II UK 219/04

Wyrok z dnia 5 maja 2005 r. II UK 219/04 Do okresu pracy w szczególnym charakterze, o którym mowa w art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 118, poz. 1112 ze zm.) wlicza się okresy niezdolności do pracy z powodu choroby i macierzyństwa oraz okresy urlopu udzielanego dla porato- wania zdrowia sprzed 1 lipca 2004 r., to jest sprzed dnia wejścia w życie art. 32 ust. 1a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), dodanego ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emerytu- rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 121, poz. 1264). Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Zbigniew Myszka. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 maja 2005 r. sprawy z wniosku Mirosława Z. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w P. o emeryturę nauczycielską, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 17 maja 2004 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 12 września 2002 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w P. odmówił przyznania wnioskodawcy Mirosławowi Z. prawa do emerytury nauczy- cielskiej wobec braku wymaganego dwudziestoletniego okresu pracy w szczególnym charakterze. Odwołanie wnioskodawcy od tej decyzji zostało oddalone wyrokiem Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 24 marca 2003 r. [...]. Sąd ustalił, że wnioskodawca udowodnił wymagany przepisem art. 88 2 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.) okres ubezpieczenia przekraczający 30 lat, natomiast nie udowodnił dwudziestoletniego okresu pracy w charakterze nauczyciela. Był on zatrudniony jako nauczyciel w Zespole Szkół [...] w G. od 3 września 1982 r. do 31 sierpnia 2001 r. Od 1 września 2001 r. do 31 sierpnia 2002 r. korzystał z urlopu dla poratowania zdrowia. Po wyłączeniu z okresu pracy okresu tego urlopu oraz okresów pobierania zasiłków chorobowych, okres pracy nauczycielskiej wynosi 18 lat, 11 mie- sięcy i 11 dni. Zdaniem Sądu okresu pobierania zasiłków i urlopu dla poratowania zdrowia nie można zaliczyć do okresu wykonywania pracy w szczególnym charakte- rze. Przepis art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela używa dwóch pojęć - okresu zatrudnie- nia i okresu wykonywania przez nauczyciela pracy w szczególnym charakterze. Wy- nika z tego, że przez dwudziestoletni okres pracy w szczególnym charakterze należy rozumieć okres faktycznie świadczonej pracy a nie okres zatrudnienia. Za przyjęciem takiego stanowiska przemawia regulacja dotycząca ustalenia stażu nauczyciela ubiegającego się o wyższy stopień awansu zawodowego zawarta w art. 9d ust. 3 Karty Nauczyciela, zgodnie z którym staż taki przerywa się w przypadku nieobecno- ści nauczyciela w szkole z powodu czasowej niezdolności do pracy wskutek choroby, zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy oraz urlopu innego niż urlop wypoczyn- kowy, trwającej dłużej niż trzy miesiące. Po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z dnia 17 maja 2004 r. [...] zmienił zaskar- żony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego i przyznał wniosko- dawcy prawo do emerytury od dnia 1 września 2002 r. Sąd Apelacyjny stwierdził, że przy ustalaniu okresu zatrudnienia wnioskodawcy w charakterze nauczyciela Sąd Okręgowy popełnił błąd. Okres ten trwał od 1 września 1982 r. do 31 sierpnia 2002 r., a umowa o pracę została rozwiązana na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczy- ciela. W tym okresie wnioskodawca pobierał wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy od 22 do 26 lutego 1993 r., od 6 do 16 grudnia 1995 r. i w dniu 12 marca 1997 r. - łącznie 21 dni oraz korzystał z rocznego urlopu dla poratowania zdrowia. Okres ten wynosi wymagane 20 lat. Na podstawie art. 86 Karty Nauczyciela nauczyciele i członkowie ich rodzin mają prawo do zaopatrzenia emerytalnego określonego w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z uwzględ- nieniem przepisów Karty Nauczyciela, przy czym nauczyciel zaliczany jest do pra- cowników wykonujących pracę w szczególnym charakterze. Odpowiednio przepis 3 art. 32 ust. 3 pkt 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fun- duszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) wymienia nau- czycieli jako pracowników wykonujących pracę w szczególnym charakterze upraw- niającą do emerytury w wieku niższym niż określony w art. 27 ust. 1. Przepis art. 32 ust. 4 w zakresie wieku emerytalnego, rodzajów prac lub stanowisk oraz warunków uprawniających do emerytury odsyła do przepisów dotychczasowych, to jest rozpo- rządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pra- cowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Zgodnie z § 2 tego rozporządzenia za okresy pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze uważa się okresy, w któ- rych była ona wykonywana stale i pełnym wymiarze czasu pracy. Przepisy rozporzą- dzenia nie zawierają unormowań, które pozwalałyby na obliczanie okresów pracy z pominięciem okresów pobierania zasiłków chorobowych jako okresów nieskładko- wych. Skoro nie ma podstaw do wyłączenia okresów czasowej niezdolności do pracy i okresu płatnego urlopu dla poratowania zdrowia z okresu pracy nauczycielskiej, warunek posiadania dwudziestoletniego okresu pracy w szczególnym charakterze został w przypadku wnioskodawcy spełniony. Wyrok ten zaskarżył kasacją organ rentowy i opierając ją na podstawie naru- szenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu kasacji organ ten podniósł, że utrwaloną praktyką Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest niezaliczanie okresów pobierania zasiłków chorobowych i okresów urlopów dla poratowania zdrowia do okresu wyko- nywania pracy w szczególnych warunkach. Wynika to z wykładni językowej art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, który to przepis rozróżnia okres zatrudnienia i okres wyko- nywania pracy. Pojęcia te nie są tożsame, albowiem stosunek pracy może trwać mimo niewykonywania pracy. Przepis art. 32 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wprowadzony ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 121, poz. 1264) stanowi, że przy ustalaniu okresów pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze nie uwzględnia się okresów niewykonywania pracy, za które pracownik otrzymał wyna- grodzenie lub świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macie- rzyństwa oraz okresy, w których na mocy szczególnych przepisów został zwolniony 4 ze świadczenia pracy. Zdaniem organu rentowego celem tej zmiany było niedopusz- czenie do wykładni dotychczasowych przepisów zezwalającej na zaliczanie okresów faktycznego niewykonywania pracy do wymaganego ustawą okresu wykonywania pracy w szczególnym charakterze. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Nieuzasadniony jest zarzut naruszenia art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 118, poz. 1112 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, nauczyciele mający trzydziestoletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, mogą przejść na emeryturę. Przepis ten z mocy art. 32 ust. 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie jed- nolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) należy do systemu emerytalnego i do interpretacji użytych w nim pojęć - „okres zatrudnienia” i „wykonywanie pracy w szczególnym charakterze” - stosuje się definicje obowiązujące w tym systemie. W zakresie warunków przechodzenia na emeryturę osób wykonujących pracę w szcze- gólnych warunkach i w szczególnym charakterze przepis art. 32 ust. 4 ustawy o eme- ryturach i rentach odsyła do przepisów dotychczasowych, czyli przepisów rozporzą- dzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pra- cowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. W tym rozporządzeniu zawarte są definicje obu pojęć. I tak za okres zatrudnienia uważa się okres liczony łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi do okresu zatrudnienia (§ 3), natomiast okresami pracy są okresy, w których praca w szczegól- nych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy (§ 2). Pierwsza definicja została zmodyfikowana ustawą z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.), która weszła w życie z dniem 15 listopada 1991 r. Ustawa ta zastąpiła dotychczas używane określenie - okresy za- trudnienia, równorzędne i zaliczalne do okresu zatrudnienia - określeniem - okresy składkowe i nieskładkowe oraz okresy pracy w gospodarstwie rolnym. (art. 6). Tymi samymi pojęciami operuje obecnie obowiązująca ustawa o emeryturach i rentach, przy czym okres pobierania wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy uważany 5 jest za okres nieskładkowy (art. 7). W związku z tym zawarte w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela określenie „trzydziestoletni okres zatrudnienia” należy rozumieć jako sumę okresów składkowych, okresów nieskładkowych w limicie 1/3 okresów skład- kowych (art. 5 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach) oraz okresów uzupełniających - prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w nim (art. 10 ust. 1 ustawy o emerytu- rach i rentach). Druga definicja dotycząca okresu pracy w szczególnym charakterze pozostała do daty wydania zaskarżonej decyzji niezmieniona. Przepis § 2 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. wymaga aby praca w tym charakterze była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Nie chodzi tu oczywiście o stałe i nieprzerwane wykonywanie określonych w umowie o pracę czynności, gdyż jest to niesprawdzalne. Dla spełnienia wymaganego warunku wystarczające jest powierzenie pracownikowi w umowie o pracę obowiązków wykonywania stałej pracy uznawanej za pracę w szczególnym charakterze i wykonywanie tej pracy przez pracownika. Wykonywaniem pracy w szczególnym charakterze są również przerwy w pracy spowodowane róż- nymi przyczynami, czy to leżącymi po stronie pracodawcy, czy wynikającymi z prze- pisów (urlop wypoczynkowy, niezdolność do pracy z powodu choroby), za które pra- cownikowi wypłacono wynagrodzenie. Wykonywanie pracy w rozumieniu omawiane- go przepisu należy rozumieć jako wykonywanie umowy o pracę, a w treści tego poję- cia mieszczą się także usprawiedliwione nieobecności w pracy. „Utrwalona praktyka Zakładu Ubezpieczeń Społecznych” niezaliczania okre- sów pobierania zasiłków chorobowych i okresów urlopów dla poratowania zdrowia do okresu wykonywania pracy w szczególnym charakterze, o której mowa w kasacji, nie wynika ani z interpretacji art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, z którego to przepisu nie można wywieść takiego wniosku, ani z interpretacji § 2 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r., którego wnoszący kasację nie powołuje. Wynika ona ze zmiany pierwszej z omawianych definicji dotyczącej okresów zatrudnienia, w związku z którą to zmianą okres wykonywania pracy jest zaliczany do okresów składkowych, a okres niezdol- ności do pracy, za który pracownikowi wypłacono wynagrodzenie lub zasiłek choro- bowy jest okresem nieskładkowym. Świadczy o tym fakt, że okresy te organy ren- towe zaczęły różnicować poczynając od 15 listopada 1991 r., kiedy to wprowadzono takie rozróżnienie. Jednakże ustawa o rewaloryzacji emerytur i rent wprowadziła jedynie zmiany w definicji pojęcia okresu zatrudnienia, natomiast definicja pojęcia okresu pracy w szczególnym charakterze obowiązywała nadal po wejściu w życie tej 6 ustawy. Okres pracy w rozumieniu tej definicji obejmował zarówno okresy składkowe jak i okresy nieskładkowe, jeżeli te ostatnie mieściły się w okresie wykonywania pracy zgodnie z umową o pracę. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 listopada 2003 r., III UZP 10/03 (OSNP 2004 nr 5, poz. 87), stwierdzając, że do okresu pracy w szczególnych warunkach wlicza się okresy zasiłku chorobowego w czasie trwania stosunku pracy przypadające po dniu wejścia w życie ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania eme- rytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw. Uchwała ta stanowi odpowiedź na za- gadnienie prawne sformułowane w odniesieniu do wykonywania pracy w szczegól- nych warunkach (§ 4 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r.). Jednakże sprawa, w której wystąpiło to zagadnienie dotyczyła wykonywania pracy w szczegól- nym charakterze, a konkretnie pracy nauczyciela, z tym że podstawą prawną żąda- nia nie był przepis art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, lecz przepis § 15 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. Natomiast do warunków przechodzenia na emeryturę na podstawie Karty Nauczyciela odniósł się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 30 lipca 2003 r., II UK 323/02 (OSNP 2004 nr 11, poz. 197), stwierdzając, że do okresu 20 lat pracy nauczyciela, wymaganego do przyznania emerytury na podsta- wie art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela wlicza się okresy nieobecności w pracy spowo- dowane czasową niezdolnością do pracy, urlopem macierzyńskim i urlopem dla po- ratowania zdrowia. Uzasadniając ten pogląd Sąd Najwyższy podniósł między innymi, że „przerwy w pracy spowodowane czasową niezdolnością do jej świadczenia w związku z chorobą (porodem) i korzystaniem z wynagrodzenia lub świadczeń z ubezpieczenia społecznego z tego tytułu, są okresami, w których nauczyciel zacho- wuje status osoby wykonującej pracę w szczególnym charakterze. To samo dotyczy urlopu dla poratowania zdrowia, pomyślanego jako okres powstrzymywania się od pracy, niezbędny dla regeneracji sił i zapewnienia możności dalszego wykonywania pracy.” Pogląd zaprezentowany w obu orzeczeniach, co do rozumienia pojęcia okresu wykonywania pracy w szczególnych warunkach i w szczególnym charakterze, był zgodny ze stanem prawnym obowiązującym w dacie ich wydania. Omawiana definicja pracy w szczególnych warunkach i szczególnym charak- terze została zmieniona ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o eme- ryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 121, poz. 1264), która weszła w życie w dniu 1 lipca 2004 r. Został nią dodany do ustawy o emeryturach i rentach przepis art. 32 ust. 1a w brzmieniu: 7 „przy ustalaniu okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze nie uwzględnia się 1) okresów niewykonywania pracy, za które pracow- nik otrzymał po dniu 14 listopada 1991 r. wynagrodzenie lub świadczenia z ubezpie- czenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, 2) okresów, w których na mocy szczególnych przepisów pracownik został zwolniony ze świadczenia pracy, z wyjąt- kiem okresu urlopu wypoczynkowego”. Przepis ten nie ma jednak zastosowania do stanów powstałych przed jego wejściem w życie, a zatem w niniejszej sprawie sto- suje się przepisy dotychczasowe. Nie jest prawdą, jak się to twierdzi w kasacji, że omawiany przepis ma na celu wykładnię dotychczasowych przepisów. Przeciwnie, przepis wprowadza istotną zmianę w dotychczasowym stanie prawnym, określając szczegółowo okresy niewykonywania pracy, które są wliczane do okresu pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (urlopy wypoczynkowe) i okresy, które nie są do niego wliczane (na przykład okresy niezdolności do pracy spowodowane chorobą). Takiego rozróżnienia nie można było w żaden sposób wy- wieść w drodze wykładni dotychczasowych przepisów. W związku z tym do czasu wejścia w życie przepisu art. 32 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach do okresu pracy w szczególnym charakterze, o którym mowa w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, wlicza się okresy niezdolności do pracy z powodu choroby lub macierzyństwa oraz okresy urlopu udzielonego dla poratowania zdrowia. Zaprezentowany w zaskarżo- nym wyroku pogląd prawny okazał się więc prawidłowy. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy w oparciu o przepis art. 39312 k.p.c. oddalił kasację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw. ========================================