II UK 321/04

Wyrok z dnia 4 sierpnia 2005 r. II UK 321/04 Umowę o pracę uważa się za zawartą dla pozoru (art. 83 § 1 k.c.), jeżeli przy składaniu oświadczeń woli obie strony mają świadomość, że osoba okre- ślona w umowie o pracę jako pracownik nie będzie świadczyć pracy, a osoba wskazana jako pracodawca nie będzie korzystać z jej pracy. Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Sędziowie SN: Beata Gudowska, Maria Tyszel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 sierpnia 2005 r. sprawy z wniosku Joanny B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. z udziałem zainteresowanego Sylwestra K. o ubezpieczenie społeczne, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 15 wrze- śnia 2004 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 18 grudnia 2001 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B. orzekł, że Joanna B. od dnia 6 lipca 2000 r. nie podlega ubezpieczeniu społecz- nemu z tytułu zgłoszenia zatrudnienia w firmie Sylwestra K., wskazując na pozorność umowy o pracę. Odwołanie wnioskodawczyni od tej decyzji zostało oddalone wyrokiem Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy z dnia 7 maja 2003 r. [...]. Sąd ustalił, że Sylwester K. zawarł z wnioskodawczynią umowę o pracę na czas nieokreślony w pełnym wymiarze czasu pracy z wynagrodzeniem 1.350 zł miesięcznie. Okoliczności zawarcia tej umowy wskazują, że jest to umowa pozorna. Nie istniała bowiem potrzeba zatrudnienia pracownika. Rozliczenia z ZUS-em i Urzę- dem Skarbowym prowadziło zainteresowanemu biuro rachunkowe. Klientów pozy- skiwał przez telefon lub przez internet dysponując telefonem komórkowym. Raz lub 2 dwa razy w tygodniu sporządzał raporty i dwa razy w miesiącu rozliczenia. Te czyn- ności według jego twierdzeń miała wykonywać wnioskodawczyni w ramach umowy o pracę. Tego rodzaju czynności nie mogły wypełnić 8-godzinnego dnia pracy. Niewia- rygodne jest więc twierdzenie zainteresowanego, że dla wykonania niewymagają- cych zaangażowania czynności zatrudnił pracownika na warunkach określonych w umowie, tym bardziej że poprzednio czynności te wykonywał sam i nie zatrudnił pra- cownika po uzyskaniu przez wnioskodawczynię zwolnienia lekarskiego, co nastąpiło po upływie dwóch miesięcy. W biurze pomaga mu żona, która w czasie zawarcia umowy z wnioskodawczynią nie pracowała. O pozorności umowy świadczy również brak części dokumentów dotyczących zatrudnienia wnioskodawczyni w czasie kon- troli przeprowadzonej przez pracownika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz luki w pamięci zainteresowanego w kwestii pracy wnioskodawczyni, godzin pracy i treści umowy. W zakresie faktycznego wykonywania pracy przez wnioskodawczynię ist- nieją rozbieżności w zeznaniach świadków co do godzin, w jakich widywali wniosko- dawczyni w mieszkaniu będącym siedzibą firmy. Zawierając umowę z zainteresowa- nym wnioskodawczyni była w ciąży, co zostało stwierdzone zaświadczeniem lekarza ginekologa. Wszystkie te okoliczności wskazują, że nie doszło do nawiązania sto- sunku pracy, nie ma zatem podstaw do objęcia wnioskodawczyni ubezpieczeniem społecznym z tytułu zatrudnienia. Po rozpoznaniu apelacji wnioskodawczyni Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych w Gdańsku wyrokiem z dnia 15 września 2004 r. [...] oddalił apelację. Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowe ustalenie, że umowa o pracę została zawarta dla pozoru (w rozumieniu art. 83 k.c.). Złożenie oświadczenia woli dla pozo- ru oznacza, że osoba składająca oświadczenie nie chce, aby powstały skutki prawne, jakie zwykle prawo łączy ze składanym przez nią oświadczeniem. W przy- padku pozorności umowy o pracę zamiarem stron nie jest faktyczne nawiązanie stosunku pracy, lecz jego pozorowanie, które w przypadku wnioskodawczyni i zainte- resowanego miało na celu uzyskanie świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Ana- liza niniejszej sprawy prowadzi do wniosku, że strony przedmiotowej umowy o pracę zdawały sobie sprawę z tego, że zawierają ją dla pozoru. Wskazuje na to fakt za- trudnienia wnioskodawczyni na cały etat na czas nieokreślony w sytuacji, gdy przez cały czas prowadzenia działalności przez zainteresowanego była ona jedynym pra- cownikiem i to tylko przez dwa miesiące. Zainteresowany zeznał, że codziennie jeź- dził w teren, papierkową robotę wykonywał po powrocie, a sprawy z klientami zała- 3 twiał przez telefon i przez internet. Opisany przez wnioskodawczynię i zainteresowa- nego zakres obowiązków nie uzasadniał zatrudnienia wnioskodawczyni w pełnym wymiarze czasu pracy. Zeznania świadków, niezależnie od wskazanych przez Sąd pierwszej instancji rozbieżności, dotyczą jedynie tego, że widywali wnioskodawczynię w domu teściów zainteresowanego, gdzie była siedziba firmy, nie stanowią natomiast potwierdzenia faktu wykonywania przez wnioskodawczynię pracy. Dodatkowe oko- liczności, takie jak braki w dokumentacji pracowniczej, niezatrudnienie żony zaintere- sowanego, jego znajomość z mężem wnioskodawczyni, przemawiają za prawidłowo- ścią ustaleń Sądu pierwszej instancji. Wnioskodawczyni nie wykazała, że praca była faktycznie świadczona, gdyż przedstawione przez nią dowody zawierały sprzeczno- ści, a ogół okoliczności świadczy o tym, że zawarta umowa o pracę była czynnością pozorną, przez co z mocy art. 83 § 1 k.c. jest nieważna. Wyrok ten wnioskodawczyni zaskarżyła kasacją i opierając ją na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię i zastosowanie art. 83 § 1 k.c. oraz niezastosowanie przepisów art. 3531 k.c., art. 10 i 11 k.p. i art. 22 Konstytu- cji RP w związku z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U Nr 173, poz.1807), a także na podstawie naruszenia przepisów postępowania - art. 231, art. 233 § 1 i art. 328 § 2 k.p.c. - wniosła o uchylenie za- skarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku do po- nownego rozpoznania, względnie o uchylenie także wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Bydgoszczy do ponownego rozpozna- nia. Jako okoliczność uzasadniającą rozpoznanie kasacji przedstawiła potrzebę wy- kładni art. 83 § 1 k.c., powołując się na rozbieżność w orzecznictwie Sądu Najwyż- szego i wskazując dwa odmienne orzeczenia w sprawach II UK 365/03 i II UK 467/03 pomimo zbliżonych elementów stanów faktycznych - zatrudnienie pracownika u naj- bliższej rodziny, długi okres niezdolności do pracy z powodu choroby, niekompletna dokumentacja pracownicza. Uzasadniając podstawy kasacji skarżąca podniosła, że pozorność umowy o pracę została ustalona przez oba Sądy w oparciu o błędną in- terpretację i zastosowanie art. 83 § 1 k.c. Zgodnie z brzmieniem tego przepisu, aby stwierdzić nieważność oświadczenia woli, musi być ono złożone drugiej stronie, za jej zgodą dla pozoru. W przedmiotowej sprawie mamy niewątpliwie do czynienia ze złożeniem oświadczenia woli drugiej stronie. Pozostałe jednak przesłanki uznania pozorności zawartej umowy nie zostały udowodnione. Co więcej udowodniono oko- liczności przeciwne. Wnioskodawczyni i zainteresowany są w swoich zeznaniach 4 zgodni, iż ich zamiarem było zawarcie umowy o pracę. Zainteresowany nie miał żad- nego celu ani motywu dla pozorowania zawarcia umowy. Prowadząc bowiem bardzo dobrze prosperującą działalność poszukiwał pracownika, który mógłby go wyręczyć w „papierkowej” robocie oraz zapewnić funkcjonowanie biura podczas jego w nim nieobecności. Wnioskodawczyni pracę podjęła, na co wskazują zeznania samego zainteresowanego jak i jego żony, która przebywała w domu w czasie jej pracy. Była także widywana przez teściów zainteresowanego, na co wskazują ich zeznania. W umowie o pracę określono rodzaj wykonywanej przez wnioskodawczynię pracy. „Charakter jej pracy - mający wiele wspólnego z pracą sekretarki, wskazuje, iż niemal kluczowym elementem jej obowiązków jest przede wszystkim zachowanie przez pra- cownika gotowości do podjęcia umówionych działań we wskazanym przez praco- dawcę miejscu, czasie i zakresie. Praca powódki polegała bowiem na podejmowaniu nadchodzących połączeń telefonicznych i wiadomości faksowych, realizowaniu in- nych zadań na bieżąco zlecanych przez pracodawcę oraz okresowych”. Zdaniem wnioskodawczyni rozstrzygnięcie zostało oparte na domniemaniach faktycznych, które zostały skonstruowane w sposób sprzeczny z art. 231 k.p.c. Są one bowiem sprzeczne z ustalonymi faktami. Stwierdzenie, że zainteresowany nie miał potrzeby zatrudnienia pracownika, gdyż mógł korzystać z pomocy niepracującej żony, nastą- piło z pominięciem wynikającego z jej zeznań faktu, że odmówiła takiej pomocy. Znajomość pomiędzy zainteresowanym a mężem wnioskodawczyni jest w świetle ustaleń faktycznych „niezwykle dyskusyjna jako przesłanka zapadłych orzeczeń. Bezsporne pozostaje, iż panowie znali się. Jednakże charakter tej znajomości, wyni- kający z materiału dowodowego, wskazuje, iż nie była to znajomość ani bliska, ani zażyła - miała charakter służbowy a nie towarzyski”. Nadawanie szczególnego zna- czenia znajomości zainteresowanego i męża wnioskodawczyni jest sprzeczne z logi- ką i doświadczeniem życiowym. Dokonując oceny materiału dowodowego Sąd Ape- lacyjny naruszył granice swobodnej oceny dowodów. Wszystkie wątpliwości oraz niejasności były interpretowane na niekorzyść wnioskodawczyni, co stoi w sprzecz- ności z zasadą wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego (art. 233 § 1 k.p.c.). Dotyczyło to także okoliczności całkowicie od niej niezależnych, jak na przy- kład braki w dokumentacji pracowniczej. Zdaniem wnioskodawczyni doszło do naru- szenia art. 328 § 2 k.p.c., gdyż oba Sądy nie wskazały na podstawie jakich dowodów zostały ustalone fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy i z jakich przyczyn uznały je za wiarygodne. 5 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzuty naruszenia prawa materialnego polegającego na niezastosowaniu przepisów art. 3531 k.c., art. 10 i 11 k.p. i art. 22 Konstytucji RP w związku z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej zostały w kasacji obszernie uzasadnione. Nie ma jednak potrzeby przytaczania tego uzasad- nienia, gdyż regulacje zawarte w powołanych przepisach nie pozostają w żadnym związku z motywami rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. Pierwszy z tych przepisów gwarantuje swobodę zawierania umów w ramach prawa i zasad współżycia społecz- nego, drugi zapewnia prawo do swobodnie wybranej pracy, kolejny określa jako wy- móg nawiązania stosunku pracy zgodne oświadczenia woli pracownika i pracodaw- cy, a następny - art. 22 Konstytucji RP - gwarantuje wolność działalności gospodar- czej, określając dopuszczalne ograniczenia takiej wolności. Ostatni z wymienionych tu przepisów nie może być w ogóle podstawą kasacji, gdyż ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej nie obowiązywała w dacie zgłoszenia wnioskodawczyni do ubezpieczenia. W zaskarżonym wyroku nie jest kwestionowane ani prawo zainteresowanego do prowadzenia wybranej przez niego działalności go- spodarczej, ani prawo zatrudniania pracowników, ani prawo zawierania umów o pracę na warunkach uzgodnionych przez pracownika i pracodawcę. Oba sądy doko- nywały jedynie oceny ważności konkretnej umowy o pracę i to nie pod względem zgodności z prawem czy zasadami współżycia społecznego (art. 58 k.c.) lecz pod względem wad oświadczenia woli. Ta ostatnia kwestia regulowana jest odrębnymi przepisami, nie miały więc w ogóle zastosowania przytoczone wyżej przepisy. Nie jest usprawiedliwioną podstawą kasacji zarzut naruszenia przepisów prawa material- nego, które nie były i nie mogły być podstawą prawną rozstrzygnięcia. Podstawą ustalenia, że oświadczenia woli stron zawierających umowę o pracę było dotknięte wadą, jest przepis art. 83 § 1 k.c., który stanowi, że nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie dla pozoru. Zarzut błędnej wykładni i nie- właściwego zastosowania tego przepisu jest nieuzasadniony. Treść przepisu jest jednoznaczna i nie wymaga wykładni, a warunkiem jego zastosowania jest wystąpie- nie określonych w nim przesłanek - pozorności oświadczeń woli. Ta ostatnia kwestia rozpatrywana jest w kategoriach ustalenia faktów a nie wykładni prawa. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 września 1999 r., II UKN 7/99 6 (OSNAPiUS 2000 nr 23, poz. 865), stwierdzając, że okoliczności uzasadniające przyjęcie pozorności umowy o pracę są podstawą faktyczną, podlegającą ustaleniu przez sądy. Ustalenia te nie stanowią przedmiotu kontroli kasacyjnej w ramach pod- stawy z art. 3931 pkt 1 k.p.c. Powołana w kasacji rozbieżność w orzecznictwie nie wynika z wątpliwości co do wykładni prawa. Rozbieżność mogła być wynikiem od- mienności stanów faktycznych w sprawach, w których zapadły orzeczenia, a także określonych w art. 39311 § 1 k.p.c. ograniczeń kontroli kasacyjnej i związania Sądu Najwyższego ustaleniami faktycznymi sądu drugiej instancji, jeżeli nie zostały zakwe- stionowane zarzutem naruszenia prawa procesowego. Pozorność umowy wzajemnej w rozumieniu art. 83 § 1 k.c. występuje wówczas, gdy strony umowy składając oświadczenia woli nie zamierzają osiągnąć skutków, jakie prawo wiąże z wykonywa- niem tej umowy. W odniesieniu do umowy o pracę oświadczenia te zawierają okre- ślone w art. 22 k.p. elementy umowy o pracę - zobowiązanie pracownika do wykony- wania pracy i zobowiązanie pracodawcy do wypłacania wynagrodzenia - natomiast ich pozorność polega na tym, że strony nie zamierzają osiągnąć skutków wynikają- cych z umowy o pracę. Przy ich składaniu obie strony mają świadomość, że osoba określona w umowie jako pracownik nie będzie świadczyć pracy, a osoba figurująca jako pracodawca nie będzie korzystać z jej pracy. Oceniając materiał dowodowy Sąd Apelacyjny dokonał ustalenia, że taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie. Kontrola prawidłowości tych ustaleń może być dokonana w ramach rozpatrywania drugiej podstawy kasacyjnej - naruszenia przepisów postępowania. Zarzuty dotyczące wadliwych ustaleń faktycznych - jako opartych nie na dowo- dach lecz na domniemaniach - są nieuzasadnione. Ustalenia faktyczne zostały bo- wiem oparte nie na domniemaniach lecz na zeznaniach zainteresowanego i wnio- skodawczyni, które to zeznania dawały podstawę do przyjęcia, że rzeczywista wola stron umowy nie odpowiadała treści ich oświadczeń, a zamiarem ich nie było nawią- zanie stosunku pracy. Treścią stosunku pracy jest ekwiwalentność wzajemnych świadczeń - wykonywanie pracy przez pracownika i wypłacanie wynagrodzenia przez pracodawcę. W tym przypadku czynności, które miała wykonywać wnioskodawczyni, były praktycznie zbyteczne. Zainteresowany przyznał, że prowadzenie dokumentacji zlecał biuru rachunkowemu, z którego usług korzystał także po zawarciu umowy z wnioskodawczynią. Według twierdzeń wnioskodawczyni, powtórzonych w kasacji, obowiązki jej miały się sprowadzać do odbierania telefonów i faksów i przekazywania zainteresowanemu otrzymanych wiadomości. Jeżeli tego rodzaju czynności przynio- 7 słyby zainteresowanemu jakiś pożytek, to byłby on niewspółmierny do kosztów, które musiałby ponosić jako pracodawca z tytułu wypłacania wynagrodzenia i odprowa- dzania składek na ubezpieczenie społeczne. Obciążenie działalności gospodarczej takim kosztami przez czas nieokreślony byłoby całkowicie nieracjonalne i zaintere- sowany ani wcześniej, ani później nie zatrudniał pracownika. Jedynym rozsądnym uzasadnieniem zawarcia przez zainteresowanego umowy z wnioskodawczynią, było wyświadczenie jej przysługi jako żonie znajomego. Wnioskodawczyni była zainteresowana objęciem jej ubezpieczeniem społecznym ze względu na spodzie- waną niezdolność do pracy i związane z tym prawo do świadczeń. Natomiast zainte- resowany musiał mieć świadomość, że umowa nie będzie go obowiązywać, a jego ewentualne zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne będą krótko- trwałe. Świadczy o tym fakt niesporządzenia przez niego kompletnej dokumentacji pracowniczej i brak wiedzy co do dokładnej treści umowy o pracę. Wszystkie te oko- liczności wynikające z twierdzeń stron umowy były podstawą dokonanych w zaskar- żonym wyroku ustaleń. Ocenie materiału dowodowego nie można przypisać ani do- wolności, ani braku logiki, zatem nie można mówić o naruszeniu art. 233 § 1 i art. 231 k.p.c. Zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. może dotyczyć tylko uzasadnienia wyroku Sądu drugiej instancji, gdyż naruszenie przepisów postępowania przez sąd pierwszej instancji nie może być podstawą kasacji. Jest on bezzasadny, gdyż wszystkie podniesione przez wnioskodawczynię w apelacji kwestie zostały omówione w uzasadnieniu wyroku. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy w oparciu o przepis art. 39312 k.p.c. oddalił kasację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw. ========================================