II UK 174/08

Wyrok z dnia 5 lutego 2009 r. II UK 174/08 Przeniesienie odpowiedzialności na członka rodziny za nieopłacone składki na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne i zdrowotne pracowników zatrudnionych przez prowadzącego działalność gospodarczą wymaga ustale- nia, że stale współdziałał on w wykonywaniu tej działalności, osiągając z niej korzyści (art. 111 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.). Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie: SN Zbigniew Myszka, SA Maciej Pacuda. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 lutego 2009 r. sprawy z wniosku Jacka S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych- Oddziałowi w G. z udziałem zainteresowanego Józefa S. o zapłatę nieopłaconych składek, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 27 listopada 2007 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasa- cyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni wyrokiem z dnia 7 czerwca 2006 r. zmienił zaskarżoną przez Jacka S. decyzję Za- kładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w G. z dnia 11 lipca 2003 r. i stwierdził, że odwołujący się nie odpowiada solidarnie ze swoim ojcem Józefem S. za nieopłacone w okresie od stycznia do grudnia 1999 r., od stycznia do lutego 2000 r. i za czerwiec 2001 r. składki na obowiązkowe ubezpieczenie społeczne i zdrowotne za pracowni- ków zatrudnionych w związku z działalnością gospodarczą prowadzoną w S. pod firmą „P.”. Z prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 22 grud- 2 nia 2005 r. wynikało, że Jacek S. w okresie od 1 kwietnia 1999 r. do 31 sierpnia 2002 r. podlegał ubezpieczeniu społecznemu jako pracownik tej firmy. W apelacji organ ubezpieczeń społecznych, zarzucając naruszenie art. 111 Ordynacji podatkowej podniósł, że ostateczną decyzją z dnia 29 lipca 2002 r. stwier- dził odpowiedzialność Jacka S. za zobowiązania Józefa S. powstałe w po dniu 1 stycznia 1999 r., w której następstwie decyzją dnia 11 lipca 2003 r. zobowiązał go do zapłaty kwoty 136.618,37 zł, w związku z czym nieuzasadnione było uwolnienie ubezpieczonego od zapłaty składek za okres od stycznia do marca 1999 r. Wyrokiem z dnia 27 listopada 2007 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Gdańsku zmienił zaskarżony wyrok i stwierdził, że Jacek S. nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązania Józefa S. z tytułu nieopłaconych składek po dniu 1 kwietnia 1999 r., a w pozostałym zakresie oddalił odwołanie i apelację w pozostałej części. Ustalił, że z prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdań- sku, wiążącego na zasadzie art. 365 § 1 k.p.c., wynikał fakt zatrudnienia Jacka S. w firmie „P.” od dnia 1 kwietnia 1999 r. do 31 sierpnia 2002 r. na podstawie umowy o pracę za wynagrodzeniem, i stwierdził, że nie było wobec tego podstaw do przenie- sienia na niego odpowiedzialności za zaległości składkowe za ten okres, natomiast zasadne jest obciążenie go odpowiedzialnością za składki nieopłacone od 1 stycznia 1999 r. do 31 marca 1999 r., ponieważ przed dniem 1 kwietnia 1999 r. ubezpieczony nie był zatrudniony na podstawie umowy o pracę. Sąd Apelacyjny, choć zastrzegł, że nie odnosi się do odpowiedzi na apelację, którą uznał za spóźnioną, „a więc prawnie nieskuteczną”, rozważył jednak podniesio- ny w niej zarzut i stwierdził, iż żądanie zapłaty składek nie uległo przedawnieniu, gdyż decyzja przenosząca odpowiedzialność została wydana w dniu 11 lipca 2003 r., a więc przed upływem 5 lat od końca roku kalendarzowego, w którym powstała zale- głość składkowa istniejąca od kwietnia 1999 r. (118 § 1 i 2 Ordynacji podatkowej), a także nie upłynęło 5 lat od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została wydana (art. 24 ust. 5d ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Skarga kasacyjna Jacka S., obejmująca wyrok Sądu drugiej instancji w części odnoszącej się do zaległości składkowych za pierwszy kwartał 1999 r. - z wnioskiem o jego uchylenie w tym zakresie i przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania albo o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie apelacji organu rentowego w całości - została oparta na obydwu podstawach kasacyjnych. Skarżący podniósł naruszenie art. 365 § 1 k.p.c., przez 3 błędne zastosowanie, polegające na ograniczeniu skutku prejudycjalnego wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 22 grudnia 2005 r., polegające na uznaniu, że orzeczenie to przesądziło status skarżącego jako pracownika jedynie w okresie od 1 kwietnia 1999 r. do sierpnia 2002 r. Wskazał na naruszenie art. 111 § 1 Ordynacji podatkowej, przez nieuwzględnienie wymagania kumulatywnego spełnienia przewi- dzianych w tym przepisie przesłanek odpowiedzialności członka rodziny za zobowią- zania płatnika składek. Skarżący stwierdził, że rozstrzygnięcie Sądu drugiej instancji o nieprzedawnieniu roszczenia wobec osoby trzeciej z tytułu składek narusza prze- widziane w art. 2 Konstytucji zasady niedziałania prawa wstecz i ochrony praw na- bytych, Sąd drugiej instancji orzekł bowiem na podstawie przepisów o przedawnieniu należności składkowych obowiązujących w dniu wyrokowania, a nie powstania zo- bowiązania, oraz naruszył art. 24 ust. 5d ustawy o systemie ubezpieczeń społecz- nych przez ustalenie, że początek terminu przedawnienia wyznacza data wydania decyzji z dnia 11 lipca 2003 r., która - zdaniem ZUS - miała uzupełnić decyzję z dnia 29 lipca 2002 r. Ostatecznie, jak stwierdził, doszło do naruszenia art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecz- nych przez nieuwzględnienie wygaśnięcia zobowiązania skarżącego wobec organu ubezpieczeń społecznych na skutek przedawnienia. W zakresie drugiej podstawy kasacyjnej skarżący postawił zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. przez pominięcie w zgromadzonym materiale dowodowym doku- mentu potwierdzającego zgłoszenie go do pracowniczego ubezpieczenia począwszy od 1 stycznia 1999 r., art. 372 k.p.c. w związku z art. 217 § 1 k.p.c., polegające na nieznajdującym uzasadnienia w przepisach kodeksu postępowania cywilnego uzna- niu, że wniesiona po upływie dwutygodniowego terminu odpowiedź na apelację jest bezskuteczna, oraz art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c., przez niedokona- nie weryfikacji decyzji będącej przedmiotem niniejszego postępowania pod kątem jej ważności, mimo zarzutów podnoszonych przez skarżącego. Sąd Najwyższy zważył co następuje: Prawidłowe zastosowanie przez Sąd Apelacyjny przepisów art. 111 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.) w związku z art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 4 74 ze zm.) było możliwe tylko przez odniesienie ich hipotez do niewadliwie ustalonej podstawy faktycznej, tymczasem skarżący trafnie wytknął pominięcie faktów i argu- mentów zawartych w odpowiedzi na apelację, obejmującej podnoszone przez niego zarzuty odnoszące się zarówno do sposobu obciążenia go odpowiedzialnością sub- sydiarną za dług składkowy, bezskutecznie egzekwowany od jego ojca, jak i do przedawnienia roszczeń z tego tytułu. Ograniczenie podstawy faktycznej sprawy przez pominięcie niektórych jej elementów nie pozwala na pełną ocenę prawidłowo- ści zastosowania przez Sąd Apelacyjny wymienionych przepisów prawa materialne- go, decydujących o treści zaskarżonego wyroku. Sąd drugiej instancji stwierdził, że odpowiedź na apelację, złożona po upływie dwu tygodni od dnia doręczenia apelacji jest „prawnie nieskuteczna”. W związku z tym należy zwrócić uwagę, że jakkolwiek termin do wniesienia odpowiedzi na apela- cję jest terminem ustawowym, to jednak uchybienie mu nie wywołuje skutków wła- ściwych uchybieniu terminowi ustawowemu i nie powoduje uznania dokonanej po tym terminie czynności procesowej za bezskuteczną. Odpowiedź na apelację wnie- sioną po upływie terminu sąd powinien uwzględnić przy rozpoznawaniu apelacji jak każde inne pismo procesowe, gdyż obydwie strony - stosownie do art. 217 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przy ewentualnym uwzględnieniu ograniczeń wynikają- cych z art. 381 i 383 k.p.c. - mogą przytaczać okoliczności faktyczne i dowody na uzasadnienie swych wniosków lub dla odparcia wniosków i twierdzeń strony przeciw- nej aż do zamknięcia rozprawy. Z tego względu złożona po upływie terminu odpo- wiedź na apelację powinna być potraktowana jak stanowisko strony w procesie, które zresztą - przy uwzględnieniu elementów ustności i bezpośredniości procesu cywilne- go - strona mogła zaprezentować bezpośrednio przed Sądem na rozprawie apelacyj- nej. Trzeba mieć przy tym na względzie, że - zgodnie z przyjętym w kodeksie postę- powania cywilnego modelem apelacji pełnej - sąd drugiej instancji rozpatruje sprawę ponownie; prowadzona przez niego rozprawa stanowi kontynuację rozprawy rozpo- czętej przed sądem pierwszej instancji, a podstawowym celem postępowania apela- cyjnego jest prawidłowe rozpoznanie sprawy i ponowne orzeczenie o przedstawio- nym pod osąd żądaniu (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, zasadę prawną z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55). Pominięcie twierdzeń i zarzutów strony mogłoby zatem być uzasadnione tylko wtedy, gdyby Sąd powołał się na ograniczenia postępowania apelacyjnego, wynikające np, z art. 381 k.p.c., tego jednak nie uczynił. 5 Skarżący zasadnie podniósł, że pominięcie przez Sąd drugiej instancji twier- dzeń i zarzutów zawartych w odpowiedzi na apelację mogło mieć wpływ na wynik sprawy, gdyż Sąd ten, przyjmując na zasadzie art. 365 § 1 k.p.c. jako podstawę fak- tyczną zaskarżonego wyroku treść prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 22 grudnia 2005 r. [...], ustalającego pracowniczy status skarżącego od dnia 1 kwietnia 1999 r., nie odniósł się do podnoszonego w odpowiedzi na apela- cję faktu zgłoszenia Jacka S. do ubezpieczenia społecznego z tytułu umowy o pracę z Józefem S. wcześniej, od dnia 1 stycznia 1999 r. Prawomocny wyrok, w którym początek ubezpieczenia wyznaczony został w związku z zakresem decyzji organu rentowego o objęciu ubezpieczeniem z tytułu współpracy z osobą prowadzącą dzia- łalność gospodarczą (decyzja z dnia 14 listopada 2002 r.), nie wiązał Sądu a quo co do podstawy ubezpieczenia przed dniem 1 kwietnia 1999 r. Osobnych ustaleń wymagał zresztą nie tyle status ubezpieczeniowy skarżą- cego, ile spełnienie przez niego kumulatywnych warunków przewidzianych w art. 111 § 1 ustawy - Ordynacja podatkowa. Zważyć bowiem należy, że pomiędzy ubezpie- czeniem społecznym, którego podstawę stanowi współpraca z osobą prowadzącą działalność gospodarczą, a odpowiedzialnością osoby ubezpieczonej za jej dług pu- blicznoprawny zachodzi szczególna relacja. Sam fakt zgłoszenia członka rodziny do ubezpieczenia społecznego jako osoby współpracującej nie przesądza jeszcze, że ten członek rodziny staje się osobą współdziałająca w wykonywaniu działalności w rozumieniu przepisów podatkowych. Nie ma prostego przeniesienia faktu podlegania ubezpieczeniu społecznemu na podstawie określonej w art. 8 ust. 11 ustawy o syste- mie ubezpieczeń społecznych na solidarną odpowiedzialność z tytułu zobowiązań publicznoprawnych członka rodziny prowadzącego wspólnie działalność gospodar- czą. Przeniesienie odpowiedzialności za dług publicznoprawny, także wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na członka rodziny wymaga bowiem - stosownie do art. 111 § 1 ustawy - Ordynacja podatkowa w związku z art. 31 ustawy systemowej - ustalenia spełnienia przesłanek innych niż te, które decydują o ubezpieczeniu spo- łecznym. Dla ubezpieczenia społecznego zawarcie umowy o pracę między współpra- cującymi członkami rodziny ma niewielkie znaczenie, gdyż - jak stanowi art. 8 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych - jeżeli pracownik spełnia kryteria okre- ślone dla osób współpracujących, o których mowa w ust. 11 - dla celów ubezpieczeń społecznych jest traktowany jako osoba współpracująca. W zakresie odpowiedzial- ności osoby trzeciej za dług publicznoprawny ciążący na osobie prowadzącej działal- 6 ność, zawarcie umowy o pracę ma skutek doniosły, gdyż wówczas działalność nie jest prowadzona na wspólny rachunek, lecz na koszt i ryzyko przedsiębiorcy i pra- cownik nie odpowiada za jego zobowiązania. Jednocześnie nie ulega wątpliwości, że ujęte w art. 8 ust. 11 ustawy o syste- mie ubezpieczeń społecznych określenie osoby współpracującej z prowadzącym działalność gospodarczą, jako jego małżonka, dzieci, rodziców, macochy i ojczyma oraz osób przysposabiających, jeżeli pozostają z sobą we wspólnym gospodarstwie domowym i współpracują przy prowadzeniu tej działalności, w pewnym tylko stopniu odpowiada użytemu w art. 111 ustawy - Ordynacja podatkowa, pojęciu „członek ro- dziny, który współdziała w jej wykonywaniu”. Odpowiedzialność osoby trzeciej zależy tak samo od zaistnienia przesłanki współdziałania przy prowadzeniu działalności jak od osiągania z niej korzyści, toteż zakresy pojęć „osoba współpracująca” i „osoba współdziałająca” przy prowadzeniu działalności gospodarczej nie wyczerpują się, a jedynie pokrywają tam, gdzie wystę- puje istotna cecha wyróżniającą, którą jest osiąganie korzyści ze współpracy w dzia- łalności prowadzonej przez innego członka rodziny. W dziedzinie podatków, inaczej niż w wypadku ubezpieczenia społecznego, dla którego istnienia wystarczające jest wspólne zamieszkiwanie, wspólność gospodarcza nie ma żadnego znaczenia, a główny nacisk położony jest na osiąganie korzyści. Korzyść ta może wprawdzie po- legać tylko na przyczynianiu się do utrzymania członka rodziny, lecz także wówczas musi mieć wymierną wartość majątkową, która odpowiedzialność tę limituje (por. art. 111 § 5 pkt 1 ustawy - Ordynacja podatkowa). W związku z tym Ordynacja podatko- wa - poza osobami współpracującymi w rozumieniu przepisów ubezpieczeniowych, osiągającymi korzyści z działalności gospodarczej - przewiduje jeszcze inne formy współdziałania, na podstawie których wywodzona jest odpowiedzialność za zobowią- zania osoby prowadzącej działalność gospodarczą (np. członków rodziny mieszkają- cych oddzielnie, por. także wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 15 lutego 1984 r., SA/Wr 4/84, ONSA 1984 nr 1, poz. 16). Sąd Apelacyjny nie badał jednak spełnienia przesłanek określonych w art. 111 ustawy - Ordynacja podatkowa w okresie, co do którego uwzględnił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wobec czego nie mógł w sposób racjonalny i osadzony w faktach prawidłowo zastosować tego przepisu. Zarzut przedawnienia - choć podniesiony w odpowiedzi na apelację, uznaną za bezskuteczną czynność procesową - został rozpoznany przez Sąd drugiej instan- 7 cji, lecz orzeczenie w tym zakresie ma wady przypisywane mu w skardze kasacyjnej. Wypowiadając pogląd, że roszczenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie uległo przedawnieniu, Sąd drugiej instancji nie odniósł się do niezaskarżonej decyzji Zakła- du Ubezpieczeń Społecznych o ustaleniu odpowiedzialności osoby trzeciej wydanej w dniu 29 lipca 2002 r. Pomijając jej treść stwierdził, że decyzja przenosząca na wnioskodawcę odpowiedzialność za zaległość składkową została wydana w dniu 11 lipca 2003 r., a w rzeczywistości organ ubezpieczeń społecznych wydał dwie decyzje dotyczące odpowiedzialności Jacka S. za zobowiązania składkowe jego ojca; pierw- sza z nich, która uprawomocniła się bez zaskarżenia, deklarowała przeniesienie na niego odpowiedzialności za zaległość składkową, a druga ustalała kwotę zobowiąza- nia. W czasie wydawania każdej z nich obowiązywały inne przepisy dotyczące przedawnienia zobowiązania wynikającego z decyzji o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej. Do przedawnienia roszczeń z tytułu zobowiązań stwierdzonych decy- zją z dnia 29 lipca 2002 r. miał zastosowanie art. 118 § 2 ustawy - Ordynacja podat- kowa w związku z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z którym przedawnienie zobowiązania wynikającego z decyzji o odpowiedzialności po- datkowej osoby trzeciej następuje po upływie 3 lat od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została doręczona, natomiast kolejna decyzja, z dnia 11 lipca 2003 r., określająca wysokość zobowiązania, została wydana w czasie obowiązywania art. 24 ust. 5d o systemie ubezpieczeń społecznych, dodanego od dnia 1 stycznia 2003 r. przez art. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpie- czeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 241, poz. 2074) i przewidującego przedawnienie pięcioletnie. Sąd Apelacyjny, oceniając przedawnie- nie roszczenia nie nadał odpowiedniej wagi istnieniu tych dwu decyzji i nie rozważył, jakie znaczenie nadać każdej z nich w powiązaniu z art. 108 ustawy - Ordynacja po- datkowa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 października 2006 r., I UK 126/06, OSNP 2007 nr 21-22, poz. 331). W tych okolicznościach zarzut naruszenia art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych - wobec wytkniętych braków - nie mógł być poddany miarodajnej oce- nie. Pomijając zarzuty skargi kasacyjnej powiązane z naruszeniem art. 233 § 1 k.p.c. jako niedopuszczalne (art. 3983 § 3 k.p.c.), Sąd Najwyższy, ze względu na za- sadność pozostałych podstaw kasacyjnych, orzekł jak w sentencji (art. 39815 § 1 k.p.c.). 8 ========================================