II UK 325/07

Wyrok z dnia 25 czerwca 2008 r. II UK 325/07 Osobom urodzonym po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r., wy- konującym działalność twórczą lub artystyczną w ramach niepracowniczego tytułu ubezpieczenia społecznego, przysługuje prawo do emerytury w niższym wieku na zasadach dotyczących pracowników wykonujących taką działalność (§ 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm. w związku z art. 32 ust. 1, ust. 3 pkt 3 i ust. 4, w związku z art. 33 i w związku z art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz- nych, jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn (spra- wozdawca), Jerzy Kwaśniewski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 czerwca 2008 r. sprawy z wniosku Waldemara D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Spo- łecznych-Oddziałowi w S. o emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 28 czerwca 2007 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Szczecinie, przekazując temu Sądowi orzeczenie o kosz- tach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e W zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny w Szczecinie oddalił apelację ubez- pieczonego Waldemara D. od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie z 26 stycznia 2007 r., oddalającego jego odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych- Oddział w S. z 12 marca 2003 r., odmawiającej mu prawa do wcześniejszej emery- tury. Zgodnie z ustaleniami przyjętymi w podstawie faktycznej zaskarżonego orze- 2 czenia, Waldemar D. (urodzony 29 kwietnia 1951 r.) złożył 20 grudnia 2002 r. (po ukończeniu 50 roku życia) wniosek o emeryturę. Ubezpieczony działalność arty- styczną jako solista i muzyk (perkusja) rozpoczął 28 czerwca 1977 r. Ubezpieczony łączył stanowisko solisty oraz perkusisty, co wynikało z charakteru wykonywanej pracy. Działalność artystyczną jako solista wokalista i muzyk perkusista wykonywał w zespołach muzycznych, a wykonując tę pracę, łączył grę na perkusji ze śpiewem solo, co zwiększało jego konkurencyjność na rynku pracy. Ubezpieczony współpra- cując z Polską Agencją Artystyczną „Pagart” spółką z o.o. wykonywał na podstawie umów cywilnoprawnych prace w charakterze muzyka wokalisty i perkusisty od 1980 r. do 1992 r. W ramach umowy wnioskodawca wyjeżdżał za pośrednictwem „Pagar- tu” do Niemiec, gdzie z przerwami pracował do 1992 r. W ramach wykonywania pracy ubezpieczony pracował jako wokalista i perkusista, to znaczy śpiewał, grając jednocześnie na perkusji. Sąd pierwszej instancji uznał, że odwołanie nie zasługiwało na uwzględnienie. Zgodnie z art. 27 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu- szu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm., powoływanej dalej jako: „ustawa”), ubezpieczonemu, urodzonemu przed 1 stycznia 1949 r., przysługuje emerytura, jeżeli osiągnął wiek emerytalny wynoszący co najmniej 65 lat, legitymuje się okresem składkowym i nieskładkowym wynoszącym co najmniej 25 lat. Stosownie zaś do art. 32 ust. 1 wskazanej ustawy, ubezpieczo- nym urodzonym przed 1 stycznia 1949 r., będącym pracownikami zatrudnionymi w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, przysługuje emerytura w wieku niższym niż określony w art. 27 pkt 1. Z kolei art. 33 ustawy stanowi, że osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 r., ubezpieczone z tytułu działalności twórczej lub artystycznej, mają prawo do emerytury na warunkach określonych dla pracowników wykonujących działalność twórczą lub artystyczną. Następnie, Sąd pierwszej instan- cji zważył, że ubezpieczony urodził się 29 kwietnia 1951 r., a zatem właściwy dla oceny jego sytuacji prawnej winien być art. 46 ustawy. Zgodnie z tym przepisem, prawo do emerytury na warunkach określonych w art. 29, 32, 33 i 39 przysługuje również ubezpieczonym urodzonym po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r., i jeżeli spełniają łącznie następujące warunki: 1) nie przystąpili do otwartego fundu- szu emerytalnego; 2) warunki do uzyskania emerytury określone w tych przepisach spełnią do dnia 31 grudnia 2007 r. Z kolei według § 12 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz pkt 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalne- 3 go pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym cha- rakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43, powoływanego dalej jako „rozporządzenie z 1983 r.”), pracownik wykonujący działalność twórczą lub artystyczną w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym twórców i ich rodzin nabywa prawo do emerytury, jeżeli osiągnął wiek emerytalny wynoszący dla solisty wokalisty 45 lat dla kobiet i 50 lat dla mężczyzn, wiek ten osiągnął w czasie zatrudnienia lub w ciągu 5 lat od ustania za- trudnienia i ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat działalności twórczej lub artystycznej. Zgodnie zaś z § 2 ust. 1 tego rozporządzenia, okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na określonych w nim zasadach są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy. Mając na uwadze powyższe unormowania Sąd Okręgowy uznał, że skoro praca solisty wokalisty wykonywana była przez ubezpieczonego łącznie z pracą per- kusisty, to wykonywał on pracę w szczególnych warunkach jedynie w części ustawo- wego czasu pracy. W rezultacie nie spełnił on wymagań wynikających z § 2 w związku z § 12 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 1983 r. Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji ubezpieczonego uznał, że nie zasłu- giwała ona na uwzględnienie. Sąd Apelacyjny podzielił i przyjął za własne ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd pierwszej instancji. Jednakże, mimo uznania zapa- dłego rozstrzygnięcia za trafne, nie zgodził się z uzasadniającymi je rozważaniami prawnymi, jako pomijającymi zasadniczą i pierwotną dla rozstrzygnięcia kwestię cha- rakteru umowy, w oparciu o którą w spornym okresie ubezpieczony wykonywał dzia- łalność artystyczną. Sąd, po rozważeniu unormowań zawartych w art. 32 ust. 1, 2 i 4 i art. 46 ust. 1 ustawy oraz w § 2 ust. 1, 3 i 12 rozporządzenia z 1983 r., stwierdził, że całokształt tej regulacji wskazuje, że konieczną przesłanką uzyskania wcześniejszej emerytury z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym cha- rakterze jest pracowniczy charakter zatrudnienia osoby będącej między innymi woka- listą czy perkusistą. Stąd konieczne jest, aby 15 lat działalności twórczej lub arty- stycznej, jako minimum uprawniające do uzyskania świadczenia emerytalnego w ob- niżonym wieku, wykonywane było w ramach zatrudnienia pracowniczego, albowiem tylko wtedy można mówić o obowiązujących wymiarach czasu pracy. Jak uznał Try- bunał Konstytucyjny, taka forma uprzywilejowania pracowników wobec ubezpieczo- nych z innych tytułów nie narusza konstytucyjnej zasady równości wobec prawa (wy- 4 rok z dnia 12 września 2000 r., K. 1/00, OTK 2000 nr 6, poz. 185). Tymczasem ubezpieczony, wykonując działalność artystyczną w spornym okresie od 1980 r. do 1992 r., nie był zatrudniony w oparciu o umowę o pracę. Działalność twórcza i arty- styczna jest odmienna od prac powszechnie wykonywanych, co jednak nie znaczy, że nie może odbywać się w ramach stosunku pracy. Sam ubezpieczony przed 1980 r. i po 1992 r. wykonywał działalność artystyczną w ramach stosunku pracy. W efek- cie, apelujący legitymuje się ponad 15 latami kariery artystycznej, jednakże dalece mniej niż 15 lat przypada na zatrudnienie pracownicze, podczas gdy wolą ustawo- dawcy nie było uprzywilejowanie w zakresie prawa do rozważanej emerytury wszyst- kich twórców i artystów, lecz tych spośród nich, którzy przez 15 lat wykonywali profe- sję w ramach zatrudnienia pracowniczego stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Odmienna wykładnia rozporządzenia z 1983 r. prowadziłaby do konieczności przyznania wcześniejszych uprawnień emerytalnych każdej osobie, która mając po- twierdzone kwalifikacje do wykonywania działalności artystycznej, wykonywałaby np. przez 15 lat codziennie jeden utwór muzyczny czerpiąc z tego chociażby minimalne zyski, zaś zasadniczym źródłem jej dochodów byłoby zatrudnienie nieobjęte oma- wianą regulacją. Taka interpretacja pozostaje w sprzeczności z wykładnią celowo- ściową rozporządzenia z 1983 r. Poza tym nawet wykonywanie na podstawie umowy cywilnoprawnej objętego ubezpieczeniem zajęcia zarobkowego rodzajowo zbieżnego z ujętym w omawianym rozporządzeniu i przez czas odpowiadający normalnemu wymiarowi czasu pracy, nie jest wliczane do okresu pracy w szczególnych warun- kach lub szczególnym charakterze, od osiągnięcia którego uzależnione jest upraw- nienie do wcześniejszej emerytury. Takie stanowisko znajduje potwierdzenie w wy- roku Sądu Najwyższego z 12 lutego 2004 r., II UK 246/03 (OSNP 2004 nr 20, poz. 358). Mając to na uwadze Sąd Apelacyjny w oparciu o art. 385 k.p.c. apelację ubez- pieczonego oddalił. W skardze kasacyjnej odniesionej do całego wyroku Sądu Apelacyjnego ubezpieczony zarzucił naruszenie prawa materialnego, przez niewłaściwe zastoso- wanie art. 46 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 ustawy, polegające na niezastosowaniu art. 33 tej ustawy, do którego art. 46 ust. 1 zawiera odesłanie, a który jest niezbędny dla wywiedzenia normy prawnej właściwej dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. 5 W uzasadnieniu skargi wskazano, że Sąd Apelacyjny umotywował zaskarżone rozstrzygnięcie treścią normy wywiedzionej z art. 32 w związku z art. 46 ustawy, po- mijając, że dla rekonstrukcji tej normy jest także niezbędny art. 33 tego aktu. Przepis ten trafnie przywołał w swoich rozważaniach Sąd pierwszej instancji. W rezultacie Sąd Apelacyjny całkowicie pominął ocenę, czy treść art. 33 ustawy, przez odesłanie zawarte w art. 46 ust. 1 tej ustawy oznacza, że prawo do wcześniejszej emerytury, określonej w jej art. 32 ust. 1 przysługuje na warunkach określonych dla pracowni- ków wykonujących działalność twórczą lub artystyczną także osobom urodzonym po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r., ubezpieczonym z tytułu działalności twórczej lub artystycznej. Zdaniem skarżącego z przepisów art. 32 ust. 1, art. 33 i art. 46 ust. 1 ustawy wynika, że ustawodawca w przypadku osób wykonujących działal- ność twórczą lub artystyczną odstąpił od wymogu pracowniczego charakteru zatrud- nienia w zakresie nabycia prawa do wcześniejszej emerytury. Wyjątek ten dotyczy zarówno osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r., ubezpieczonych z tytułu działal- ności twórczej lub artystycznej, co wynika wprost z treści art. 33, jak również osób ubezpieczonych z tytułu tej działalności a urodzonych po 31 grudnia 1948 r. i przed dniem 1 stycznia 1969 r., co wynika z odesłania zawartego w art. 46 ust. 1 ustawy. Oczywiste jest, że odesłanie w art. 46 ust. 1 zarówno do art. 32 jak i 33 ustawy ozna- cza, że także osoby ubezpieczone z tytułu działalności twórczej lub artystycznej, urodzone po 31 grudnia 1948 r., a przed 1 stycznia 1969 r., mają prawo do wcze- śniejszej emerytury określonej w art. 32 ust. 1, po spełnieniu dodatkowo przesłanek wskazanych w art. 46 ust. 1. Przyjęcie, że takie uprawnienie przysługiwałoby tylko twórcom i artystom urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r. byłoby zresztą sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego. Pełnomocnik skarżącego wskazał również, że żadne z orzeczeń, na które powołał się Sąd Apelacyjny w za- skarżonym wyroku nie odnosiło się do działalności twórczej lub artystycznej, którą ustawodawca potraktował w sposób szczególny. Dlatego w dużej mierze rozważania prawne Sądu Apelacyjnego były trafne, nie uwzględniały jednak szczególnej regulacji dotyczącej twórców i artystów. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zaskarżony wyrok podlega uchyleniu, ponieważ wskazana w skardze kasa- cyjnej podstawa naruszenia prawa materialnego okazała się uzasadniona. W szcze- 6 gólności skarżący trafnie zarzucił pominięcie przez Sąd Apelacyjny art. 33 ustawy w ocenie prawnej sprawy. Rozważenie znaczenia tego przepisu dla jej rozstrzygnięcia było konieczne, ponieważ powołany w podstawach zaskarżonego wyroku art. 46 ust. 1 ustawy wprost się do niego odwołuje. Zgodnie z tym przepisem (art. 33) - w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania kwestionowanej przez ubezpieczonego decyzji - osoby urodzone przed dniem 1 stycznia 1949 r., ubezpieczone z tytułu działalności twórczej lub artystycznej, mają prawo do emerytury w wieku określonym dla pracowników wykonujących działalność twórczą lub artystyczną. Należy zwrócić uwagę na to, że wyrażenie „pracowników wykonujących działalność twórczą lub arty- styczną” nawiązuje wprost do takiego samego określenia w art. 32 ust. 3 pkt 3 i ust. 4 ustawy. Wynika stąd, że ubezpieczeni twórcy, niebędący pracownikami, wykonujący działalność twórczą lub artystyczną w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (art. 32 ustawy) mogą nabyć prawo do emerytury w wieku i na zasadach dotyczących nabywania uprawnień emerytalnych przez pracowników wykonujących działalność twórczą lub artystyczną. Wobec tego, pomimo niepracowniczego cha- rakteru zatrudnienia twórców lub artystów, ich praca na warunkach określonych w § 12 rozporządzenia z 1983 r., traktowana jest jak wykonywana w szczególnym cha- rakterze, a ubezpieczonemu przysługuje emerytura w niższym wieku tak, jak pra- cownikom wykonującym działalność twórczą lub artystyczną. Wniosek ten znajduje potwierdzenie zarówno w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z 22 października 2003 r., II UZP 9/03, OSNP 2004 nr 3, poz. 49; także uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 22 czerwca 2005 r., I UK 350/04, OSNP 2006 nr 5-6, poz. 89), jak i w doktrynie (zob. K. Antonów, M. Bartnicki: Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz, 2007, wyd. II, komentarz do art. 33). Zdaniem Sądu Najwyższego w obecnym skła- dzie, stwierdzenie w art. 46 ust. 1 ustawy, że prawo do emerytury na warunkach określonych, między innymi, w art. 33 przysługuje również ubezpieczonym urodzo- nym po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r., jeżeli spełniają łącznie warunki określone w dalszej części tego przepisu, oznacza odniesienie wskazanej wyżej normy, wynikającej z art. 33, także do twórców i artystów urodzonych po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r. W rezultacie osobom urodzonym po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r., wykonującym działalność twórczą lub artystyczną w ramach niepracowniczego tytułu ubezpieczenia społecznego, przysługuje prawo do emerytury w niższym wieku na zasadach dotyczących pracowników zatrudnio- 7 nych w szczególnym charakterze, tj. pracowników wykonujących działalność twórczą lub artystyczną (§ 12 rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego w związku z art. 32 ust. 1, ust. 3 pkt 3 i ust. 4, w związku z art. 33 i w związku z art. 46 ust. 1 ustawy). Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z 39821 k.p.c. ========================================