II UK 320/08

Wyrok z dnia 19 lutego 2009 r. II UK 320/08 Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2007 r., P 10/07 (Dz.U. Nr 67, poz. 411), stwierdzający niezgodność z Konstytucją art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo- łecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) wywołuje skutki na przyszłość. Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera, Romualda Spyt (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 lutego 2009 r. sprawy z wniosku Jana W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych- Oddziałowi w P. o emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 28 kwietnia 2008 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Płocku oddalił odwo- łanie Jana W. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w P. z dnia 30 listopada 2007 r., odmawiającej prawa do wcześniejszej emerytury. Wyrok ten za- padł w następującym stanie faktycznym. Ubezpieczony w dniu 16 listopada 2007 r. złożył wniosek o emeryturę. Pozwany wydał decyzję odmowną stwierdzając, że ubezpieczony ma 60 lat, wymagany okres składkowy i nieskładkowy (37 lat i 4 mie- siące), ale nie legitymuje się 15 letnim okresem pracy w warunkach szczególnych, nie ma też ustalonej całkowitej niezdolności do pracy. Wobec takich ustaleń Sąd Okręgowy stwierdził, że ubezpieczony nie spełnia wymagań wskazanych w art. 29 (w jego obecnym brzmieniu) oraz w art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz- nych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Zważył, że wyrok Try- 2 bunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2007 r., P 10/07, (OTK-A 2007 nr 9, poz.107), który stwierdził niezgodność z art. 32 i art. 33 Konstytucji RP - art. 29 po- wyższej ustawy w zakresie, w jakim nie przyznaje prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym mężczyźnie, który - odpowiednio jak kobieta, która nabywa to prawo po osiągnięciu wieku 55 lat i co najmniej 30-letniego okresu składkowego i nieskładkowego - osiągnął wiek 60 lat i co najmniej 35-letni okres składkowy i nie- składkowy, nie może stanowić podstawy do uwzględnienia żądania ubezpieczonego, bowiem wyraźnie zaznaczono w nim, że w okresie 12 miesięcy od opublikowania wyroku w Dzienniku Ustaw przepis ten obowiązuje w uprzednim brzmieniu. Jedynie Sąd, który zwrócił się z pytaniem do Trybunału, musi uwzględnić treść wyroku w pro- cesie stosowania prawa. Ponadto wskazał, że Trybunał nie zastąpił ustawodawcy w określeniu konkretnych warunków koniecznych do uzyskania prawa do świadczenia, a wytyczył jedynie drogę zmian legislacyjnych. Na dzień orzekania brak więc przepi- su, który umożliwiłby ubezpieczonemu uzyskanie emerytury. Apelacja ubezpieczonego od powyższego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 28 kwietnia 2008 r., który podzielił ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu Okręgowe- go. Sąd Apelacyjny podkreślił, że przepis art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w brzmieniu dotychczasowym, uniemożliwiają- cym ubezpieczonemu nabycie prawa do emerytury, utraci swą moc dopiero w dniu 31 października 2008 r. oraz że Trybunał nie orzekł o niekonstytucyjności tego, co w art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS zostało przez ustawodawcę ure- gulowane, bowiem stwierdził niezgodność z Konstytucją treści normatywnej, której w przepisie brakuje. „Zwyczajnym” skutkiem stwierdzenia przez Trybunału Konstytucyj- nego niekonstytucyjności jest utrata mocy obowiązującej zakwestionowanej regulacji. W niniejszej sprawie treść, która została w przepisie pominięta nie może utracić mocy obowiązującej, bo w ogóle nie posiada ona takiej mocy, skoro ustawodawca wyłączył ją z przepisu. Dlatego też skutkiem stwierdzenia przez Trybunału Konstytu- cyjnego niekonstytucyjności art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Fundu- szu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie, w jakim nie przyznaje prawa do nabycia emerytury w obniżonym wieku emerytalnym przez mężczyznę, który osiągnął wiek 60 lat i - jak kobieta, która osiągnęła wiek 55 lat - ma długoletni staż ubezpieczeniowy, jest zobowiązanie ustawodawcy do dokonania stosownej zmiany w art. 29 ust. 1 tej ustawy. 3 W skardze kasacyjnej ubezpieczony powołał się na naruszenie prawa mate- rialnego - art. 29 ust 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez jego błędną wykładnię oraz art. 32 i 33 Konstytucji RP. Skar- żący zarzucił także naruszenie prawa procesowego - art. 390 § 1 k.p.c. Wskazując na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzają- cego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponow- nego rozpoznania. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne sprowadzające się do odpowiedzi na pytanie, czy podważenie konstytucyjności przepisu ustawy i późniejsze orzekanie na podstawie przepisu sprzecznego z Konstytucją stanowi naruszenie art. 178 ust. 1 i art. 8 ust. 1 i 2 w związku z art. 33 Konstytucji RP. Ponadto istnieje konieczność wy- kładni przepisów prawa budzących poważne wątpliwości i wywołujących rozbieżno- ści w orzecznictwie sądów. W uzasadnieniu skargi jej autor stwierdził, że przepis art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych powinien być interpre- towany z uwzględnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2007 r., P 10/07, bowiem wyraźnie stwierdzono w nim, że pomimo odroczenia wej- ścia w życie tego wyroku, przepis ten utracił domniemanie konstytucyjności. Stąd też Sąd rozpoznający niniejszą sprawę winien uwzględnić swoistą regułę interpretacyjną przyjętą w uzasadnieniu wyroku Trybunału „w kierunku, którego celem będzie zasto- sowanie powyższego przepisu w zgodzie z art. 32 i 33 Konstytucji RP”. Ponadto skarżący zarzucił, że Sąd, mimo stosownego wniosku ubezpieczonego, nie wystąpił z pytaniem prawnym do Sądu Najwyższego, w sytuacji, w której zapadło już kilkaset wyroków korzystnych dla osób, które są w takiej sytuacji jak ubezpieczony. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. W pierwszej kolejności nie jest uzasadniony zarzut naruszenia prawa procesowego - art. 390 § 1 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli przy rozpoznawaniu apelacji powstanie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, sąd może przedstawić to zagadnienie do roz- strzygnięcia Sądowi Najwyższemu, odraczając rozpoznanie sprawy. Przepis ten nie zobowiązuje zatem sądu do wystąpienia z pytaniem prawnym do Sądu Najwyższego, 4 a jedynie wyposaża go w takie uprawnienie. Nie narusza więc tego przepisu sąd dru- giej instancji, który nie korzysta z wynikającego z niego uprawnienia, nawet wtedy, kiedy z wnioskiem o przedstawienie Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego występuje strona. Sąd Najwyższy nie podziela także zarzutów zawartych w pierwszej podstawie kasacyjnej. Zagadnienie mocy wstecznej orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego stwierdzających niezgodność aktu normatywnego lub jego części z aktem wyższego rzędu było wielokrotnie przedmiotem wypowiedzi Izby Pracy Ubezpieczeń Społecz- nych i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego, które zdecydowanie opowiadały się za przyznaniem skutków sięgających w przeszłość (ex tunc), między innymi w uchwale z dnia 23 stycznia 2001 r., III ZP 30/00, (OSNAPiUS 2001 nr 23, poz.685), w wyroku z dnia 10 listopada 1999 r., w postanowieniu z dnia 7 grudnia 2000 r., III ZP 27/00 (OSNAPiUS 2001, nr 10, poz. 331). Sąd Najwyższy potwierdzał to stanowisko w uzasadnieniach późniejszych orzeczeń, np., z dnia 7 sierpnia 2001 r., I PKN 730/00, (OSNAPiUS 2002 nr 6, poz.141), z dnia 18 kwietnia 2002 r., III RN 4/01 (OSNP 2003 nr 2, poz. 25) z dnia 12 czerwca 2002 r., II UKN 419/01 (OSNAPiUS 2001 nr 23, poz. 580), z dnia 27 września 2002 r., II UKN 581/01 (OSNAPUS 2002, nr 23, poz. 581) oraz z dnia 24 stycznia 2006 r., I PK 116/05 (OSNP 2006 nr 3-24, poz. 353). Przyj- mowano więc, że akt normatywny uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgod- ny z Konstytucją nie powinien być stosowany przez sąd w odniesieniu do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału. Poglądy zbieżne z powyższymi wypowiadała również Izba Cywilna Sądu Najwyższego (por. uzasadnienie uchwały z dnia 3 lipca 2003 r., III CZP 45/03, OSNC 2004, z. 9, poz. 136, wyrok z dnia 10 listo- pada 1999 r., I CKN 204/98, OSNC 2000, nr 5, poz. 94, oraz z dnia 15 stycznia 2003 r., IV CKN 1639/00, niepublikowany). Natomiast w orzecznictwie Sądu Najwyższego prezentowane były odmienne poglądy co do skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego, w którym odroczono - na mocy art. 190 ust. 3 Konstytucji RP - termin utraty mocy obowiązującej aktu norma- tywnego. W wyroku z dnia 27 stycznia 2007 r., III PK 96/06, (OSNP 2008 nr 5-6. poz. 61), przyjęto, że odroczenie wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego sprzeczność przepisu ustawy z Konstytucją nie stanowi przeszkody do uznania przez sąd, że przepis ten był sprzeczny z Konstytucją od jego uchwale- nia. W innym wyroku, z dnia 20 kwietnia 2006 r., IV CSK 38/06 (LEX nr 398455), Sąd Najwyższy stwierdził, że odroczenie utraty mocy obowiązującej przepisu przez Try- 5 bunał Konstytucyjny wyraża jednocześnie jego stanowisko o prospektywnym działa- niu takiego orzeczenia. Przeciwny pogląd podważa sens odroczenia. Oznacza to, że do czasu upływu okresu utraty mocy obowiązującej przepisu, sądy i inne organy państwowe winny stosować ten przepis. W konsekwencji wyeliminowana jest także możliwość wznowienia postępowania w takich przypadkach. Oznacza to także, że w toku postępowania sądy winny uwzględniać wadliwe normy prawne do oceny zda- rzeń, które wystąpiły przed utratą przez tę normę mocy obowiązującej. Stanowisko to potwierdzone zostało w wyroku z dnia 20 kwietnia 2006 r., IV CSK 28/06 (OSNC 2007 nr 2 poz. 31). Wszystkie omówione wyżej poglądy nie dotyczyły wyroków Trybunału Kon- stytucyjnego, w których określono skutki czasowe ich działania. W judykaturze i w doktrynie jest prezentowane stanowisko, że Konstytucja przyznaje Trybunałowi Kon- stytucyjnemu uprawnienie do określania skutków czasowych orzeczeń. Skoro bo- wiem według jej art. 190 ust. 3 może on określić inny termin utraty mocy obowiązują- cej aktu normatywnego - nieprzekraczający 18 miesięcy w przypadku ustawy, a gdy chodzi o inny akt normatywny 12 miesięcy - to należy uznać jego kompetencję do określenia wstecznych skutków orzeczenia (tak też Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 3 lipca 2003 r., III CZP 45/03, OSNC 2004 nr 9, poz.136, w wyroku z dnia 10 paź- dziernika 2003 r., II CK 36/02, LEX nr 151600 oraz w wyroku z dnia 10 października 2003 r., II CSK 36/02, LEX nr 151600, a także Naczelny Sąd Administracyjny w wy- roku z dnia 10 października 2007 r., II GSK 154/07, LEX nr 371730). Trybunał Kon- stytucyjny korzysta w praktyce z tego uprawnienia, czego przykładem są wyroki: z dnia 31 stycznia 2001 r. w sprawie P 4/99 (OTK 2001, Nr 1, poz. 5), dotyczący dzie- dziczenia gospodarstw rolnych i z dnia 10 grudnia 2002 r. w sprawie P 6/02 (OTK 2002 r., nr 7, poz. 91) o niekonstytucyjności przepisów normujących zasady wprowa- dzania opłat za parkowanie pojazdów. Trybunał Konstytucyjny przyjął, że oba wy- mienione orzeczenia działają tylko na przyszłość i wyłączył w ten sposób możliwość wznowienia postępowania. Określenie skutków czasowych działania wyroku nastą- piło także w wyrokach Trybunału Konstytucyjnego: z dnia 18 maja 2004 r., SK 38/03, (OTK-A 200 nr 5, poz. 45), dotyczącym art. 101 § 2 Kodeksu postępowania w spra- wach o wykroczenia, z dnia 27 października 2004 r., SK 1/04, (OTK-A 2004 nr 9, poz. 96) dotyczącym przepisu art. 4011 k.p.c., z dnia 21 lutego 2006 r., K 1/05, (OTK- A 2006 nr 2, poz.18), dotyczącym dodatkowego wynagrodzenia rocznego dla pra- 6 cowników jednostek sfery budżetowej, z dnia 24 października 2007 r., SK 7/06, (OTK-A 2007 nr 9, poz. 108), dotyczącym czynności asesorów sądowych. Taką też konstrukcję przyjęto w odnoszącym się do niniejszej sprawy wyroku z dnia 23 października 2007 r., P 10/07, co podkreśliły Sądy obu instancji. Mianowi- cie stwierdzono w nim, że niniejszy wyrok ma charakter zakresowy. Oznacza to, że Trybunał nie orzekł o niekonstytucyjności tego, co w art. 29 ust. 1 ustawy o emerytu- rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zostało przez ustawodawcę uregulowane. Stwierdził niezgodność z Konstytucją treści normatywnej, której w przepisie brakuje. „Zwyczajnym” skutkiem stwierdzenia przez Trybunału Konstytucyj- nego niekonstytucyjności jest utrata mocy obowiązującej zakwestionowanej regulacji. W niniejszej sprawie treść, która została w przepisie pominięta, nie może utracić mocy obowiązującej, bo w ogóle nie posiada ona takiej mocy, skoro ustawodawca wyłączył ją z przepisu. Orzeczeniu stwierdzającemu niekonstytucyjność przepisu w zakresie, w jakim pomija on określoną treść normatywną, można przypisać tylko i wyłącznie skutek ustalający niekonstytucyjność pominięcia i zobowiązujący prawo- dawcę do stosownej zmiany tego przepisu, niezbędnej dla realizacji norm konstytu- cyjnych. Przyjęcie poglądu, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego wywołuje skutek „rozporządzający” (uzupełnia przepis o elementy brakujące), wyraźnie wykracza poza konstytucyjne kompetencje Trybunału Konstytucyjnego (por. także wyrok Try- bunału Konstytucyjnego z 25 czerwca 2002 r., K 45/01, OTK ZU nr 4/A/2002, poz. 46). Dlatego też skutkiem stwierdzenia niekonstytucyjności art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie, w jakim nie przyznaje on prawa do nabycia emerytury w obniżonym wieku emerytalnym przez mężczyznę, który osiągnął wiek 60 lat i - jak kobieta, która osiągnęła wiek 55 lat - ma długoletni staż ubezpieczeniowy jest zobowiązanie ustawodawcy do dokonania sto- sownej zmiany w tym przepisie, tej ustawy Odroczenie terminu utraty mocy obowią- zującej przepisu oznacza także, że do tego momentu stan prawny nie ulega zmianie, a więc zachowuje swoją moc obowiązującą dotychczasowa regulacja z art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wyrok okre- śla więc w odniesieniu do stanu normatywnego skutki na przyszłość i nie może być podstawą do kwestionowania wcześniej zapadłych rozstrzygnięć. W wyroku SK 7/06 Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił przyczynę, dla której sto- sowana jest konstrukcja wyroku zakresowego lub odroczenia terminu utraty mocy obowiązującej normy prawnej. Stwierdził mianowicie, że nie zawsze jest możliwa 7 eliminacja skutków niekonstytucyjnych norm prawnych. Niektóre zaszłości są nieod- wracalne. Czasem stwierdzenie niekonstytucyjności prowadzi (prowadziłoby) do wtórnej niekonstytucyjności o dotkliwych społecznych skutkach. W takich sytuacjach Trybunał, orzekając niekonstytucyjność, stara się minimalizować skutki własnych rozstrzygnięć. Czyni tak, posługując się konstrukcją odpowiednio ujętego wyroku za- kresowego lub przez odroczenie momentu derogacji (wypadnięcia z systemu praw- nego) niekonstytucyjnego aktu, aby dać czas ustawodawcy na dokonanie zmiany w drodze legislacyjnej. Właśnie te względy - zobowiązujący charakter orzeczenia, waga społeczna zakwestionowanej regulacji, jak i potencjalne skutki orzeczenia dla bu- dżetu państwa - doprowadziły do odroczenia utraty mocy obowiązującej zakwestio- nowanego przepisu w wyroku P 10/07. Przyjmując zatem za wiążące wynikające z powyższego wyroku skutki czaso- we jego działania, brak podstaw, aby przyznać skarżącemu prawo do wcześniejszej emerytury, gdyż w dacie wyrokowania Sądu drugiej instancji (28 kwietnia 2008 r.) obowiązywał nadal przepis art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, według którego nie spełniał on przesłanek do tego prawa. Zmiana tego przepisu w kierunku wskazywanym przez Trybunał Konstytucyjny na- stąpiła od 1 października 2008 r. na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 marca 2008 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz- nych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 67, poz. 411). Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39814 k.p.c. orzekł jak w sentencji. ========================================