II UK 246/03

Wyrok z dnia 12 lutego 2004 r. II UK 246/03 Okres wykonywania czynności na podstawie umowy agencyjnej, mimo że objęty ubezpieczeniem, nie jest wliczany do okresu pracy w szczególnych warunkach, od osiągnięcia którego uzależnione jest uprawnienie do wcześniej- szej emerytury. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Jadwiga Skibińska-Adamowicz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 lutego 2004 r. sprawy z wniosku Jana M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. o zaliczenie okresów pracy w szczególnych warunkach i wcześniejszą emeryturę, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 28 maja 2003 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 9 kwietnia 2002 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B. odmówił wnioskodawcy Janowi M. prawa do wcześniejszej emerytury po ustale- niu, że nie udowodnił wymaganych 15 lat zatrudnienia w szczególnych warunkach określonych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyro- kiem z dnia 30 stycznia 2003 r. zmienił zaskarżoną decyzję i uwzględniając okresy pracy w szczególnych warunkach w: 1) K. Zakładach Przemysłu Bawełnianego od 21 stycznia 1961 r. do 9 października 1961 r. i od 1 października 1963 r. do 30 maja 1967 r., 2) Powiatowej Spółdzielni Usług Wielobranżowych w T. od 16 września 1974 r. do 31 marca 1975 r. oraz 3) Polskim Koncernie Naftowym „O.” SA w B. od 6 sierp- 2 nia 1983 r. do 1 maja 1986 r. - przyznał prawo do wcześniejszej emerytury, poczy- nając od dnia 1 marca 2002 r. Sąd uznał, że zebrany materiał dowodowy potwierdził, iż w wymienionych okresach wnioskodawca wykonywał pracę w szczególnych wa- runkach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Do okresu zatrudnienia wniosko- dawcy należało zaliczyć także okres pozostawania na stanowisku agenta stacji paliw w Polskim Koncernie Naftowym „O.” SA , skoro stanowisko to było wymienione w wykazie Ministra Przemysłu Chemicznego i Lekkiego z dnia 6 sierpnia 1983 r. wyda- nego na podstawie upoważnienia zawartego w wymienionym wyżej rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Rozpoznając apelację organu rentowego, Sąd Apelacyjny w Białymstoku wy- rokiem z dnia 23 kwietnia 2003 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie uznając, że wnioskodawca wykonywał pracę w Polskim Koncernie Naftowym „O.” SA w B. na podstawie umowy agencyjnej, a zatem nie pozostawał w stosunku pracy w rozumieniu przepisów Kodeksu pracy. Brak więc podstaw, aby zaliczyć do okresu uprawniającego nabycie prawa do emerytury, okresu pracy od 6 sierpnia 1983 r. do 1 maja 1986 r., bowiem przepisy nie przyznają prawa do wcześniejszej emerytury, grupie ubezpieczonych innej niż pracownicy. Kasację od tego wyroku wniósł wnioskodawca i zarzucając: naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 22 § 1, art. 22 § 11 , art. 22 § 12 k.p. i art. 65 k.c. w związku z art. 300 k.p. przez przyjęcie, że wnio- skodawcę łączyła z PKN „O.” umowa agencyjna, nie zaś umowa o pracę oraz naru- szenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, art. 233 § 1, art. 382, art. 391 oraz art. 328 § 1 k.p.c. przez błędną ocenę dowodów będącą wynikiem braku wszechstronnego rozważenia całokształtu materiału, wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyj- nemu, ewentualnie o jego zmianę i oddalenie apelacji organu rentowego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja w niniejszej sprawie oparta została na obu podstawach określonych w art. 3931 k.p.c., biorąc zaś pod uwagę zasady procedowania kasacyjnego przede wszystkim oceny wymaga trafność zarzutu naruszenia przepisów postępowania w sposób mający wpływ na treść orzeczenia. 3 W orzecznictwie utrwalił się pogląd, że zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie może polegać na zaprezentowaniu własnych, korzystnych dla skarżącego usta- leń stanu faktycznego, a co za tym idzie, korzystnej dla niego oceny materiału dowo- dowego. Wnoszący skargę kasacyjną mógłby wykazywać jedynie, że Sąd drugiej in- stancji naruszył ustanowione w art. 233 § 1 k.p.c. zasady oceny wiarygodności i mocy dowodów, a naruszenie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy. W świetle sformułowanego przez wnioskodawcę zarzutu odmówienia przez Sąd wiarygodności bądź mocy dowodowej niektórym dokumentom - wskazanym w uzasadnieniu - naru- szenia tego przepisu nie sposób przyjąć. Granice swobodnej oceny dowodów wy- znaczają w szczególności: obowiązek wyprowadzenia przez sąd z zebranego mate- riału dowodowego wniosków logicznie prawidłowych (zgodnych z zasadami logicz- nego rozumowania), ramy proceduralne (ocena dowodów musi respektować pewne warunki określone przez prawo procesowe, w szczególności art. 227-234 k.p.c.), wreszcie poziom świadomości prawnej sędziego oraz dominujące poglądy na sądo- we stosowanie prawa. Swobodna ocena dowodów dokonywana jest przez pryzmat własnych przekonań sądu, jego wiedzy i posiadanego zasobu doświadczeń życio- wych, ale powinna także uwzględniać wymagania prawa procesowego oraz reguły logicznego myślenia, według których sąd w sposób bezstronny, racjonalny i wszech- stronny rozważa materiał dowodowy jako całość, dokonuje wyboru określonych środ- ków dowodowych i - ważąc ich moc oraz wiarogodność - odnosi je do pozostałego materiału dowodowego (por. wyrok SN z 10 czerwca 1999 r., II UKN 685/98, OSNAPiUS 2000 nr 17, poz. 655). Sąd Najwyższy w całości podziela ustalenia sądów co do tego, iż strony łą- czyła umowa agencyjna, tym samym więc odmawia trafności zarzutowi naruszenia powołanego wyżej art. 233 § 1 k.p.c. Nie mają również uzasadnienia zarzuty dotyczy naruszenia art. 328 i 382 k.p.c. Pierwszy z tych przepisów określa przedmiotowy za- kres uzasadnienia orzeczeń sądowych i dotyczy wprost orzeczeń wydanych w pierw- szej instancji. Do orzeczeń sądu drugiej instancji ma zastosowanie „odpowiednie" (art. 391 k.p.c.). Jeżeli więc uzasadnienie orzeczenia sądu pierwszej instancji, spo- rządzone zgodnie z wymaganiami art. 328 § 2 k.p.c. spotyka się z pełną akceptacją sądu drugiej instancji, to wystarczy, że da on temu wyraz w treści uzasadnienia swego orzeczenia, bez powtarzania szczegółowych ustaleń faktycznych i wniosko- wań prawnych, zawartych w motywach zaskarżonego orzeczenia. Nietrafny jest także zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. Zasadą postępowania apelacyjnego, wyrażo- 4 ną w tym przepisie, jest kontynuacja i ewentualne uzupełnienie postępowania dowo- dowego oraz ustaleń dokonanych przed sądem pierwszej instancji. Reguła ta nie może być jednak rozumiana jako zobowiązująca ten sąd to prowadzenia postępowa- nia dowodowego w każdym przypadku. Nie jest ono (uzupełnianie materiału dowo- dowego) konieczne, jeżeli sąd odwoławczy uzna ustalenia sądu pierwszej instancji za prawidłowe i wystarczające. W sytuacji, gdy zarzuty naruszenia przez Sąd Apelacyjny przepisów postępo- wania nie zostały uznane za uzasadnione, Sąd Najwyższy związany jest ustaleniami będącymi podstawą wydania zaskarżonego wyroku, w tym i stwierdzeniem, że wnio- skodawca nie pozostawał w stosunku pracy z PKN „O.”. W tych warunkach nie można podzielić zarzutu naruszenia przez Sąd drugiej instancji powołanych w kasacji przepisów prawa materialnego przez ich błędną wy- kładnię i niewłaściwe zastosowanie. Stosownie do ustaleń Sądu pierwszej i drugiej instancji stosunek prawny łączący ubezpieczonego z Polskim Koncernem Naftowym „O.” SA Oddział w B. należy rozpatrywać w aspekcie umowy agencyjnej, a nie umowy o pracę, zaś podnoszony w kasacji status pracowniczy wnioskodawcy nie znajduje uzasadnienia w zebranym w sprawie materiale dowodowym. W toku obu instancji wnioskodawca nie podważał ustaleń co do zatrudnienia na podstawie umowy agencyjnej. Fakt zatrudnienia na podstawie umowy agencyjnej potwierdzają także wystawione przez pracodawcę; świadectwo pracy z dnia 4 sierpnia 1987 r., świadectwo z dnia 10 maja 2001 r. oraz zaświadczenie z dnia 1 maja 2002 r. Przedmiotem rozpoznawanej sprawy było uprawnienie wnioskodawcy do tzw. wcześniejszej emerytury, zaś w toku postępowaniu, tak przed organem rentowym, jak i przed Sądami obu instancji, nie kwestionował on faktu, iż był agentem stacji benzynowej PKN „O.”, także w kwestionariuszu sporządzonym dla potrzeb postępo- wania emerytalnego, wskazywał na umowę agencyjną. Według orzecznictwa Sądu Najwyższego, przy ocenie charakteru stosunku prawnego łączącego strony należy uwzględniać specyfikę funkcjonowania podmiotu zatrudniającego, przy czym nazwa umowy (umowa agencyjna) i odwołanie się w jej treści do przepisów Kodeksu cywil- nego przemawia przeciwko zakwalifikowaniu jej jako umowy o pracę. Określenie w umowie czynności z zastrzeżeniem ich osobistego wykonywania w określonych dniach i godzinach nie przesądza o nawiązaniu stosunku pracy, ponieważ takie ele- menty występują też w stosunkach cywilnoprawnych (por. wyrok z dnia 6 październi- 5 ka 1998 r., I PKN 389/98 - OSNAPiUS 1999 nr 22, poz. 718, a także wyrok z dnia 15 października 1999 r., I PKN 307/99, OSNAPiUS 2001 nr 7, poz. 214). Ponieważ umowa agencyjna podlega reżimowi cywilnoprawnemu w odróżnie- niu od umowy o pracę podlegającej reżimowi prawno pracowniczemu, przywołane w podstawie kasacji przepisy Kodeksu pracy nie miały, bo nie mogły mieć w niniejszym przypadku zastosowania. Tym samym nie znajdowały w sprawie zastosowania roz- wiązania zawarte w art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1988 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ( Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.). Za uzasadnieniem uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2003 r., III UZP 10/03 (dotąd niepublikowana), należy zauważyć, że zachowało swą moc, a więc pozostaje w porządku prawnym rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych wa- runkach lub w szczególnym charakterze, wydane z upoważnienia i w ramach delega- cji ustawowej, zawartej w art. 55 nieobowiązującej już ustawy o zaopatrzeniu eme- rytalnym pracowników i ich rodzin. W słowniku zawartym w art. 5 pkt 1 i 2 ustawy o zep, zdefiniowano pracownika jako osobę pozostającą w stosunku pracy w myśl Ko- deksu pracy, a zatrudnienie jako wykonywanie pracy w ramach stosunku pracy. W tym kontekście należy odczytywać postanowienia powołanego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów. Fakt, że ustawy o zep i o rewaloryzacji emerytur i rent, zostały uchylone, nie może oznaczać, iż w obecnym stanie prawnym pojęcia te (pracownik oraz zatrudnienie) - niezdefiniowane w ustawie o emeryturach i rentach z FUS - mogą być interpretowane w oderwaniu od przepisów Kodeksu pracy, do którego zresztą wprost nawiązywał art. 5 powołanej wyżej ustawy o zep. W ocenie Sądu Najwyższego, pojęcia pracownik, stosunek pracy czy zatrudnienie nie mogą być in- terpretowane na użytek prawa ubezpieczeń społecznych inaczej niż interpretuje je akt prawny określający prawa i obowiązki pracowników i pracodawców - Kodeks pracy. Pogląd ten umacnia treść art. 6 ust. 1 pkt 1 oraz art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.). Przepis art. 6 ust. 1 pkt 1 stanowi, że obowiązkowemu ubezpieczeniom eme- rytalnemu i rentowym podlegają, osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są: pracownikami (...) zaś za pracownika uważa się osobę pozostającą w stosunku pracy (art. 8 ust. 1). Sformułowania te oznaczają odpowiednio pracownika i stosunek pracy według wskazań Kodeksu pracy. 6 Należy też dodać, że z samego tytułu omawianego rozporządzenia - (...) „pra- cowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze” - wynika, iż jego regulacja dotyczy takich właśnie pracowników, a więc pozostających w zatrudnieniu w ramach stosunku pracy. Na gruncie rozpoznawanej sprawy ozna- cza to, co należy powtórzyć, że wykonywanie czynności na podstawie cywilnopraw- nej umowy agencyjnej nie jest zatrudnieniem w ramach stosunku pracy, stąd też okres takiej działalności, mimo że objęty ubezpieczeniem, nie jest wliczany do okresu pracy w szczególnych warunkach, od osiągnięcia którego uzależnione jest uprawnie- nie do wcześniejszej emerytury. Z tych wszystkich względów, uznając trafność stanowiska Sądu Apelacyjnego, należało oddalić kasację po myśli art. 39312 k.p.c. ========================================