II UK 262/07

Wyrok z dnia 24 kwietnia 2008 r. II UK 262/07 Wymaganie posiadania wyższego wykształcenia z odpowiednim przygo- towaniem pedagogicznym stawiane pracownikom zatrudnionym na stanowi- skach kierowniczych w Ochotniczych Hufcach Pracy (art. 1 ust.1 pkt 5 w związku z art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczy- ciela, jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.) warunkuje możli- wość zaliczenia okresów zatrudnienia w tym charakterze jako pracy nauczy- ciela (pracy w szczególnym charakterze), umożliwiającej ubieganie się o eme- ryturę w obniżonym wieku emerytalnym. Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera (sprawozdawca), Herbert Szurgacz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 kwietnia 2008 r. sprawy z wniosku Janusza L. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziałowi w W. o emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 3 kwietnia 2007 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Decyzją z 25 lipca 2006 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w W. odmówił ubezpieczonemu Januszowi L. przyznania prawa do emerytury (w wieku obniżonym) w oparciu o art. 88 ustawy z 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela i nie zaliczył mu - do okresów pracy w szczególnym charakterze - pracy na stanowiskach kierowniczych w Ochotniczych Hufcach Pracy, wobec nielegitymowania się przez wnioskodawcę wyższym wykształceniem w okresie zatrudnienia na tych stanowi- skach. Od powyższej decyzji odwołanie wniósł ubezpieczony, domagając się przy- znania mu emerytury w wieku obniżonym. Twierdził, że spełnia wymagania kwalifika- 2 cyjne określone w art. 9 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela - w szczególności posiada wyższe wykształcenie, ponieważ ukończył studia o profilu nauczycielskim oraz kurs zorganizowany na podstawie art. 70 ust. 4 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o syste- mie oświaty. W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wyjaśnił, że wnioskodawca udo- wodnił jedynie 1 rok, 8 miesięcy i 14 dni pracy nauczycielskiej, natomiast nie uznano jako pracy nauczyciela jego zatrudnienia na stanowisku Komendanta OHP, ponieważ w czasie tego zatrudnienia nie zostały przez niego spełnione warunki określone w art. 1 ust. 2 pkt 5 w związku z art. 9 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela, a ponadto ubez- pieczony nie wykazał, aby stosunek pracy wygasł w warunkach uprawniających do emerytury. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z 4 grudnia 2006 r. [...] oddalił odwołanie. Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca urodził się 18 czerwca 1950 r., studiował od października 1968 r. do 29 września 1972 r. na Uniwersytecie W. na Wydziale Dziennikarstwa i Nauk Politycznych i po zaliczeniu ośmiu semestrów uzyskał absolutorium. Dyplom ukończenia studiów wyż- szych uzyskał 17 grudnia 1999 r., a następnie 25 sierpnia 2003 r. ukończył studia podyplomowe. Wnioskodawca pracował na różnych kierowniczych stanowiskach w Komendzie Stołecznej OHP i był Komendantem Głównym OHP. W okresie od 23 marca 1992 r. do 26 czerwca 1992 r. był słuchaczem kursu pedagogicznego dla in- struktorów praktycznej nauki zawodu, który to kurs został zgłoszony w Kuratorium Oświaty i Wychowania w N.S. na podstawie art. 70 ust. 4 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty. Od września 1991 r. do czerwca 1995 r. i od września 1998 r. do czerwca 2005 r. wnioskodawca prowadził zajęcia z młodzieżą z zakresu wychowania obywatelskiego i wiedzy o Polsce w różnych województwach, jednak zdaniem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zajęcia takie nie były zajęciami dydak- tycznymi ani wychowawczymi w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 5 Karty Nauczyciela. Sąd Okręgowy stwierdził, że w odniesieniu do pracowników zatrudnionych w Ochotniczych Hufcach Pracy za pracę w szczególnym charakterze (pracę nauczy- ciela w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 5 Karty Nauczyciela) można uznać jedynie pracę na stanowiskach wychowawców, pedagogów i stanowiskach kierowniczych z kwalifi- kacjami określonymi w art. 9 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela, związaną z wykonywa- niem pracy dydaktycznej i wychowawczej co najmniej w połowie obowiązującego czasu pracy. Wnioskodawca domagał się zaliczenia jako pracy pedagogicznej za- 3 trudnienia od 15 marca 1977 r. do 28 lutego 1979 r., od 1 września 1981 r. do 12 czerwca 1990 r., od 1 września 1990 r. do 10 czerwca 1995 r., a więc pracy wykony- wanej przez przeszło 10 lat w okresie poprzedzającym odbycie kursu instruktora praktycznej nauki zawodu i przed uzyskaniem tytułu zawodowego magistra, co na- stąpiło 17 grudnia 1999 r. Ponadto ubezpieczony żądał zaliczenia jako pracy w szczególnym charakterze okresów od 1 września 1998 r. do 15 grudnia 2003 r. i od 15 grudnia 2000 r. do 2 stycznia 2006 r. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że do uzyskania prawa do emerytury w oparciu o art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu- szu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm., powoływanej dalej jako „ustawa o emeryturach i rentach”) wnioskodawca, który osiągnął wiek 55 lat, musiałby udowodnić 30-letni okres zatrudnienia oraz 20 lat pracy w szczególnym charakterze, jak tego wymaga art. 88 ustawy Karta Nauczy- ciela. Zdaniem Sądu Okręgowego, dla nabycia prawa do emerytury w oparciu o ten przepis, stosownie do art. 1 ust. 2 pkt 5 Karty Nauczyciela, wnioskodawca musiałby legitymować się dyplomem ukończenia studiów wyższych na określonym kierunku oraz przygotowaniem pedagogicznym, których nie posiadał w okresie zatrudnienia. Powyższy wyrok zaskarżył apelacją wnioskodawca. W apelacji zarzucił naru- szenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z art. 88 ust. 1 i art. 1 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela, w wyniku przyjęcia, że nie wykonywał pracy w szczególnym charakterze w rozumie- niu art. 1 ust. 2 pkt 5 Karty Nauczyciela, a także wskazał na sprzeczność ustaleń Sądu z zebranym w sprawie materiałem dowodowym. Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z 3 kwietnia 2007 r. [...] oddalił apela- cję wnioskodawcy. Sąd drugiej instancji ustalił, że ubezpieczony składając 28 kwiet- nia 2006 r. wniosek o przyznanie prawa do emerytury, swoje roszczenie wywiódł z art. 32 ust. 3 w związku z art. 24 (w brzmieniu wówczas obowiązującym) ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Na podstawie tych przepisów, prawo do ubiegania się o emeryturę w wieku obniżonym zachowuje osoba zatrudniona w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze po spełnieniu warunków do jej nabycia w oparciu o przepisy szczególne, w tym wypadku Kartę Nauczyciela. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.) w art. 1 ust. 1 stanowi, że ustawie 4 podlegają nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni zatrudnieni w jednostkach wymienionych w tym przepisie, a także inni pracownicy wymienieni w art. 1 ust. 2 pkt 4 i 5. Stosownie do art. 1 ust. 2 pkt 5 Karty Nauczyciela, który wszedł w życie 6 kwietnia 2000 r., ustawie podlegają także pracownicy zatrudnieni w Ochot- niczych Hufcach Pracy na stanowiskach wychowawców, pedagogów oraz na stano- wiskach kierowniczych, posiadający kwalifikacje, o których mowa w art. 9 ust. 1 pkt 1, wykonujący pracę dydaktyczną i wychowawczą co najmniej w połowie obowiązują- cego ich czasu pracy. Od 6 kwietnia 2000 r. do art. 91b Karty Nauczyciela dodano także ust. 2a, stanowiący, że do pracowników, o których mowa w art. 1 ust. 2 pkt 4 i 5, mają zastosowanie art. 6, 51, 64 ust. 3, art. 86-88 i 90, a zatem także przepisy dotyczące przejścia na emeryturę bez ograniczenia wieku emerytalnego. Dla skorzy- stania z prawa do tego świadczenia osoba wymieniona w ustawie musi się legitymo- wać co najmniej 30-letnim ogólnym okresem zatrudnienia, w tym 20-letnim okresem pracy w szczególnym charakterze, oraz powinna rozwiązać stosunek pracy na swój wniosek, a w wypadku osoby urodzonej po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r. prawo to może nabyć, jeżeli nie przystąpiła do otwartego funduszu emerytal- nego albo złożyła wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu Ubezpieczeń Społecz- nych, na dochody budżetu państwa. Wszystkie przepisy prawa z zakresu ubezpieczeń społecznych są przepisami bezwzględnie obowiązującymi i brak nawet jednego z warunków, niezbędnych do nabycia prawa do żądanego świadczenia, powoduje niestwierdzenie do niego prawa. Sąd Apelacyjny podkreślił, że ubiegając się o prawo do emerytury na podstawie art. 88 Karty Nauczyciela wnioskodawca powinien spełnić wszystkie przesłanki określone nie tylko w tym przepisie, ale także w art. 1 ust. 2 pkt 5 i w art. 9 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela. Poza sporem było, że wnioskodawca legitymuje się ponad 30-letnim okresem zatrudnienia, a jak wynika ze świadectwa pracy z 28 kwietnia 2006 r. stosunek pracy został z nim rozwiązany z dniem 30 kwietnia 2006 r. na jego wniosek w związku z przejściem na emeryturę. Poza sporem było także zaliczenie wnioskodawcy przez organ rentowy - jako pracy w szczególnym charakterze - pracy w charakterze nau- czyciela od 18 października 1982 r. do 30 czerwca 1983 r. i od 1 września 1983 r. do 31 sierpnia 1984 r. w wymiarze 1 roku, 8 miesięcy i 14 dni. W latach 1977-2006 wnioskodawca pracował jako Komendant Wojewódzki OHP w W. oraz Komendant 5 Główny OHP. Sąd Apelacyjny stwierdził, że okres zatrudnienia na stanowiskach kie- rowniczych w Ochotniczych Hufcach Pracy uważa się za pracę w szczególnych wa- runkach między innymi wówczas, gdy osoba wykonująca taką pracę posiada kwalifi- kacje, o których stanowi art. 9 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela, przy czym kwalifikacje muszą być potwierdzone wyższym wykształceniem z odpowiednim przygotowaniem pedagogicznym lub ukończeniem zakładu kształcenia nauczycieli. Sąd drugiej in- stancji podkreślił, że wnioskodawca studiował w latach 1968/1969 - 1971/1972 i uzy- skał absolutorium na kierunku nauki polityczne - specjalność nauczycielska w Insty- tucie Nauk Politycznych Uniwersytetu W., jednak tytuł zawodowy magistra uzyskał dopiero 17 grudnia 1999 r., a zatem do tej daty nie posiadał wyższego wykształcenia. Sąd Apelacyjny, powołując się na stanowisko Sądu Najwyższego (wyrok z 19 wrze- śnia 2002 r., I PKN 406/01 OSNAPiUS - wkł. z 2003 nr 7, poz. 10) oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok z 27 listopada 2001 r., II SA 2133/01, LEX nr 84359), uznał, że posiadanie wyższego wykształcenia (w rozumieniu art. 9 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela) oznacza legitymowanie się odpowiednim dyplomem ukończenia stu- diów na określonym kierunku. Ubezpieczony do daty uzyskania dyplomu ukończenia studiów wyższych, czyli do 17 września 1999 r., nie spełniał warunku dotyczącego legitymowania się wyższym wykształceniem, a skoro jego zatrudnienie na stanowi- sku Komendanta Głównego OHP trwało do 30 kwietnia 2006 r., to od chwili uzyska- nia wyższego wykształcenia był to niewystarczający okres dla stwierdzenia (wraz z okresem zaliczonym przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych) 20-letniego zatrudnie- nia w szczególnych warunkach. Sąd Apelacyjny nie zgodził się z twierdzeniem wnio- skodawcy, że od 29 czerwca 1992 r., czyli od dnia ukończenia kursu pedagogiczne- go instruktorów praktycznej nauki zawodu, posiadał on odpowiednie wykształcenie, wobec tego nie można było uznać, że wnioskodawca przez cały sporny okres posia- dał kwalifikacje określone art. 9 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela. W ocenie Sądu Ape- lacyjnego okoliczność, że w krótkim okresie wnioskodawca był zatrudniony jako nau- czyciel historii (od 18 października 1982 r. z przerwą do 31 sierpnia 1983 r.), świad- czy jedynie o tym, że pracował on w szczególnych warunkach, a nie że spełniał kwa- lifikacje, o jakich mowa w art. 9 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela. W spornych okresach nie był bowiem nauczycielem a pracownikiem, do którego mają zastosowanie przepi- sy Karty Nauczyciela. Dla uznania pracy ubezpieczonego jako pracy w szczególnych warunkach konieczne było spełnienie wymagań dotyczących kwalifikacji zawodo- 6 wych określonych w tym przepisie przez cały okres pełnienia funkcji kierowniczych w OHP (co najmniej przez okres brakujący do 20 lat pracy w szczególnych warunkach). Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniósł pełnomocnik wnioskodawcy, zaskarżając wyrok ten w całości. Skarga kasacyjna została oparta na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 32 ust. 1 i ust. 3 pkt 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z art. 88, art. 1 ust. 2 pkt 5 i art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela, polegającą na bezzasadnym przyjęciu za warunek zaliczenia okresów zatrudnienia w Ochotniczych Hufcach Pracy na stanowiskach kierowniczych jako zatrudnienia w warunkach szczególnych, aby pracownik ten posiadał wyższe wykształcenie przez cały okres zatrudnienia, gdy tymczasem okoliczność ta powinna być badana jedynie na dzień złożenia wniosku o przyznanie prawa do emerytury. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy przez zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w całości i zmianę wyroku Sądu Okręgowego i orzeczenie o przysługiwaniu odwołującemu się prawa do wcześniejszej emerytury. Skarżący wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpo- znania, ponieważ na gruncie przytoczonych w skardze przepisów powstaje istotne zagadnienie prawne, czy stawiane pracownikom zatrudnionym w Ochotniczych Huf- cach Pracy na stanowiskach kierowniczych wymaganie posiadania wyższego wy- kształcenia (art. 1 ust. 2 pkt 5 w związku z art. 9 ust. 1 Karty Nauczyciela) jest wa- runkiem formalnym uznania okresu zatrudnienia takiego pracownika za pracę w wa- runkach szczególnych, czy też jest jedynie warunkiem możliwości ubiegania się o wcześniejszą emeryturę. Pełnomocnik skarżącego podkreślił, że ubezpieczony był zatrudniony przez okres ponad 20 lat na stanowiskach kierowniczych w Ochotni- czych Hufcach Pracy. Podczas tego zatrudnienia w wymiarze co najmniej pół etatu wykonywał pracę dydaktyczną. Na dzień złożenia wniosku o emeryturę ubezpieczo- ny legitymował się wyższym wykształceniem, a zatem spełniał wszelkie przesłanki uzyskania prawa do wcześniejszej emerytury. Stawianie przez Sąd wymagania, aby dla zaliczenia tych okresów zatrudnienia jako pracy w warunkach szczególnych nie- zbędne było posiadanie w tych okresach wyższego wykształcenia, jest „stosowaniem prawa wstecz” i nie znajduje uzasadnienia w przywołanych przepisach. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 7 Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw. Zarzucono w niej jedynie naruszenie art. 32 ust. 1 i ust. 3 pkt 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emerytu- rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z art. 88, art. 1 ust. 2 pkt 5 i art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela. W związku z niezakwestionowaniem przez skarżącego podstawy faktycznej wyroku Sądu Apela- cyjnego, w postępowaniu kasacyjnym wiążące były ustalenia faktyczne stanowiące podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.). Przepisy ustawy o emeryturach i rentach stanowią, że ubezpieczonym uro- dzonym przed 1 stycznia 1949 r., będącym pracownikami, o których mowa w art. 32 ust. 2-3 tej ustawy, zatrudnionymi w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, przysługuje emerytura w wieku niższym niż określony w art. 27 pkt 1 tej ustawy (art. 32 ust. 1). Dla celów ustalenia uprawnień, o których mowa w art. 32 ust. 1, za pracowników zatrudnionych w szczególnym charakterze uważa się, między in- nymi, nauczycieli, wychowawców lub innych pracowników pedagogicznych wykonu- jących pracę nauczycielską wymienioną w art. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (art. 32 ust. 3 pkt 5). Z kolei Karta Nauczyciela przewiduje, że nauczyciele mający trzydziestoletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, zaś nauczyciele szkół, placówek, zakładów specjalnych oraz zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich - dwudziestopięcioletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wy- konywania pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym, mogą - po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy - przejść na emeryturę (art. 88 ust. 1). Ustawie Karta Nauczyciela podlegają również, w zakresie określonym ustawą, pra- cownicy zatrudnieni w Ochotniczych Hufcach Pracy na stanowiskach wychowawców, pedagogów oraz na stanowiskach kierowniczych, posiadający kwalifikacje, o których mowa w art. 9 ust. 1 pkt 1, wykonujący pracę dydaktyczną i wychowawczą co naj- mniej w połowie obowiązującego ich czasu pracy (art. 1 ust. 2 pkt 5). Stanowisko na- uczyciela może zajmować osoba, która posiada wyższe wykształcenie z odpowied- nim przygotowaniem pedagogicznym lub ukończyła zakład kształcenia nauczycieli i podejmuje pracę na stanowisku, do którego są to wystarczające kwalifikacje (art. 9 ust. 1 pkt 1). Naruszenia przytoczonych powyżej przepisów skarżący upatruje w bezzasad- nym - jego zdaniem - przyjęciu przez Sąd Apelacyjny, że warunkiem zaliczenia okre- 8 sów zatrudnienia w Ochotniczych Hufcach Pracy na stanowiskach kierowniczych jako zatrudnienia w warunkach szczególnych (pozwalającego na skorzystanie z przywileju nabycia uprawnień emerytalnych w wieku obniżonym) jest posiadanie przez pracownika wyższego wykształcenia przez cały okres zatrudnienia w Ochotni- czych Hufcach Pracy, podczas gdy - zdaniem skarżącego - okoliczność ta (posiada- nie wyższego wykształcenia) powinna być badana w odniesieniu do dnia złożenia wniosku o przyznanie prawa do emerytury. W ocenie Sądu Najwyższego skarżący nie ma racji, zaś wykładnia przytoczo- nych przepisów ustawy o emeryturach i rentach oraz ustawy Karta Nauczyciela do- konana przez Sąd Apelacyjny nie budzi zastrzeżeń. Ubezpieczony wystąpił o przy- znanie emerytury nauczycielskiej na podstawie art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, po- wołując się na spełnienie warunków z niego wynikających. Przepis ten nie pozostaje w bezpośrednim związku normatywnym z art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i reguluje odrębną podstawę prawa do emery- tury nauczycielskiej (emerytury w wieku obniżonym), przewidującą własne przesłanki nabycia tego prawa. Chociaż art. 86 Karty Nauczyciela, według którego nauczyciel zaliczany jest do pracowników wykonujących pracę w szczególnym charakterze, za- wiera znane ustawie o emeryturach i rentach pojęcie „praca w szczególnym charak- terze,” to nie odsyła do przepisów tej ustawy. Co więcej, art. 32 ust. 5 oraz art. 47 ustawy o emeryturach i rentach wyraźnie przewidują, że odrębne przepisy określają zasady przechodzenia na emeryturę, bez względu na wiek, nauczycieli urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r. oraz urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r. a przed dniem 1 stycznia 1969 r. Wynika z nich zatem wprost, że Karta Nauczyciela określa swoje własne warunki nabycia prawa do emerytury nauczycielskiej. Jedynym odesła- niem do przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo- łecznych, zawartym w art. 88 Karty Nauczyciela, jest jego ust. 2 dotyczący podstawy wymiaru emerytury. Wnioskodawca urodził się po 1 stycznia 1949 r., a zatem art. 32 ustawy o emeryturach i rentach w ogóle nie miał do niego zastosowania, choćby ze względu na datę urodzenia. Sąd Najwyższy w wyroku z 30 lipca 2003 r., II UK 323/02 (OSNP 2004 nr 11, poz. 197), stwierdził, że po wejściu w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o eme- ryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wyraźnie zarysowały się dwa odrębne systemy emerytalne nauczycieli, wywodzące się z potraktowania pracy nauczycielskiej jako zatrudnienia w szczególnym charakterze: pierwszy, związany z 9 wykonywaniem pracy w szczególnym charakterze, określonej w przepisach rozpo- rządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pra- cowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) w związku z art. 32 i 46 ustawy o emeryturach i rentach i drugi, w którym warunki emerytalne regulowane są przepisami odrębnymi. Podkreślił, że brak związku normatywnego między przepisami regulującymi świadczenia dla pracowników wykonujących pracę w szczególnym charakterze a przepisami Karty Nauczyciela wynikał także wcześniej wprost z ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). W przepisach przewidujących świadczenia dla pracowników zatrudnionych w szcze- gólnych warunkach lub w szczególnym charakterze nie wymieniono nauczycieli (por. art. 53 ust. 3 tej ustawy), stwierdzając w art. 53 ust. 4, że uprawnienia z tytułu szcze- gólnego charakteru zatrudnienia nauczycieli regulują odrębne przepisy. W wyroku tym odwołano się do wykładni historycznej, która prowadzi do wniosku, że prawo do emerytury nauczycielskiej, zawsze wywodzone z faktu zatrudnienia w szczególnym charakterze, określanego niegdyś jako zatrudnienie I kategorii, łączyło się z odręb- nym od reguł powszechnych, dotyczących pozostałych pracowników wykonujących pracę w szczególnym charakterze, ustaleniem warunków, pod którymi nauczyciel mógł być zaliczony do pracowników tej kategorii. Przepis art. 86 Karty Nauczyciela, w obecnym brzmieniu, nie precyzuje okre- ślenia „praca w szczególnym charakterze” - poza stwierdzeniem, że nauczyciel zali- czany jest do pracowników wykonujących pracę w szczególnym charakterze - ani też nie odsyła do jego prawnej definicji ustalonej w innych przepisach. Ani ten przepis, ani art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela nie definiują wprost pojęcia”praca w szczególnym charakterze” w odniesieniu do pracy nauczyciela. Należy mieć jednak na uwadze, że przepisy te, z mocy art. 32 ust. 5 i 47 ustawy o emeryturach i rentach, należą do systemu emerytalnego i do interpretacji użytych w art. 88 ust. 1 pojęć - „okres za- trudnienia” i „wykonywanie pracy w szczególnym charakterze” - stosuje się definicje obowiązujące w tym systemie (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 5 maja 2005 r., II UK 219/04, OSNP 2005 nr 22, poz. 361; z dnia 5 maja 2005 r., II UK 215/04, OSNP 2005 nr 22, poz. 360). Jak wynika z ustaleń faktycznych Sądu Apelacyjnego - wiążących w postępo- waniu kasacyjnym - skarżący (ubiegający się o prawo do emerytury w wieku obniżo- nym) nie był w okresie swojego zatrudnienia w Ochotniczych Hufcach Pracy nauczy- 10 cielem - nie był zatrudniony na stanowisku nauczyciela, wychowawcy lub innego pra- cownika pedagogicznego, jak to przewiduje art. 1 ust. 1 lub ust. 1a Karty Nauczycie- la, a placówką jego zatrudnienia nie była szkoła w rozumieniu art. 1 ust. 1 lub ust. 1a tej ustawy (art. 3 pkt 1 i 2 Karty Nauczyciela). Do ubezpieczonego stosuje się przepi- sy Karty Nauczyciela (verba legis: ubezpieczony „podlega ustawie”) jako do pracow- nika zatrudnionego w Ochotniczych Hufcach Pracy na stanowisku kierowniczym (art. 1 ust. 2 pkt 5 Karty Nauczyciela) i tylko z tego tytułu, a nie jako do nauczyciela w ro- zumieniu definicji zawartej w art. 3 pkt 1 Karty Nauczyciela. Ustawie Karta Nauczy- ciela podlegają również, w zakresie określonym ustawą, pracownicy zatrudnieni w Ochotniczych Hufcach Pracy na stanowiskach kierowniczych (ubezpieczony spełnia ten warunek zaliczenia jego pracy do pracy w szczególnym charakterze), jednak je- dynie ci, którzy posiadają kwalifikacje, o których mowa w art. 9 ust. 1 pkt 1, a po- nadto wykonują pracę dydaktyczną i wychowawczą co najmniej w połowie obowią- zującego ich czasu pracy (art. 1 ust. 2 pkt 5 Karty Nauczyciela). Kwalifikacje, o któ- rych mowa w art. 9 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela, dotyczą między innymi wykształ- cenia. Zgodnie z tym przepisem, stanowisko nauczyciela może zajmować osoba, która posiada wyższe wykształcenie z odpowiednim przygotowaniem pedagogicznym lub ukończyła zakład kształcenia nauczycieli i podejmuje pracę na stanowisku, do którego są to wystarczające kwalifikacje. W rozpoznawanej sprawie na etapie postę- powania kasacyjnego problemem wymagającym rozstrzygnięcia jest jedynie to, czy wymaganie dotyczące posiadania wyższego wykształcenia z odpowiednim przygo- towaniem pedagogicznym powinno dotyczyć (całego) okresu zatrudnienia na stano- wiskach kierowniczych w Ochotniczych Hufcach Pracy, czy też jest jedynie formal- nym warunkiem ubiegania się o emeryturę w wieku obniżonym, a zatem powinno być objęte badaniem nie w odniesieniu do całego okresu zatrudnienia w szczególnym charakterze, a jedynie na dzień złożenia wniosku o przyznanie prawa do emerytury w wieku obniżonym. Problem postawiony w taki sposób musi być rozstrzygnięty w spo- sób odmienny od sugerowanego przez skarżącego. Skoro zgodnie z art. 9 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela, stanowisko nauczyciela może zajmować osoba, która posiada wyższe wykształcenie z odpowiednim przygo- towaniem pedagogicznym (kwestia ewentualnego ukończenia odpowiedniego zakła- du kształcenia nauczycieli jako wymagania dotyczącego kwalifikacji pedagogicznych alternatywnego do posiadania wyższego wykształcenia z odpowiednim przygotowa- niem pedagogicznym nie jest przedmiotem rozważań w rozpoznawanej sprawie), to 11 oczywiste jest, że wymaganie to dotyczyć musi chwili zatrudnienia pracownika na stanowisku nauczyciela i zajmowania przez niego tego stanowiska, a nie chwili za- kończenia pracy na tym stanowisku w związku z ubieganiem się o emeryturę. Posia- danie wyższego wykształcenia nie jest warunkiem możliwości ubiegania się o eme- ryturę w wieku obniżonym. Jest warunkiem zatrudnienia na stanowisku nauczyciela i zajmowania tego stanowiska w okresie tego zatrudnienia. Jest także warunkiem zali- czenia pracy nauczyciela do pracy w szczególnym charakterze. Tym samym jest wa- runkiem uznania pracy na stanowisku kierowniczym w Ochotniczych Hufcach Pracy jako pracy pozwalającej na zastosowanie do takiego pracownika - niebędącego nau- czycielem w rozumieniu art. 3 pkt 1 Karty Nauczyciela - przywilejów przewidzianych w tej ustawie, choćby dotyczących obniżonego wieku emerytalnego. Z tej przyczyny sformułowane przez skarżącego istotne zagadnienie prawne, czy stawiane pracow- nikom zatrudnionym na stanowiskach kierowniczych w Ochotniczych Hufcach Pracy wymaganie posiadania wyższego wykształcenia z odpowiednim przygotowaniem pedagogicznym (art. 1 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 9 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela) jest warunkiem formalnym uznania okresu zatrudnienia takiego pracownika za pracę w szczególnym charakterze, czy jedynie warunkiem możliwości ubiegania się o eme- ryturę w wieku obniżonym (art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela), powinno być rozstrzy- gnięte na rzecz pozytywnej odpowiedzi na pierwszy z członów powyższej alternaty- wy. Wymaganie dotyczące posiadania wyższego wykształcenia z odpowiednim przy- gotowaniem pedagogicznym warunkuje możliwość zaliczenia okresów zatrudnienia jako pracy w szczególnym charakterze (pracy nauczyciela) i nie może być trakto- wane wyłącznie jako jeden z warunków przyznania prawa do emerytury w wieku ob- niżonym. Posiadanie wyższego wykształcenia z odpowiednim przygotowaniem pe- dagogicznym jest niezbędnym warunkiem zatrudnienia na stanowisku nauczyciela, a wykonywanie pracy nauczyciela przez 20 lat (jako pracy w szczególnym charakte- rze), będące przesłanką przejścia na emeryturę w wieku obniżonym (art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela), jest jedynie konsekwencją spełnienia warunku zatrudnienia na tym stanowisku. Inaczej mówiąc, od nauczyciela wymaga się wyższego wykształce- nia w momencie zatrudnienia go na tym stanowisku i przez czas zatrudnienia, a nie w chwili przejścia na emeryturę i w związku z ubieganiem się o emeryturę w wieku obniżonym. Przesłanka posiadania wyższego wykształcenia sama w sobie nie tworzy żadnego prawa podmiotowego, dopiero ziszczenie się wszystkich warunków przewi- 12 dzianych art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela powoduje powstanie prawa do emerytury nauczycielskiej (prawa podmiotowego). Twierdzenie skarżącego, że spełnianie przez wnioskodawcę warunku posia- dania wyższego wykształcenia może być badane jedynie na dzień złożenia przez niego wniosku o ustalenie prawa do emerytury w wieku obniżonym (art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela), a nie w odniesieniu do okresu zatrudnienia na stanowiskach kie- rowniczych w Ochotniczych Hufcach Pracy przypadającego przed wejściem w życie art. 1 ust. 2 pkt 5 Karty Nauczyciela (co nastąpiło 6 kwietnia 2000 r.), jest całkowicie oderwane od treści art. 9 ust. 1 pkt 1 tej ustawy, do którego art. 1 ust. 2 pkt 5 bezpo- średnio nawiązuje. Zarzut skargi kasacyjnej sprowadzający się do zakwestionowania stawiania odwołującemu się przez sąd w sposób dorozumiany wymagania, aby do zaliczenia okresów pracy na stanowiskach kierowniczych w Ochotniczych Hufcach Pracy jako pracy w szczególnym charakterze niezbędne było posiadanie w całym tym okresie wyższego wykształcenia, jako „stosowania prawa wstecz”, nie został powiązany z żadnym przepisem prawa (choćby z zarzutem naruszenia art. 2 Konstytucji RP, z którego wyprowadza się zakaz stosowania prawa wstecz), co uniemożliwia jego szczegółowe rozważenie i ustosunkowanie się do niego przez Sąd Najwyższy. To samo dotyczy kwestionowania przez skarżącego - pośrednio - braku odpowiednich przepisów przejściowych w ustawie nowelizującej Kartę Nauczyciela, które pozwala- łyby na zaliczenie okresu pracy na stanowiskach kierowniczych w Ochotniczych Huf- cach Pracy bez posiadania wyższego wykształcenia z przygotowaniem pedagogicz- nym do pracy w szczególnym charakterze. Pytanie pełnomocnika skarżącego, czy wymaganie posiadania wyższego wykształcenia można stawiać odwołującemu się za okres poprzedzający wejście w życie art. 1 ust. 2 pkt 5 Karty Nauczyciela, musi po- zostać bez odpowiedzi, ponieważ żaden z powołanych w skardze kasacyjnej przepi- sów prawa materialnego nie dotyczy tego zagadnienia. Można jedynie ogólnie stwierdzić, że sytuacje prawne osób, które nie spełniają wszystkich przesłanek naby- cia prawa do emerytury według ogólnych reguł, a w szczególności przesłanki osią- gnięcia powszechnego wieku emerytalnego, mogą być ukształtowane w sposób bar- dziej rygorystyczny (mniej korzystny) w stosunku do regulacji ogólnej (powszechnej). Wnioskodawca nie był nauczycielem lub pedagogiem zatrudnionym w OHP, lecz pełnił funkcje kierownicze, był Komendantem Wojewódzkim OHP w W. oraz Komen- dantem Głównym OHP. Już samo to, że poczynając od ustawy nowelizującej Kartę 13 Nauczyciela w 2000 r. został uznany za osobę podlegającą ustawie Krata Nauczy- ciela (został objęty Kartą Nauczyciela i przywilejami wynikającymi z tej Karty) jest dla niego korzystne, dlatego powinien spełniać rygorystycznie wymagania wynikające ze znowelizowanych przepisów. Skoro skarżący twierdzi, że ustalone nowelizacją z 2000 r. (chodzi o ustawę z 18 lutego 2000 r. o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela oraz o zmianie niektórych innych ustaw; Dz.U. Nr 19, poz. 239 ze zm.) brzmienie art. 1 ust. 2 pkt 5 Karty Nau- czyciela nie może odnosić się do stanu faktycznego sprzed tej nowelizacji (czyli - zdaniem skarżącego - nie można odmawiać wnioskodawcy uznania okresu zatrud- nienia w Ochotniczych Hufcach Pracy przed 6 kwietnia 2000 r. jako zatrudnienia w szczególnym charakterze tylko z tego powodu, że nie posiadał wówczas formalnie wyższego wykształcenia), to jest to równoznaczne z twierdzeniem, że jego zatrud- nienie na stanowiskach kierowniczych w Ochotniczych Hufcach Pracy przez tą no- welizacją (czyli przed 6 kwietnia 2000 r.) w ogóle nie powinno być uwzględnione jako okres pracy w szczególnym charakterze, uprawniający do ubiegania się o emeryturę w wieku obniżonym. Wnioskodawca w swojej argumentacji nie bierze bowiem pod uwagę tego, że domaganie się zaliczenia mu okresu pracy na stanowiskach kierow- niczych w Ochotniczych Hufcach Pracy (świadczonej przed 6 kwietnia 2000 r.) do pracy w szczególnym charakterze, uprawniającym do skorzystania z przywileju przewidzianego w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, jest również „stosowaniem prawa wstecz”. Najważniejszy problem prawny podniesiony w skardze kasacyjnej, a mianowi- cie zagadnienie stosowania znowelizowanych przepisów Karty Nauczyciela (w szczególności art. 1 ust. 2 pkt 5) do stanów faktycznych sprzed wejścia w życie tej nowelizacji (czyli sprzed 6 kwietnia 2000 r.) nie został powiązany z odpowiednio zi- dentyfikowanymi przepisami prawa materialnego, które tego zagadnienie dotyczą, co uniemożliwia rozpoznanie i rozstrzygnięcie tego problemu w postępowaniu kasacyj- nym. Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39814 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku. ========================================