie, że ponosi odpowiedzialność z tytułu zaciągniętych przez spółkę zobowią- zań w okresie likwidacji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przepis art. 116 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.), odczytany w związku z art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.), statuuje odpowiedzialność majątkową 5 za nieopłacone składki na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, na wypadek całkowitej lub częściowej bezskuteczności ich egzekucji z majątku spółki z ograniczoną odpowie- dzialnością. Z § 1 tego przepisu wynika, że za wspomniane zaległości odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu, natomiast w § 2 ich odpo- wiedzialność jest przedmiotowo ograniczona do zobowiązań, które powstały w czasie pełnienia przez nich obowiązków członka zarządu. Wykładnia tego przepisu, prezentowana w skardze i przyjęta przez sądy ad- ministracyjne w przytoczonych w niej wyrokach, a także w niektórych orzeczeniach Sądu Najwyższego (por. wyrok NSA z dnia 5 marca 2003 r., III SA 2490/01, Monitor Podatkowy 2003 nr 10, s. 40 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 2007 r., III CSK 2/07, z dnia 9 czerwca 2006 r., IV CK 415/05, niepublikowane), opiera się na argumentach językowych oraz na - wynikającej z nich - tezie o istnieniu numerus clausus podmiotów odpowiedzialnych z własnego majątku za długi spółki. Wyniki tej wykładni, dające pierwszeństwo literalnemu odczytaniu art. 116 Ordynacji podatko- wej, należy jednak uznać za rażąco niesprawiedliwe, co nakazuje skonfrontować je także z innymi metodami wykładni (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Naj- wyższego z dnia 25 kwietnia 2003 r., III CZP 8/03, OSNC 2004 nr 1, poz. 1). Zabieg ten jest niezbędny również z tego względu, że przeniesienie na zarządców odpowie- dzialności majątkowej ex lege miało na celu wyłącznie ochronę wierzycieli przed skutkami zarządzania spółką w sposób prowadzący do bezskuteczności egzekucji przeciwko niej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 1997 r., III CKN 65/97, OSNC 997 nr 11, poz. 181); zastosowanie wykładni językowej ochrony tej skutecznie nie zapewnia, a jest wiele argumentów mających istotne znaczenie ak- sjologiczne, wypływających także z przepisów prawa handlowego, które przemawiają za ponoszeniem tej odpowiedzialności, mającej - co się w judykaturze Sądu Najwyż- szego przyjmuje jednoznacznie (por. np. uchwałę z dnia 19 stycznia 1993 r. III CZP 162/92 OSNCP 1993/6 poz. 103, uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższe- go z dnia 15 września 1993 r. II UZP 15/93 OSNCP 1994 nr 3 poz. 48, uchwały z dnia 7 grudnia 2006 r., III CZP 118/06, OSNC 2007 nr 9, poz. 136, z dnia 4 lipca 1997 r., III CZP 24/97, OSNC 1997 nr 11, poz. 165 oraz z dnia 15 czerwca 1999 r., III CZP 10/99, OSNC 1999 nr 12, poz. 203 i z dnia 28 lutego 2008 r., III CZP 143/07, BSN 2008 nr 2, s. 12) - charakter odszkodowawczy, także przez likwidatorów. 6 Przed odwołaniem się do argumentów zakotwiczonych w prawie handlowym, należy zaznaczyć, że - ze względu na okoliczności rozpoznawanej sprawy, umiej- scowione w okresie przed wejściem w życie Kodeksu spółek handlowych - uzasad- nione jest sięgnięcie do przepisów Kodeksu handlowego. Pod rządem tego Kodeksu likwidatorzy reprezentowali spółkę w likwidacji i choć ich zadanie ograniczało się w zasadzie do czynności likwidacyjnych (art. 271-272 k.h.), to jednak obowiązani byli tak samo rzetelnie jak członkowie zarządu prowadzić sprawy spółki i reprezentować ją na zewnątrz (art. 474 k.h.). Jest przy tym oczywiste, że również w czasie likwidacji mogły wystąpić okoliczności uzasadniające ogłoszenie upadłości, w związku z czym na likwidatorach, jak na członkach zarządu, ciążył obowiązek złożenia wniosku w tym przedmiocie (art. 5 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 paździer- nika 1934 r. - Prawo upadłościowe, jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 1128, poz. 512 ze zm.). W tej sytuacji nie można zaakceptować tezy o braku odpowiedzialności li- kwidatora za niedopełnienie tego obowiązku, zważywszy zwłaszcza, że także jego obciążała odpowiedzialność karna przewidziana w art. 483 k.h. Obok argumentów słusznościowych (aksjologicznych), także argumenty wy- kładni systemowej przemawiają - wbrew odmiennym poglądom (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 2006 r., IV CK 415/05, niepublikowany, i z dnia 6 lipca 2007 r., III CSK 2/07, Prawo Spółek 2008 nr 7-8, s. 95) - za przyjęciem odpowiedzialności likwidatora za długi spółki w likwidacji. Artykuł 269 k.h. stanowił, że „likwidatorzy co do swych uprawnień i obowiązków podlegają przepisom działu niniejszego, przewidzianym dla zarządu spółki”. Przepis ten odsyłał do wszystkich przepisów dotyczących spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, więc między innymi do art. 298 k.h. Niewymienienie wyraźnie likwidatorów w art. 298 k.h. nie może wy- kluczać jego stosowania do nich; istnienie wielu przepisów wyraźnie przewidujących odpowiedzialność likwidatorów na równi z członkami zarządu daje raczej podstawy do rozumowania, że likwidatorzy tym bardziej - na równi z członkami zarządu - pono- sili odpowiedzialność, o której mowa. W tej sytuacji, skoro odesłanie zawarte w art. 269 k.h. obejmowało także art. 298 k.h., a racje uzasadniające przewidzianą w art. 298 k.h. odpowiedzialność członków zarządu były aktualne również w odniesieniu do likwidatorów, to i oni odpowiadali na podstawie tego przepisu (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2007 r., II CSK 322/06, Prawo Spółek 2008, nr 4, s. 58). 7 Interpretacja ta została wyrażona najmocniej w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2008 r., III CZP 143/07 (Biuletyn SN 2008 nr 2, s. 12), obejmującej wprawdzie wykładnię przepisów Kodeksu spółek handlowych, ale aktualnej także w odniesieniu do poprzedniego stanu prawnego, który w analizowanym zakresie nie odbiegał od współczesnych unormowań. Skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela tę interpretację, stwierdzając, że ma ona istotne znaczenie także dla ustalenia odpowiedzialności likwidatora spółki z ograniczoną odpowiedzialnością za dług publicznoprawny z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne, zdro- wotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Stwierdzenie to znajduje także umocowanie historyczne, gdyż do czasu wejścia w życie art. 116 Ordynacji podatkowej i art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych odpowiedzialność członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z tytułu niezapłaconych i niemożliwych do wyegze- kwowania składek na ubezpieczenie społeczne wynikała z art. 298 k.h. (por. uchwałę składu siedmiu sędziów z dnia 15 września 1993 r., II UZP 15/93, OSNCP 1994 nr 3, poz. 48). Konstrukcje odpowiedzialności przewidzianej w art. 298 k.h. (obecnie art. 299 k.s.h.) oraz w art. 116 Ordynacji podatkowej są identyczne, a brzmienie obu tych przepisów różni się nieznacznie; na wypadek bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, członkowie jej zarządu odpowiadają oso- biście i solidarnie za jej zobowiązania, a uwalnia od tej odpowiedzialności zgłoszenie we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości lub wszczęcie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowanie układowe), albo wykazanie, że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie postępowania zapo- biegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego) nastąpiło bez winy zarządcy. Pozostałe przesłanki wyłączające odpowiedzialność nie mają znaczenia; istotna jest jednolita podstawa odpowiedzialności, a więc że członkowie zarządu spółki nie odpowiadają tak jak spółka za to, że nie wywiązali się z obowiązku płace- nia składek, lecz ponoszą odpowiedzialność za szkodę wynikłą z braku wpływów na rzecz ZUS z tytułu składek, jako następstwo zawinionej przez nich utraty „zdolności majątkowej” spółki, powodującej bezskuteczność egzekucji przeciwko spółce (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2003 r., IV CK 219/02, niepubliko- wany). Najważniejsze jednak, z punktu widzenia wykładni systemowej, było umiesz- czenie w art. 298 k.h. przepisu oznaczonego § 3, stwierdzającego, że „przepisy arty- 8 kułu niniejszego nie naruszają przepisów, ustanawiających dalej idącą odpowiedzial- ność członków zarządu”. Skoro tak, to art. 116 Ordynacji podatkowej nie może być interpretowany w sposób ograniczający tę odpowiedzialność; odpowiedzialność po- datkowa nie może być mniejsza podmiotowo ani przedmiotowo od odpowiedzialności zakreślonej przez prawo spółek handlowych. Odmienne stanowisko prowadziłoby do pominięcia najważniejszego argumentu, mającego uwypuklany w solidaryzmie ubez- pieczeń społecznych aspekt „sprawiedliwościowy”; członek zarządu, który doprowa- dził do faktycznej niewypłacalności spółki i postawił ją w stan likwidacji, a zwlekał z wnioskiem o ogłoszenie upadłości, uniknąłby, jako likwidator, nie tylko sankcji od- szkodowawczej za nieprawidłowe kierowanie spółką, lecz przede wszystkim dopro- wadziłby do przerzucenia obciążenia kosztami ubezpieczenia pracowników spółki - ubezpieczonych także w czasie jej likwidacji - na fundusz tworzony ze składek innych podmiotów. Z całą pewnością taka sytuacja jest nie do zaakceptowania zarówno w odniesieniu do członków zarządu, jak i likwidatorów spółki, niezależnie od istnieją- cych między nimi różnic w podstawach reprezentacji. W niniejszej sprawie zostało ustalone, że zaległość składkowa powstała po postawieniu spółki w stan likwidacji oraz że skarżący jako jej likwidator (uprzednio jedyny członek zarządu) nie wniósł we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upa- dłości, który - wbrew sugestiom zawartym w skardze kasacyjnej - powinien był złożyć w celu uwolnienia się od odpowiedzialności określonej w art. 116 Ordynacji podatko- wej. Ustalenia te nie zostały podważone w ramach drugiej podstawy skargi, więc gdy Sąd Najwyższy stwierdził, że odpowiedzialność przewidzianą w art. 116 § 1 Ordyna- cji podatkowej (w związku z art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych), związaną z bezskutecznością egzekucji składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowa- nych Świadczeń Pracowniczych powstałych wobec spółki z ograniczoną odpowie- dzialnością w likwidacji, ponosi także były członek zarządu ustanowiony jej likwidato- rem, skargę kasacyjną oddalił (art.39814 k.p.c.). ========================================