II UK 164/06

Wyrok z dnia 8 maja 2007 r. II UK 164/06 Dokonanie przez ubezpieczonego wyboru co do zaliczenia wskazanego okresu do okresu ubezpieczenia, od którego zależy prawo do emerytury w określonym systemie (pracowniczym lub rolniczym), uniemożliwia późniejsze zaliczenie tego samego okresu w innym systemie (art. 20 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników i art. 10 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo- łecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk, Sędziowie SN: Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca), Małgorzata Wrębiakowska-Marzec. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 maja 2007 r. sprawy z odwołania Bolesława H. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego- Oddziałowi Regionalnemu w S. o przyznanie emerytury rolniczej, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 28 lutego 2006 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 28 lutego 2006 r. oddalił apela- cję Bolesława H. od wyroku Sąd Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 8 września 2005 r., oddalającego jego odwołanie od decyzji Kasy Rolniczego Ubezpie- czenia Społecznego-Oddziału Regionalnego w S. z dnia 31 stycznia 2005 r., odma- wiającej mu prawa do emerytury rolniczej z braku wymaganych 100 kwartałów ubez- pieczenia. Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca od dnia 1 lutego 2004 r. (od osią- gnięcia wieku emerytalnego - 65 lat) uzyskał prawo do emerytury pracowniczej, przy- znane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Później złożył wniosek o emeryturę rolniczą, której mu odmówiono. Odwoławcze postępowanie sądowe zostało umorzo- 2 ne wobec cofnięcia odwołania. W styczniu 2005 r. wnioskodawca ponownie wystąpił o emeryturę rolniczą i otrzymał decyzję pozwanego z dnia 31 stycznia 2005 r. W uzasadnieniu oddalenia odwołania od tej decyzji Sąd Okręgowy stwierdził, że wnio- skodawca nie wykazał 100 kwartałów ubezpieczenia do uzyskania emerytury rolni- czej. Okresy pracowniczego ubezpieczenia mogłyby uzupełnić okres rolniczego ubezpieczenia, gdyby nie zostały zaliczone do emerytury pracowniczej. Pozwany prawidłowo zastosował art. 19 i art. 20 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpie- czeniu społecznym rolników (Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.; powoływanej dalej jako ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników lub ustaw o usr). W apelacji wnioskodawca zarzucił niewłaściwe zastosowanie art. 19 ust. 1 i art. 20 ust. 2 ustawy o usr, przez nieuzasadnioną odmowę prawa do emerytury rolni- czej ze względu na wcześniejsze zaliczenie okresów, od których zależy prawo do emerytury rolniczej do emerytury pracowniczej, a więc przez nieuwzględnienie prawa wyboru świadczenia korzystniejszego. W uzasadnieniu podał, że emerytura pracow- nicza wynosi 496 zł i jest niższa od emerytury rolniczej. Po wniosku pozwany pier- wotnie decyzją z dnia 28 lipca 2004 r. przyznał mu emeryturę rolniczą w kwocie 643 zł. Jednak pismem z dnia 9 sierpnia 2004 r. zmienił stanowisko i odmówił prawa do emerytury rolniczej, przyjmując, że decyzja z dnia 28 lipca 2004 r. była błędna z uwagi na brak wiedzy pozwanego o pobieraniu emerytury pracowniczej. Nadto, w postępowaniu odwoławczym od odmowy emerytury rolniczej wnioskodawca został pouczony przez sędziego, że prawo do emerytury rolniczej uzyska „po rezygnacji z emerytury pracowniczej, gdyż przysługuje mu prawo wyboru emerytury korzystniej- szej”. To spowodowało cofnięcie odwołania od decyzji z dnia 9 sierpnia 2004 r. i wy- stąpienie z wnioskiem o zawieszenie emerytury pracowniczej. Po wstrzymaniu wy- płaty świadczenia przez ZUS pozwany obecnie skarżoną decyzją ponownie odmówił prawa do emerytury rolniczej z tą samą argumentacją, nie zważając na uprzednie pozytywne oświadczenia pełnomocnika w postępowaniu sądowym. Sprawę odwo- ławczą ponownie prowadził ten sam sędzia, który zmienił stanowisko i oddalił odwo- łanie. Wnioskodawca nie zgodził się, że nie wykazał 100 kwartałów ubezpieczenia. Jego okresy ubezpieczenia wynosiły 16 lat i 3 miesiące w ubezpieczeniu rolniczym od 1 lipca 1977 r. do 30 września 1993 r. oraz 21 lat i 10 miesięcy w ubezpieczeniu powszechnym. Sąd Apelacyjny oddalił apelację. Wskazał, że wnioskodawca uzyskał wpierw emeryturę pracowniczą. Miał 21 lat i 7 miesięcy ubezpieczenia stąd wymagane 25 lat 3 stażu emerytalnego uzupełniono okresem podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, zgodnie z art. 27 pkt 2 w związku z art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jed- nolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.; powoływanej dalej jako ustawa emerytalna). Okresy ubezpieczenia rolniczego zaliczone do emerytury pracowniczej nie mogły być ponownie uwzględnione do ustalenia emerytury rolniczej. W przypad- ku wnioskodawcy nie nastąpił też zbieg prawa do świadczeń z ubezpieczenia rolni- czego i powszechnego, przewidziany w art. 33 ust. 2 ustawy o usr. Wnioskodawca nie ma 100 kwartałów ubezpieczenia do emerytury rolniczej. W sprawie nie miało znaczenia zawieszenie emerytury pracowniczej, albowiem nie zmieniało to faktu, że wnioskodawca nie wykazał okresu niezbędnego do emerytury z ubezpieczenia rolni- czego. W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił naruszenie: 1) prawa material- nego - art. 2 Konstytucji RP, art. 19 ust. 1, art. 20 ust. 1 i 2 oraz art. 33 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, art. 10 ust. 1 i 3 oraz art. 27 pkt 1 i 2 ustawy emerytalnej oraz art. 5 k.c., przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie wskutek uznania, że nie wykazał się niezbędnym okresem do rolniczego świadczenia emerytalnego. Stanowisko przeciwne w tym względzie naruszało zasadę równości ubezpieczonych. Skarżący zarzucił nadto całkowite pominięcie art. 19 ust. 2 ustawy o usr, twierdząc, że wnioskodawca jest uprawniony do emerytury rolniczej bez uzu- pełniania okresów ubezpieczenia; 2) prawa procesowego, „a głównie art. 233 § 1 kc”, przez niestaranną i dowolną ocenę dowodów z pominięciem, że skarżący ma łączny okres ubezpieczenia 46 lat i spełnia wymogi do otrzymania uprawnień emerytalnych w ZUS i w KRUS, bez wzajemnego uzupełniania okresów emerytalnych, „a także z pominięciem art. 97 § 4 kpa”. Skarżący wniósł o skierowanie do Trybunału Konstytu- cyjnego pytania prawnego dotyczącego zgodności art. 19 ust. 1, art. 20 ust. 1 i 2, art. 33 ust. 1 i 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz art. 10 ust. 1 ust. 1 i 3, art. 27 pkt 1 i 2 ustawy emerytalnej z art. 2 Konstytucji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw i dlatego podlega oddale- niu. Wniosek o przedstawienie Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania prawnego ma uzasadnienie, gdy zachodzi sprzeczność ustawy z Konstytucją. Jurydycznie skarga 4 takiej sprzeczności nie wyjaśnia a Sąd Najwyższy w wskazanych przepisach jej nie znajduje. Skarżący ogranicza wniosek o pytanie prawne tylko do art. 2 Konstytucji i zasady demokratycznego państwa prawnego, w tym - i też bardzo ogólnie, bez szer- szej argumentacji kwestii o związku ze sprawą - do zasady zaufania do państwa i stanowionego prawa, zasady sprawiedliwości społecznej, zasady ochrony praw na- bytych. Słabością skargi w doszukiwaniu się niekonstytucyjności przepisów jest pomijanie art. 67 ust. 1 Konstytucji. Zgodnie z nim obywatel ma prawo do zabezpie- czenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwa- lidztwo oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego, a zakres i formy tego zabezpiecze- nia społecznego określa ustawa. Właśnie ten przepis Konstytucji, jako szczególny w relacji do jej art. 2, ma pierwszoplanowe znaczenie dla materii sprawy i wykładni prawa ubezpieczeń społecznych. Konieczne jest więc spostrzeżenie, że Konstytucja nie ustanawia bezpośrednio zasad i warunków prawa do zabezpieczenia społeczne- go. Odsyła w tej materii do ustawy, co oznacza, że ustawodawca dysponuje określo- nym zakresem swobody w ustanawianiu zasad zabezpieczenia społecznego (ubez- pieczenia społecznego). Takie konstytucyjne rozwiązanie przyznaje ustawodawcy swobodę w wyborze metod i rozwiązań, które służyć mają celowi określonemu w art. 67 ust. 1 Konstytucji (zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z dnia 24 października 2005 r., P 13/04 OTK-A 2005 nr 9, poz. 102; z dnia 26 kwietnia 2005 r., P 3/04 OTK- A 2005 nr 4, poz. 41; z dnia 22 czerwca 1999 r., K 5/99 OTK 1999 nr 5, poz. 100). Oczywiście, że swoboda ta nie jest nieograniczona; dla kontroli jej granic znaczenie mogą mieć zasady wynikające z art. 2 Konstytucji. Jednakże wobec dużego stopnia ogólności zarzutów skargi kasacyjnej, odwołujących się do zasad demokratycznego państwa prawa, w takim samym stopniu można ocenić ich znaczenie dla przedmiotu sprawy. Zasada sprawiedliwości społecznej na gruncie ubezpieczeń społecznych wiąże się z zasadą wzajemności, co uzasadnia różnicowanie świadczeń mierzone wysokością składek i długością okresów ubezpieczenia. Z kolei zasada ochrony praw nabytych odnosi się do praw nabytych zgodnie z ustawą. Skarżący naruszenie tej zasady łączy z przyznaniem mu emerytury rolniczej i nieuprawnioną - w jego przeko- naniu - późniejszą decyzją pozwanego o odmowie prawa do tego świadczenia. Po- mija tu jednak kwestie procesowe i materialne. Pierwsze wynikają z tego, że wnio- skodawca odwołał się od decyzji odmawiającej mu emerytury rolniczej i cofnął od- wołanie, zatem postępowanie odwoławcze zostało umorzone. Natomiast kwestia materialnoprawna wynika ze stwierdzenia, że na gruncie ubezpieczeń społecznych, 5 przy administracyjnym rozstrzyganiu o prawie do świadczeń, uprawnione są roz- strzygnięcia weryfikujące uprzednie niezgodne z prawem decyzje o przyznaniu lub nieprzyznaniu świadczenia, jako że kontrola taka działa w obie strony. Nie można nie przeprowadzić tej weryfikacji, gdy decyzje w sprawach z zakresu ubezpieczeń spo- łecznych wydawane są z naruszeniem prawa (art. 52 ustawy o usr w związku z art. 114 ustawy emerytalnej i art. 83 oraz art. 83a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych; por. ponadto art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.). W spra- wie została wydana kolejna taka sama decyzja i ona z tym samym przedmiotem sporu podlega kontroli merytorycznej w obecnej sprawie. Skarżący również nieza- sadnie zarzuca naruszenie zasady zaufania obywatela do państwa i stanowionego przezeń prawa, przez to, że sędzia przewodniczący w poprzedniej umorzonej spra- wie wskazał mu na możliwość rezygnacji z emerytury pracowniczej, jako warunku emerytury rolniczej i niewykonanie tego przez pozwany organ rentowy. Otóż, organy państwowe działają na podstawie ustaw i znaczenie dla sytuacji prawnej strony mają podejmowane przez nie rozstrzygnięcia w formie przewidzianej przez prawo (a więc decyzja, wyrok, postanowienie). Skutku takiego nie mają natomiast niewiążące sta- nowiska wyrażane w postępowaniu w innej formie. Tak samo, gdy skarżący zarzuca naruszenie zasady przyzwoitej legislacji. Chodzi w niej o zapewnienie możliwości jednoznacznego ustalenia zakresu prawa i pojęć użytych w przepisie, co ma zapew- niać bezpieczeństwo prawne oraz możliwość decydowania o swoim postępowaniu. Na tle tych podstawowych konstytucyjnych zasad, przywołanych niezasadnym wnioskiem skargi o przedstawienie pytania prawnego, nie można nie zauważyć, że mające zastosowanie w sprawie zasady i przepisy określające prawo do emerytury z ubezpieczenia powszechnego lub rolniczego nie budzą wątpliwości interpretacyj- nych. Cała istota sporu sprowadza się do pytania, czy ubezpieczony, który wpierw podjął określone działania i uzyskał prawo do emerytury z ubezpieczenia pracowni- czego, jednak z koniecznością uzupełnienia okresami ubezpieczenia rolniczego, może następnie zmienić tę sytuację, w ten sposób, że uzyska emeryturę z ubezpie- czenia społecznego rolników, jednakże również z koniecznością uzupełnienia ubez- pieczeniem pracowniczym brakującego do emerytury rolniczej okresu ubezpieczenia. Odpowiedź jest negatywna i wynika bezpośrednio z art. 20 ust. 2 ustawy o usr i z art. 10 ust. 3 ustawy emerytalnej. Wbrew skardze chodzi tu o systemowe rozwiązanie normatywne, które nie może być oceniane jako ograniczenie praw ubezpieczonego, tylko przez pryzmat indywidualnej wysokości świadczenia w konkretnym przypadku. 6 Nie może być uznane za niekorzystne rozwiązanie, które w samym założeniu uwzględnia interes ubezpieczonego. Odnosi się ono bowiem do sytuacji, gdy ma on staż niewystarczający do uzyskania emerytury w danym systemie, jednakże ma możliwość uzyskania świadczenia przez doliczenie stażu ubezpieczenia z drugiego systemu. Rozwiązanie to kierowane jest podmiotowo do ubezpieczonego, który sam decyduje czy z niego skorzysta. W sytuacji braku stażu emerytalnego nie nabywa bowiem prawa do emerytury w żadnym systemie. Kwestionowane rozwiązanie prawne pozostawia więc woli ubezpieczonego, który system do uzyskania świadcze- nia emerytalnego wybierze. Nie jest pozbawiony możliwości oceny skutków takiego wyboru, jako że w pełni możliwe jest uprzednie hipotetyczne wyliczenie wysokości świadczeń w poszczególnych systemach. Wybór ubezpieczonego decyduje jednak o dalszych konsekwencjach. Uzyskanie emerytury w systemie pracowniczym modelo- wo wyklucza już dalsze ubezpieczenie emerytalne w systemie ubezpieczenia spo- łecznego rolników (art. 16 ust. 3 ustawy o usr.). Ubezpieczony po takiej decyzji nie uzyska więc już dalszych okresów ubezpieczenia społecznego rolników, jako samo- dzielnej podstawy ubezpieczenia do uzyskania emerytury w tym systemie. Kalkulacja taka może być również aktualna, gdy ubezpieczony posiadając wystarczający staż emerytalny w jednym systemie, wystąpi mimo to o świadczenie do systemu, w któ- rym staż emerytalny musi uzupełnić z drugiego ubezpieczenia. Są to podstawowe uwarunkowania wynikające z ustaw emerytalnej i o usr, zatem nie można przyjąć, że nie są znane ubezpieczonym przed podejmowaniem decyzji o wyborze systemu, w którym uzyskują świadczenie emerytalne. Wybranie prawa do emerytury w danym systemie wyklucza jednak możliwość późniejszego wyboru emerytury w drugim sys- temie. Nie jest więc uprawione założenie skarżącego, że pierwotny wybór może ulec zmianie. Przyznanego prawa do emerytury nie można się zrzec ani zeń zrezygno- wać. Ustawa emerytalna przewiduje jedynie ustanie prawa do świadczenia, gdy ustanie którykolwiek z warunków tego prawa albo w razie śmierci osoby uprawnionej (art. 101). Natomiast okresowe, na wniosek ubezpieczonego, wstrzymanie w sprawie emerytury pracowniczej odnosiło się tylko do wypłaty świadczenia i nie oznaczało utraty prawa do tej emerytury. Wskazane rozwiązanie prawne realizuje zasadę jednego świadczenia w przy- padku posiadania niepełnego ubezpieczenia pracowniczego lub rolniczego, co dla sytuacji takich jak w przypadku wnioskodawcy, wyraża się właśnie w możliwości zali- czenia jako uzupełniających okresów ubezpieczenia z jednego systemu w drugim. 7 Wybranie emerytury w systemie pracowniczym uwzględnia również rekompensatę za ewentualny okres podwójnego ubezpieczenia (z tytułu zbiegu opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników i ubezpieczenie pracownicze) według art. 56 ustawy emerytalnej. W przypadku wnioskodawcy posiadane okresy ubezpieczenia nie pozwalały mu na odrębne i samodzielne ustalanie emerytury w systemie po- wszechnym (pracowniczym) i rolniczym. Mimo to, po osiągnięciu wieku emerytalnego uzyskał prawo do ustalenia emerytury. Wybrał emeryturę w systemie pracowniczym. Ma więc prawo do emerytury w jedynym systemie przez siebie wybranym. Dla takiej sytuacji ustawodawca nie przewiduje możliwości zamiany, której skarżący żąda w sprawie. To jest, że będzie mógł zrezygnować z pierwszego systemu i wybrać świadczenie w drugim systemie, oczywiście z koniecznością uzupełnienia okresem z pierwszego systemu. Bezpodstawna jest próba przeciwnej wykładni (systemowej), gdyż prawo wyboru jednego świadczenia w przypadku zbiegu praw do świadczeń według art. 33 ust. 2 ustawy o usr wynika z całkiem innej sytuacji faktycznej i praw- nej. Ubezpieczony ma bowiem wówczas niezależne prawa do emerytur w obu sys- temach, czyli oparte na wystarczających (samodzielnych) okresach ubezpieczenia. Wówczas uzasadnione i zrozumiałe jest prawo wyboru, jednakże też tylko jednego świadczenia. Przy zbiegu praw ustawodawca przewiduje zatem możliwość wyboru świadczeń. Skoro jednak nie ustanowił jej w odniesieniu do sytuacji takich jak w przypadku wnioskodawcy, to tym bardziej potwierdza to niemożność zmiany świad- czenia. Występuje tu zatem określony zakres swobody decyzyjnej ubezpieczonego, jednak tylko co do wyboru świadczenia w określonym systemie. Rozwiązanie prawne, które umożliwia uzyskanie emerytury, mimo braku pełnego stażu emerytal- nego w danym systemie, oparte przy tym na wskazanej swobodzie decyzyji, nie może być uznane za niekonstytucyjne (art. 67 ust. 1 Konstytucji). Niezależnie od tego, skarga niezasadnie zarzuca naruszenie art. 33 ust. 2 ustawy o usr przez jego niezastosowanie. Wnioskodawca nie nabył wszak praw do emerytury w obu systemach. Nowe twierdzenie skargi, że wnioskodawca „ma łączny okres ubezpieczenia 46 lat i spełnia wymogi do otrzymania uprawnień emerytalnych w ZUS i w KRUS, bez wzajemnego uzupełniania okresów emerytalnych, a także z pominięciem art. 97 § 4 kpa”, nie może odnieść skutku, gdyż ustalenia okresów ubezpieczenia to sfera ustaleń faktycznych, których Sąd Najwyższy nie prowadzi (art. 39813 § 2 k.p.c.). Ustalenie okresów ubezpieczenia począwszy od decyzji po- zwanego, a następnie w pierwszej i w drugiej instancji sprowadza się do stwierdze- 8 nia, że wnioskodawca ma 16 lat i 3 miesiące ubezpieczenia rolniczego i 21 lat oraz 10 miesięcy ubezpieczenia powszechnego. Tak samo wnioskodawca określał swój staż ubezpieczeniowy w apelacji. Nie może być zatem zasadny zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. (w zarzucie zapewne tylko przez omyłkę powołano „art. 233 § 1 kc”), gdyż okresy ubezpieczenia w toku postępowania nie były sporne. Niezrozumia- łe, a jednocześnie nieuzasadnione w tej sprawie jest więc twierdzenie skargi, że wnioskodawca ma łącznie 46 lat okresów ubezpieczenia. Procesowo kwestia ta nie może podlegać rozpoznaniu w postępowaniu kasacyjnym. Jedynie bardzo ogólnie można zauważyć, że ubezpieczenie społeczne rolników wykluczał okres, gdy wnio- skodawca podlegał ubezpieczeniu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, a także okres pobierania renty z ubezpieczenia społecznego. Wnioskodawca nie wy- kazał w sprawie 100 kwartałów ubezpieczenia rolniczego, ani tym bardziej 120 kwartałów takiego ubezpieczenia. Nie można było więc stwierdzić naruszenia przepi- sów art. 19 ust. 1 i ust. 2 ustawy o usr, gdyż nie zostały spełnione warunki do eme- rytury rolniczej. Enigmatyczne - z braku jakiejkolwiek argumentacji - jest powołanie w zarzucie skargi art. 97 § 4 k.p.a., także dlatego, że przepis nie ma takiej jednostki redakcyjnej (§ 4). Zaskarżonego wyroku nie podważa także wskazywanie w uzasadnieniu skargi na spełnienie przez wnioskodawcę warunków do emerytury z art. 28 ustawy emery- talnej, bez potrzeby „uzupełniania ubezpieczeniem rolniczym”. Wykracza to bowiem poza przedmiot niniejszej sprawy, który wyznacza decyzja pozwanego z dnia 31 stycznia 2005 r. Ona zaś odmawia prawa do emerytury z ubezpieczenia rolniczego. Wnioskodawca uzyskał emeryturę na podstawie art. 27 ustawy emerytalnej. Argu- mentacja o prawie do emerytury na podstawie art. 28 ustawy emerytalnej, zresztą również nikła, nie powinna pomijać, że „pozostały” wnioskodawcy okres ubezpiecze- nia społecznego rolników, to jest 16 lat i 3 miesiące, nie byłby wystarczający do uzy- skania emerytury z ubezpieczenia społecznego rolników. Z tych motywów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na mocy art. 39814 k.p.c. ========================================