II UK 178/02

Wyrok z dnia 5 marca 2003 r. II UK 178/02 Wypłata pracownikowi odszkodowania z tytułu stałego lub długotrwałe- go uszczerbku na zdrowiu powoduje zmniejszenie jednorazowego odszkodo- wania należnego członkom rodziny poszkodowanego pracownika, który zmarł wskutek następstw choroby zawodowej. Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk, Sędziowie SN: Beata Gudowska, Zbigniew Myszka (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 marca 2003 r. sprawy z wniosku Eleonory N., z udziałem zainteresowanego „E.-H.” Spółki Akcyjnej w E. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w O. o jednorazowe od- szkodowanie, na skutek kasacji zainteresowanego „E.-H.” Spółki Akcyjnej w E. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 20 lutego 2002 r. [...] z m i e n i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny-Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku wyro- kiem z dnia 20 lutego 2002 r. zmienił zaskarżony przez Zakład Ubezpieczeń Spo- łecznych-Oddział w O. wyrok Sądu Okręgowego-Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Elblągu z dnia 14 listopada 2000 r., zmieniający decyzję organu ubezpieczeń społecznych i przyznający wnioskodawczyni Eleonorze N. prawo do jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci jej męża Bronisława N. wskutek cho- roby zawodowej, w ten sposób, że oddalił odwołanie wnioskodawczyni. W sprawie tej ustalono, że zmarły Bronisław N. był pracownikiem uspołecznionego zakładu pracy w latach 1967-1975 i w tym okresie był narażony na powstanie choroby zawodowej (pylicy płuc). W związku z ustaleniem orzeczeniami Obwodowej Komisji Lekarskiej uszczerbku na zdrowiu, a następnie jego zwiększenia, Bronisław N. w dniu 23 czerwca 1976 r. otrzymał od zakładu pracy odszkodowanie z tytułu stwierdzonego 2 uszczerbku na zdrowiu spowodowanego chorobą zawodową, a w dniu 13 maja 1996 r. odszkodowanie z tytułu zwiększenia się tego uszczerbku oraz w dniu 23 maja 1996 r. odszkodowanie z tytułu zaliczenia go do I grupy inwalidów w związku z tą chorobą. Niesporne było, że zakład pracy zatrudniający go ulegał przekształceniom, które spowodowały, iż aktualnie jego następcą prawnym jest zainteresowana „E.-H.” Spółka Akcyjna w E., w której podmioty sektora prywatnego mają ponad 50% akcji, przez co przysługuje jej status pracodawcy nieuspołecznionego. Bronisław N. zmarł w dniu 13 grudnia 1999 r., a Lekarz Orzecznik ZUS ustalił związek jego śmierci ze stwierdzoną chorobą zawodową (pylica płuc). Decyzją z dnia 6 września 2000 r. Za- kład Ubezpieczeń Społecznych odmówił żonie zmarłego przyznania jednorazowego odszkodowania z tytułu tego zgonu spowodowanego chorobą zawodową, twierdząc, iż przysługuje jej to odszkodowanie od zakładu pracy. Elementem decydującym o takim przekonaniu był „uspołeczniony” status prawny byłego pracodawcy Bronisława N. w dacie ustalania uszczerbku na zdrowiu, a następnie w datach wydawania kolej- no orzeczeń z tytułu zwiększenia się tego uszczerbku. W związku z tym jednorazowe odszkodowanie należne członkom rodziny jako integralna część wypłaconych od- szkodowań przysługuje od byłego pracodawcy. Stanowiska tego nie podzielił Sąd Okręgowy, który przyjął, iż koniecznym ty- tułem prawnym do nabycia prawa do jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci pracownika wskutek następstw choroby zawodowej był zgon ubezpieczonego, który spowodował powstanie po stronie członków jego rodziny ustawowego prawa do jed- norazowego odszkodowania z ustawy wypadkowej. W tej dacie były zakład pracy zmarłego był już pracodawcą nieuspołecznionym, dlatego nie było podstaw praw- nych od obciążania go obowiązkiem wypłaty należnego odszkodowania. Jednorazo- we odszkodowanie przysługujące na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy wypadkowej nie jest integralną częścią odszkodowań wypłaconych Bronisławowi N. za jego życia na podstawie art. 9 ust. 1 oraz art. 11 ust. 1 i 2 ustawy wypadkowej. Status prawny pra- codawcy z daty śmierci pracownika wskutek choroby zawodowej wyznaczał podmiot zobowiązany do wypłaty jednorazowego odszkodowania z tytułu zgonu ubezpieczo- nego. Skoro w tej dacie były pracodawca był nieuspołecznionym zakładem pracy w rozumieniu przepisów prawa ubezpieczeń społecznych, to członkom rodziny zmarłe- go pracownika jednorazowe odszkodowanie przysługiwało od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 32 ust. 1 pkt 2 ustawy wypadkowej. 3 Odmiennie ocenił sprawę Sąd Apelacyjny uznając, iż Sąd Okręgowy naruszył art. 32 ust. 2 pkt 2 ustawy wypadkowej, który przewidywał, iż zakładem pracy, od któ- rego przysługuje odszkodowanie w razie choroby zawodowej, jest zakład pracy za- trudniający pracownika w czasie, kiedy stwierdzono stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu. Jeżeli w czasie pracy w tym zakładzie pracownik nie był narażony na powstanie lub nawrót tej choroby, świadczenia te przysługiwały od zakładu pracy, w którym takie narażenie występowało. Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, iż odszkodowa- nia pobrane za życia przez Bronisława N. z tytułu stwierdzonego uszczerbku na zdrowiu spowodowanego następstwami pylicy płuc, a następnie jego zwiększania się, otrzymał on od byłego pracodawcy, który w czasie ustalania rozmiaru tych uszczerbków i wypłaty odszkodowań miał uspołeczniony status prawny. Dopiero od października 1998 r. następca prawny tego pracodawcy stał się nieuspołecznionym zakładem pracy. W ocenie Sądu Apelacyjnego, nie miało to jednak wpływu na usta- lenie podmiotu zobowiązanego do wypłaty odszkodowania z tytułu śmierci pracow- nika w związku z chorobą zawodową, albowiem element „uspołecznienia” zakładu pracy występował w datach ustalenia uszczerbku na zdrowiu ubezpieczonego wskutek choroby zawodowej w datach kolejnych orzeczeń lekarskich ustalających uszczerbek na zdrowiu Bronisława N. W konsekwencji jednorazowe odszkodowanie dla członków rodziny zmarłego „jako integralną część odszkodowań” powinien wy- płacić zakład pracy zatrudniający Bronisława N., kiedy to był on narażony na chorobę zawodową. Oznacza to, że „późniejsza zmiana charakteru zakładu pracy na nie- uspołeczniony nie ma wpływu na obowiązek zapłaty odszkodowania przez zakład pracy już nieuspołeczniony”. Z dniem powstania Spółki Akcyjnej „E.-H.” w E. - Zakład Ubezpieczeń Społecznych przejął zobowiązania w zakresie uszczerbków na zdrowiu związanych z chorobami zawodowymi zaistniałymi po sprywatyzowaniu przedsię- biorstwa. Bez znaczenia dla takiej konstatacji było to, że śmierć Bronisława N. na- stąpiła po zmianie statusu prawnego byłego pracodawcy, skoro istotnym elementem było ustalenie, kiedy zaistniała choroba zawodowa „i pozostający w związku z nią uszczerbek na zdrowiu zmarłego, a w konsekwencji również i śmierć Bronisława N. Za tym idzie więc kolejne ustalenie, czy w tym czasie, kiedy zaistniała choroba za- wodowa stwierdzona stosowną decyzją i wynikający z niej uszczerbek na zdrowiu zakład pracy, w którym Bronisław N. był zatrudniony miał status uspołecznionego”. W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał, iż organ ubezpieczeń społecznych nie przejmo- wał zobowiązań byłego uspołecznionego zakładu pracy w zakresie odszkodowań z 4 tytułu chorób zawodowych, które miały miejsce przed prywatyzacją przedsiębiorstwa państwowego. W kasacji strona zainteresowana „E.-H.” S.A. w E. podniosła zarzut niewła- ściwego zastosowania i błędnej wykładni art. 32 ust. 2 pkt 2 oraz art. 32 ust. 1 pkt 2 ustawy wypadkowej, a także art. 32 Konstytucji, argumentując, że istnieje koniecz- ność wykładni tych przepisów w związku z naruszeniem zasady jednolitości orzeka- nia w podobnych sprawach przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku. Ponadto zaskarżone orzeczenie jest sprzeczne z ustalonym kierunkiem orzecznictwa Sądu Najwyższego, a także z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r. Zaintere- sowana domagała się zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia apelacji pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W ocenie skarżącej prawo do jednorazowego odszkodowania nie jest związane z samym wystąpieniem choroby zawodowej, ale ze zdarzeniem prawnym, którym w rozpoznawanej sprawie była śmierć pracownika. Prawo takie powstaje z chwilą zgonu ubezpieczonego wskutek choroby zawodowej, wobec tego status prawny byłego pracodawcy z tej daty decyduje o podmiocie zo- bowiązanym do wypłaty jednorazowego odszkodowania. Tego rodzaju świadczenie należne z tytułu śmierci ubezpieczonego nie jest integralną częścią odszkodowań wypłaconych zmarłemu pracownikowi przez zakład pracy. Jeżeli zatem w dacie wy- magalności jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci pracownika wskutek cho- roby zawodowej pracodawca nie miał „uspołecznionego” statusu prawnego, to obo- wiązek wypłaty tego świadczenia obciąża Zakład Ubezpieczeń Społecznych z tytułu ryzyka ubezpieczeniowego objętego składką na ubezpieczenie społeczne. Postulo- wane przez judykaturę Sądu Najwyższego jednolite obciążenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych obowiązkiem wypłat z tytułu następstw wypadków przy pracy lub cho- rób zawodowych znalazło potwierdzenie w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, który uznał, iż przepisy ustawy wypadkowej dzielące pracodawców na uspołecznione i nieuspołecznione zakłady pracy są sprzeczne z art. 32 Konstytucji RP. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja jest uzasadniona, gdyż Sąd Apelacyjny niewłaściwie zastosował art. 32 ust. 2 pkt 2, zamiast unormowania z art. 32 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach pieniężnych z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawo- dowych (tekst jednolity: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm., powoływanej dalej 5 jako ustawa wypadkowa z 1975 r.). Uprawnionym członkom rodziny przysługuje jed- norazowe odszkodowanie z tytułu śmierci pracownika lub rencisty powiązanej z na- stępstwami wypadku przy pracy lub choroby zawodowej (art. 12 ust. 1 i 2 ustawy wy- padkowej z 1975 r.). Oznacza to, że konieczną przesłanką nabycia prawa do jedno- razowego odszkodowania przez uprawnionych członków rodziny pracownika lub ren- cisty jest śmierć ubezpieczonego, która stanowi szkodę członków jego rodziny kom- pensowaną między innymi przez należne im jednorazowe odszkodowanie z ustawy wypadkowej. W tym sensie zgon ubezpieczonego, związany z wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową, stanowi odrębne zdarzenie prawne związane z wystąpie- niem tego samego (jednego) ryzyka ubezpieczeniowego w postaci wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, które kreuje powstanie prawa i wymagalność jednora- zowego odszkodowania po stronie ustawowo oznaczonego kręgu członków jego ro- dziny, tj. po stronie innych podmiotów niż ubezpieczony, bezpośrednio dotknięty zda- rzeniem „wypadkowym”. Jednorazowe odszkodowanie, należne członkom rodziny pracownika bądź rencisty zmarłego wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawo- dowej, wynika zatem niejako z „innej” szkody (śmierci ubezpieczonego) niż stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu poszkodowanego, z tytułu którego poszkodowa- ny pobrał należne mu jednorazowe odszkodowanie na podstawie art. 9-11 ustawy wypadkowej. Tylko w tym znaczeniu świadczenie odszkodowawcze należne człon- kom rodziny poszkodowanego, który tak jak w rozpoznawanej sprawie, zmarł wsku- tek następstw choroby zawodowej, stanowi integralną część obowiązku odszkodo- wawczego, związanego z wystąpieniem ustawowo określonych ryzyk ubezpieczenia społecznego z tytułu wypadków przy pracy lub chorób zawodowych, co polega na pomniejszeniu należnego rodzinie odszkodowania o kwotę odszkodowania wypła- conego pracownikowi lub renciście z tytułu stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu (art. 14 ustawy wypadkowej z 1975 r., aktualnie - art. 14 ust. 7 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków pracy i cho- rób zawodowych - Dz.U. Nr 199, poz. 1973, powoływana dalej jako ustawa wypad- kowa z 2002 r.). Jeżeli jednak prawo uprawnionych członków rodziny pracownika bądź rencisty zmarłego wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej staje się wymagalne z chwilą stwierdzenia związku zgonu ubezpieczonego z tymi ryzykami ubezpiecze- niowymi, to ta data decyduje o podmiocie zobowiązanym do wypłaty jednorazowego odszkodowania (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 maja 1998 r., III ZP 6 12/98, OSNAPiUS 1998 nr 23, poz. 689). W tej dacie były zakład pracy zmarłego rencisty był już pracodawcą „nieuspołecznionym”, dlatego nie było podstaw praw- nych do obciążania go obowiązkiem wypłaty należnego odszkodowania z tytułu śmierci poszkodowanego chorobą zawodową rencisty. Status prawny pracodawcy z daty śmierci rencisty spowodowanej chorobą zawodową wyznaczał zatem podmiot zobowiązany do wypłaty jednorazowego odszkodowania z tytułu zgonu ubezpieczo- nego. Skoro w tej dacie zainteresowany były pracodawca był nieuspołecznionym za- kładem pracy w rozumieniu przepisów prawa ubezpieczeń społecznych, to członkom rodziny zmarłego przysługiwało jednorazowe odszkodowanie od Zakładu Ubezpie- czeń Społecznych na podstawie art. 32 ust. 1 pkt 2 ustawy wypadkowej. W dacie wymagalności jednorazowego odszkodowania należnego członkom rodziny zmarłe- go rencisty jego były pracodawca nie miał „uspołecznionego” statusu prawnego, przeto obowiązek wypłaty tego świadczenia obciążał Zakład Ubezpieczeń Społecz- nych na podstawie art. 32 ust. 1 pkt 2 ustawy wypadkowej z 1975 r. Oznaczało to tyle, iż zakład ubezpieczeń społecznych nie przejmował zobowiązań byłego praco- dawcy w zakresie odszkodowań z tytułu następstw choroby zawodowej, ale był zo- bowiązany realizować obarczający go własny obowiązek odszkodowawczy z tytułu wystąpienia ustawowego ryzyka ubezpieczeniowego objętego składką na ubezpie- czenie społeczne. Takie stanowisko znalazło potwierdzenie w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r., P 5/01 (OTK-A 2002 nr 3, poz. 28), który uznał, iż art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy wypadkowej z 1975 r. był niezgodny z art. 2 oraz z art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez to, że wprowadzał nierówne traktowanie pracodawców oraz osób uprawnionych do odszkodowania, natomiast art. 32 ust. 1 pkt 2 tej ustawy w części, w której ograniczał odpowiedzialność Zakładu Ubezpieczeń Społecznych tylko do pracowników nieuspołecznionych zakładów pracy i członków ich rodzin, był niezgodny z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji. Rozstrzygnięcie przyjęte przez Trybunał Konstytucyjny nie pozostawiało wątpliwości, że tryb docho- dzenia świadczeń stosowany dotychczas wyłącznie wobec pracowników zakładów nieuspołecznionych, miał powszechne zastosowanie do wszystkich grup pracowni- ków tak, aby nie było sprzecznych rozstrzygnięć wydawanych w podobnych spra- wach, lecz w różnych okresach. Tego rodzaju rozwiązanie ustawodawca wyraźnie ustanowił w art. 10 obowiązującej ustawy wypadkowej z 2002 r. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował reformatoryjnie na podstawie art. 39315 k.p.c. 7 ========================================