II UK 304/04

Wyrok z dnia 14 lipca 2005 r. II UK 304/04 Prawo do emerytury lub renty nie ulega zawieszeniu lub zmniejszeniu na podstawie art. 104 ust. 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i ren- tach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) tylko wówczas, gdy ubezpieczony osiąga przychód w po- staci honorariów z tytułu działalności twórczej w rozumieniu art. 8 ust. 7 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.). Przewodniczący SSN Maria Tyszel, Sędziowie SN: Beata Gudowska, Andrzej Wasilewski (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 lipca 2005 r. sprawy z wniosku Rajmundy P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w G. o zwrot nienależnie pobranego świadczenia, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 9 września 2004 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Okręgowe- go-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 23 czerwca 2003 r. [...] i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpo- znania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni wyrokiem z dnia 23 czerwca 2003 r. [...], w wyniku odwołania ubezpieczonej Rajmundy P. od trzech decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w G. orzekających obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rentowego, a mianowicie: (1) decyzji z dnia 5 sierpnia 2002 r. dotyczącej zwrotu kwoty 4.630,70 zł tytułem nienależnie pobranego świadczenia rentowego w roku 2000, (2) decyzji z dnia 2 sierpnia 2002 r. dotyczącej zwrotu kwoty 5.648,88 zł tytułem nienależnie po- 2 branego świadczenia rentowego w roku 2001 oraz (3) decyzji z dnia 27 listopada 2002 r. dotyczącej zwrotu kwoty 3.902,48 zł tytułem nienależnie pobranego świad- czenia rentowego w roku 1999, zmienił zaskarżone decyzje i ustalił brak obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w latach 1999, 2000 i 2001 przez ubezpie- czoną oraz zasądził na jej rzecz od organu rentowego zwrot kosztów procesu. W wyniku apelacji organu rentowego od powyższego wyroku Sądu Okręgo- wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 23 czerwca 2003 r., Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 9 września 2004 r. [...] zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie ubezpieczonej. W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd Apelacyjny stwierdził, że istotnym zagadnieniem prawnym występującym w niniejszej sprawie jest kwestia znaczenia pojęcia twórcy, które wy- stępuje w przepisach (a) ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904 ze zm.), (b) ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) oraz (c) ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), przy czym: „poza sporem jest, że znaczenie słowa twórca w rozumieniu przepisów emerytalno-rentowych ma nieco węższe znaczenie. Zgodnie z art. 8 ust. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, za twórcę uważa się osobę, która two- rzy dzieła w zakresie architektury, architektury wnętrz, architektury krajobrazu, urba- nistyki, literatury pięknej, sztuk plastycznych, muzyki, fotografiki, twórczości audiowi- zualnej, choreografii i lutnictwa artystycznego oraz sztuki ludowej, będące przed- miotem prawa autorskiego. Z ustępu 9 przywołanego artykułu wynika, że uznanie działalności za twórczą lub artystyczną i ustalenie daty jej rozpoczęcia następuje w formie decyzji Komisji do Spraw Zaopatrzenia Emerytalnego Twórców, działającej przy ministrze właściwym do spraw kultury. Takiej decyzji wnioskodawczyni nie po- siadała. W tym kontekście nie można twierdzić zatem, że wnioskodawczyni jako samodzielny pracownik naukowo-dydaktyczny Uniwersytetu G. zajmujący się opra- cowywaniem cudzych utworów literackich jest twórcą w znaczeniu przepisów ubez- pieczeniowych. W/w bowiem przepis art. 8 ust. 7 ustawy o SUS takich jak Rajmunda P. osób nie zalicza do twórców, a co za tym idzie nie można przyjąć, iż otrzymywała honoraria z tytułu działalności twórczej w myśl art. 104 ust. 5 ustawy z dnia 17 grud- nia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. (...) gdyby ustawodawca nie chciał wprowadzić pewnych ograniczeń i związanych z tym 3 rozwiązań prawnych pojęcie twórcy odniósłby bezpośrednio do praw autorskich. Skoro zaś tak nie uczynił, to uzasadnione jest stanowisko, że pojęcie twórcy i artysty zostały określone w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych, które jest lex ge- nerali w stosunku do ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo- łecznych. Przepisy tych ustaw zatem należy analizować łącznie i również w kontek- ście innych norm prawa ustanowionych na gruncie przepisów ubezpieczeniowych. Zgodnie z art.104 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych prawo do emerytury lub renty ulega zawieszeniu lub świadczenia te ulegają zmniejszeniu na zasadach określonych w ust. 3-8 oraz w art. 105, w razie osiągania przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, o której mowa w ust. 2 oraz z tytułu służby wymienionej w art. 6 ust. 1 pkt 4 i 6. Skoro zatem wnioskodawczyni Rajmunda P. nie prowadząc działalności twórczej w rozumieniu przepisów ubezpieczeniowych i pobierając rentę z tytułu cał- kowitej niezdolności do pracy w latach 1999, 2000 i 2001 osiągnęła przychody w kwotach przekraczających 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy ostatnio ogłoszonego przez Prezesa GUS nie więcej niż 130% tej kwoty, to zasadnie skarżący wskazał, iż świadczenia jej przysługujące ulegają zmniejszeniu o kwotę tego przekroczenia nie większą jednak niż kwota maksymal- nego zmniejszenia. Wobec tego ZUS w sposób zgodny z przepisami nakazał zwrot nadpłaconych kwot z tytułu renty za wskazane okresy. Stanowiska tego nie może zmienić fakt, iż część wynagrodzenia wnioskodawczyni była określona przez praco- dawcę jako honorarium (wynagrodzenie objęte prawem autorskim), ale było to wy- łącznie dla celów podatkowych. Taki - jedynie umowny podział pozwalał na podwyż- szenie kosztów uzyskania przychodu, a więc zmniejszenia zaliczki na podatek. Wy- odrębnienie to jednak nie miało wpływu na naliczenie składek na ubezpieczenie społeczne, które następowało od całości wynagrodzenia.” W kasacji od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 9 września 2004 r. pełnomocnik ubezpieczonej zarzucił: po pierwsze - naruszenie art. 104 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz art. 8 ust. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych „poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a w szczególności błędne przyjęcie, że termin honora- rium z tytułu działalności twórczej użyty w art. 104 ust. 5 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie obejmuje swoim zakresem wyna- grodzenia z tytułu działalności twórczej uzyskiwanego przez mianowanych nauczy- 4 cieli akademickich w ramach stosunku pracy łączącego ich ze szkołą wyższą.”; po- nadto, w uzasadnieniu kasacji pełnomocnik skarżącej w tym kontekście dodatkowo zarzucił, że: „Sąd Apelacyjny całkowicie pomija kluczowe w sprawie argumenty: (1) art. 104 ust. 5 ustawy o emeryturach i rentach posługuje się terminem działalność twórcza, (2) termin działalność twórcza zdefiniowany został w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, (3) zgodnie z art. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych definicje legalne zawarte w tej ustawie stosowane być mogą jedynie w zakresie spraw objętych jej regulacją, (4) miejsce art. 8 ust. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w systematyce tej ustawy jed- noznacznie wskazuje na to, że przepis ten dotyczy wyłącznie zasad podlegania ubezpieczeniu społecznemu. Art. 8 ust. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecz- nych (...) nie może znaleźć zastosowania przy wykładni pojęcia działalność twórcza, gdyż niezależnie od różnic językowych obu terminów: - art. 2 ust. 1 ustawy o syste- mie ubezpieczeń społecznych wskazuje wyraźnie na to, że zakres tej ustawy nie obejmuje zagadnień dotyczących przyznawania, zawieszania i zmniejszania świad- czeń emerytalnych i rentowych, a art. 2 ust. 2 tej ustawy stanowi wprost, że rodzaje świadczeń z ubezpieczeń społecznych, warunki nabywania prawa do nich oraz za- sady i tryb ich przyznawania określają odrębne przepisy.”; po drugie - naruszenie art. 7 i art. 9 k.p.a. w związku z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, polegające „na błędnym poinformowaniu ubezpieczonej przez organ rentowy, że pobieranie przez nią wynagrodzenia z tytułu umowy o pracę nie wpływa w ogóle na prawo do renty oraz wysokość świadczenia rentowego, to jest takie naruszenie przepisu postępowania - art. 233 § 1 k.p.c., które miało istotny wpływ na wynik sprawy”, albowiem „pracownicy ZUS-u Inspektora w G. udzielili ubezpieczonej dwukrotnie w kwietniu 1999 r. i lipcu 2000 r. ustnie błędnej informacji, że pobieranie przez panią Rajmundę P. wynagrodzenia z tytułu umowy o pracę nie wpływa w ogóle na prawo do renty oraz wysokość świadczenia rentowego.” Równocześnie, jako na okoliczność uzasadniającą przyjęcie kasacji do rozpo- znania pełnomocnik ubezpieczonej wskazał na potrzebę odpowiedzi na następujące pytanie: „czy termin honorarium z tytułu działalności twórczej’ użyty w art. 104 ust. 5 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych obejmuje swoim zakresem wynagrodzenie z tytułu działalności twórczej uzyskiwane przez mianowanych nauczycieli akademickich w ramach stosunku pracy łączącego ich ze szkołą wyższą.” W konsekwencji, w kasacji sformułowany został wniosek o uchylenie 5 zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji organu rentowego, względnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na rzecz ubezpieczonej od organu ren- towego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego w postępo- waniu kasacyjnym. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Stosownie do dyspozycji art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów po- wszechnych (Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), która weszła w życie z dniem 6 lutego 2005 r. (art. 6 tej ustawy), do złożenia i rozpoznania kasacji od orzeczenia wydanego przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, a także do odmowy przyjęcia kasacji do rozpoznania, stosuje się przepisy dotychczasowe. Zgodnie z art. 104 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie- czeń Społecznych, prawo do emerytury lub renty ulega zawieszeniu lub świadczenia te ulegają zmniejszeniu (stosownie do zasad określonych w przepisach tej ustawy) w razie osiągania przez ubezpieczonego przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, z tym jednak zastrzeżeniem, że regulacji tej „nie stosuje się do honorariów z tytułu działalności twórczej lub artystycznej” (art. 104 ust. 5 tej ustawy). Z kolei, zgodnie z dyspozycją art. 8 ust. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, który na gruncie polskiego porządku prawnego obejmuje ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe (art. 1 tej ustawy) i jest podstawowym aktem prawnym (lex generalis) określającym między innymi także obowiązujące w prawie polskim „zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym” (rozdział 2: art. 8 - art. 14 tej ustawy), „za twórcę uważa się osobę, która tworzy dzieła w zakresie ar- chitektury, architektury wnętrz, architektury krajobrazu, urbanistyki, literatury pięknej, sztuk plastycznych, muzyki, fotografiki, twórczości audiowizualnej, choreografii i lut- nictwa artystycznego oraz sztuki ludowej, będące przedmiotem prawa autorskiego.” Co więcej, art. 8 ust. 9 tej ustawy stanowi ponadto, że w konkretnym wypadku „uznanie działalności za twórczą i ustalenie daty jej rozpoczęcia następuje w formie decyzji Komisji do Spraw Zaopatrzenia Emerytalnego Twórców, działającej przy mi- nistrze właściwym do spraw kultury.” 6 Przyjęta w art. 1 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych defi- nicja „utworu” („przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twór- czej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia”) nakazuje poszukiwać cech indywidu- alizujących (wyróżniających) określony utwór (dzieło) w stosunku do innych utworów (dzieł) w przedmiotowych znamionach rezultatu jakiejś działalności twórczej (art. 1 ust. 2 tej ustawy) i stąd wyprowadza prawa autorskie twórcy dzieła (art. 1 ust. 3 i ust. 4 tej ustawy). Natomiast obowiązująca na podstawie art. 8 ust. 7 ustawy o systemie prawa ubezpieczeń społecznych definicja legalna pojęcia „twórcy”, mająca na celu wskazanie, które spośród osób fizycznych prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą mogą być zaliczone do kręgu „twórców” (art. 8 ust. 6 pkt 2 tej ustawy), nakazuje wprawdzie poszukiwać podmiotowych cech indywidualizujących te osoby poprzez ustalenie, czy są one twórcami utworów (dzieł) będących przedmiotem prawa autorskiego w rozumieniu art. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrew- nych, jednakże w zakresie węższym aniżeli wynika to z art. 1 ust. 1 i ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, albowiem wyłącznie „w zakresie architek- tury, architektury wnętrz, architektury krajobrazu, urbanistyki, literatury pięknej, sztuk plastycznych, muzyki, fotografiki, twórczości audiowizualnej, choreografii i lutnictwa artystycznego oraz sztuki ludowej.” Oznacza to, że właśnie z tej przyczyny art. 8 ust. 7 ustawy o systemie prawa ubezpieczeń społecznych stanowi na gruncie prawa pol- skiego lex specialis względem regulacji prawnej zawartej w art. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. W konsekwencji, prawo do emerytury lub renty nie ulega zawieszeniu lub świadczenia te nie ulegają zmniejszeniu - stosownie do zasad określonych w art. 104 ust. 5 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie- czeń Społecznych - jeżeli ubezpieczony osiąga przychód w postaci honorariów z ty- tułu działalności twórczej w rozumieniu art. 8 ust. 7 ustawy o systemie prawa ubez- pieczeń społecznych. W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że ubezpieczona, która od dnia 1 marca 1999 r. pobierała rentę stałą z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, pozo- stawała równocześnie w stosunku pracy z Uniwersytetem G. jako samodzielny pra- cownik naukowo-dydaktyczny i osiągała z tego tytułu przychody w postaci wynagro- dzenie za pracę. Zważywszy zatem na okoliczność, że ubezpieczona wykonując obowiązki pracownicze pracownika naukowo-dydaktycznego szkoły wyższej, który opracowuje (analizuje lub interpretuje) cudze utwory literackie w ramach prowadzo- 7 nych zajęć dydaktycznych (wykładów, ćwiczeń lub seminariów) dla studentów, nie mogła być uważana „za twórcę” w rozumieniu art. 8 ust. 7 ustawy o systemie ubez- pieczeń społecznych, albowiem w tym wypadku nie wchodziło w grę tworzenie przez nią będącego przedmiotem prawa autorskiego dzieła „w zakresie architektury, archi- tektury wnętrz, architektury krajobrazu, urbanistyki, literatury pięknej, sztuk plastycz- nych, muzyki, fotografiki, twórczości audiowizualnej, choreografii i lutnictwa arty- stycznego oraz sztuki ludowej” oraz na okoliczność, że działalność ubezpieczonej nie mogła być również uznana (i nie została uznana) za działalność twórczą w formie decyzji Komisji do Spraw Zaopatrzenia Emerytalnego Twórców, działającej przy mi- nistrze właściwym do spraw kultury (art. 8 ust. 9 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), trafnie Sąd Apelacyjny w Gdańsku w zaskarżonym wyroku stwierdził, iż w rozpoznawanej sprawie organ rentowy prawidłowo zastosował wobec ubezpie- czonej art. 104 ust. 1 w związku z art. 104 ust. 8 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wydając na podstawie tych przepisów zaskar- żone decyzje zobowiązujące ją do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rento- wych w latach 1999, 2000 i 2001. Jednakże, przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy należało mieć na uwadze także i to, że: po pierwsze - ubezpieczona we wniesionym do Sądu Okręgowego- Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni odwołaniu od trzech decyzji organu rentowego zobowiązujących ją do zwrotu nienależnie pobra- nych świadczeń rentowych w latach 1999, 2000 i 2001 zarzuciła również, iż „pracow- nicy ZUS-u udzielili mi błędnej informacji, że pobierane przeze mnie wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę nie wpływa w ogóle na prawo do renty oraz wysokość świad- czenia rentowego. Mimo, że od roku 1999 składam do ZUS-u corocznie zaświadcze- nia o wysokości przychodów nikt nie pouczył mnie również, że osiągam zbyt wysokie z punktu widzenia przepisów emerytalno-rentowych wynagrodzenie i może pociągać to za sobą ujemne dla mnie skutki”; po drugie - Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni, który wyrokiem z dnia 23 czerwca 2003 r. zmienił zaskarżone przez ubezpieczoną decyzje i ustalił brak obowiązku ubezpieczonej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rentowych w latach 1999, 2000 i 2001, nie rozpoznał powyższego zarzutu ubezpieczonej dotyczącego udzielenia jej przez pracowników organu rentowego nieprawidłowej informacji; po trzecie - w konsekwencji, zarzut dotyczący udzielenia ubezpieczonej nieprawidłowej informacji przez pracowników organu rentowego nie był również przedmiotem rozpo- 8 znania w postępowaniu przed Sądem Apelacyjnym w Gdańsku, przeprowadzonego w wyniku apelacji wniesionej przez organ rentowy, natomiast pełnomocnik ubezpie- czonej w kasacji zarzucił „także nieuwzględnienie przy ocenie zebranego w sprawie materiału dowodowego faktu naruszenia przez organ rentowy art. 7 i 9 k.p.a. w związku z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo- łecznych polegającego na błędnym poinformowaniu ubezpieczonej przez organ ren- towy, że pobierane przez nią wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę nie wpływa w ogóle na prawo do renty oraz wysokość świadczenia rentowego, to jest naruszenie przepisu postępowania - art. 233 § 1 k.p.c., które miało istotny wpływ na wynik sprawy”, wskazując dodatkowo w uzasadnieniu kasacji, iż „jak wykazało postępowa- nie przed Sądem Okręgowym pracownicy ZUS-u Inspektorat w G. udzielili ubezpie- czonej dwukrotnie w kwietniu 1999 r. i lipcu 2000 r. ustnie błędnej informacji, że po- bierane przez Panią Rajmundę P. wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę nie wpływa w ogóle na prawo do renty oraz wysokość świadczenia rentowego.” Z tej przyczyny, konieczne okazało się więc uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 23 czerwca 2003 r. i przekazanie sprawy temu Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania wyłącznie w zakresie, w jakim w uprzednio przeprowadzonym postępowaniu w niniejszej sprawie nie został rozpoznany sfor- mułowany w odwołaniu ubezpieczonej zarzut, że „pracownicy ZUS-u udzielili mi błędnej informacji, że pobierane przeze mnie wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę nie wpływa w ogóle na prawo do renty oraz wysokość świadczenia rentowego.” Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39313 § 1 k.p.c. w związku z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks po- stępowania cywilnego oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98) orzekł jak w sentencji. ========================================