II UK 146/08

Wyrok z dnia 13 stycznia 2009 r. II UK 146/08 1. Wspólnik spółki cywilnej prowadzący działalność gospodarczą ma in- dywidualny tytuł do ubezpieczenia społecznego. 2. Udokumentowana i usprawiedliwiona przerwa w prowadzeniu działal- ności gospodarczej uzasadnia zwolnienie przedsiębiorcy z obowiązku opłaca- nia składek za okresy tych przerw oraz z podlegania ubezpieczeniu społecz- nemu. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie: SN Beata Gudowska, SA Maciej Pacuda. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 stycznia 2009 r. sprawy z wniosku Ewy G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych- Oddziałowi w G. z udziałem zainteresowanego Mariusza G. o ustalenie okresu pro- wadzenia działalności podlegającej obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdań- sku z dnia 8 stycznia 2008 r. [...] 1. u c h y l i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację organu rentowego, 2. zasądził od strony pozwanej na rzecz wnioskodawczyni kwotę 120 zł (sto dwadzieścia ) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 8 stycznia 2008 r. [...] Sąd Apelacyjny w Gdańsku zmie- nił, na skutek apelacji pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału Wojewódzkiego w G., wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 6 marca 2006 r. i oddalił odwołanie wnio- skodawczyni Ewy G. od decyzji ZUS z dnia 14 października 2005 r. w sprawie o ustalenie okresu prowadzenia działalności podlegającej obowiązkowemu ubez- pieczeniu społecznemu, przy udziale zainteresowanego Mariusza G. 2 W sprawie ustalono, że w dniu 8 marca 2000 r. Ewa G. i Mariusz G. zawarli umowę spółki cywilnej, w ramach której zobowiązali się do prowadzenia pozarolni- czej działalności gospodarczej - biura rachunkowego. W dniu 1 kwietnia 2001 r. wspólnicy uzyskali odrębne wpisy do ewidencji działalności gospodarczej. Wniosko- dawczyni była zatrudniona na podstawie umowy o pracę w okresach: od 16 sierpnia 1998 r. do 30 września 2000 r. w E. spółce z o.o. oraz od 23 marca 2001 r. do 31 marca 2004 r. w P. TF spółce z o.o. Z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej została zgłoszona przez spółkę w okresie od 1 października 2000 r. do 22 marca 2001 r. do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego, a w okresie od 9 marca 2000 r. do 30 września 2000 r. i od 23 marca 2000 r. do 31 marca 2004 r. do ubezpieczenia zdrowotnego. W okresie od 22 marca 2004 r. do daty ustania zatrud- nienia w P. TF spółce z o.o. przebywała na zwolnieniu lekarskim. Pomiędzy 1 kwiet- nia 2004 r. a 15 października 2004 r. korzystała nadał ze zwolnienia lekarskiego i pobierała zasiłek chorobowy. Organ rentowy dwukrotnie kontrolował prawidłowość zwolnienia lekarskiego wnioskodawczyni, a kontrole wykazały zasadność zwolnień. W dniu 16 października 2004 r. Ewa G. została ponownie zgłoszona przez spółkę do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu prowadzenia poza- rolniczej działalności gospodarzącej. W grudniu 2004 r. ZUS przeprowadził kontrolę w spółce „R.” i decyzją z dnia 14 października 2005 r., stwierdził że wnioskodawczyni podlega ubezpieczeniom społecznym - emerytalnym, rentowym i wypadkowemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej jako wspólnik w spółce cywilnej - od dnia 1 kwietnia 2004 r. do 15 października 2004 r. Organ rentowy przyjął, że osoby prowadzące taką działalność w ramach spółki cywilnej podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym także wówczas, gdy osobiście nie wykonują działalno- ści, lecz jest ona wykonywana przez pozostałych wspólników lub pracowników, stąd wnioskodawczyni, pomimo choroby, zachowała status przedsiębiorcy prowadzącego działalność gospodarczą w spółce cywilnej. W odwołaniu wnioskodawczyni wskazała, że w spornym okresie nie mogła wykonywać działalności gospodarczej z powodu długotrwałej i ciężkiej choroby, a z racji wykonywania przez nią wolnego zawodu, czynności objęte zakresem działalno- ści gospodarczej musiały być realizowane przez nią osobiście. Wyrokiem z dnia 6 marca 2006 r. Sąd Okręgowy-Sąd Ubezpieczeń Społecz- nych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni zmienił zaskarżoną decyzję, orzekając, iż brak jest podstaw do objęcia wnioskodawczyni ubezpieczeniem społecznym w okresie 3 pomiędzy 1 kwietnia 2004 r. a 15 października 2004 r., ponieważ w tym okresie nie prowadziła ona działalności gospodarczej i nie podlegała z tego tytułu ubezpiecze- niom społecznym. Sąd pierwszej instancji wskazał, że o ubezpieczeniu przesądza faktyczne - rzeczywiste podjęcie i wykonywanie działalności gospodarczej, natomiast sam wpis nie stanowi o tym czy przedsiębiorca prowadzi działalność gospodarczą. W ocenie Sądu udokumentowana i usprawiedliwiona przerwa w prowadzeniu działalno- ści gospodarczej uzasadniała zwolnienie wspólnika spółki cywilnej z obowiązku opła- cania składek za okresy tych przerw oraz z podlegania ubezpieczeniu społecznemu, a wnioskodawczyni wskazała chorobę (w okresie od 22 marca do 15 października 2004 r.) jako zasadną przyczynę przerwy w prowadzeniu działalności gospodarczej, powodującą okresowe ustanie obowiązku ubezpieczenia. Stanowiska tego nie podzielił Sąd drugiej instancji. W jego ocenie, dla objęcia wspólnika spółki cywilnej obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym, nie jest ko- nieczne realizowanie przez niego osobiście postanowień umowy spółki, a tym sa- mym w okresie pomiędzy 1 kwietnia 2004 r. a 15 października 2004 r. wnioskodaw- czyni nie utraciła statusu osoby prowadzącej działalność gospodarczą w rozumieniu art. 13 pkt 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.), co w konsekwencji powoduje, iż z mocy samego prawa podlegała ona w tym okresie obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu. Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył skargą kasacyjną pełnomocnik wniosko- dawczyni i zarzucając naruszenie prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię - art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, w zakresie uznania, że „pojęcie -prowadzenie działalności gospodar- czej - oznacza wyłącznie formalne figurowanie w Ewidencji Działalności Gospodar- czej prowadzonej w oparciu o ustawę z dnia 19 listopada 1999 r. Prawo działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.) jako osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą”, wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku, poprzez oddalenie apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wraz z orzeczeniem o kosztach postę- powania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 4 Stosownie do art. 39813 § 1 i 2 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (jej podstaw) i jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli skarga nie zawiera zarzutu naruszenia przepisów postępowania (jak w rozpatrywanej sprawie), bądź jeżeli taki zarzut okaże się niezasadny. Wstępnie należy zwrócić uwagę że na podstawie art. 13 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, zwanej dalej ustawą systemową (w brzmieniu sprzed zmiany, ustawą z dnia 10 lipca 2008 r. o zmianie ustawy o swobodzie działalności gospodarczej oraz o zmianie nie- których innych ustaw, Dz.U. Nr 141, poz. 888 ze zm.), obowiązkowo ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu podlegają osoby prowa- dzące działalność pozarolniczą - w okresie od dnia rozpoczęcia do dnia zaprzestania jej wykonywania. Przepis art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy systemowej definiuje prowadzą- cego działalność gospodarczą jako osobę zajmującą się tą działalnością na podsta- wie przepisów o działalności gospodarczej lub innych przepisów szczególnych. Ubezpieczeniu społecznemu nie podlega samo uczestnictwo w spółce cywilnej lecz prowadzenie działalności gospodarczej na podstawie przepisów o działalności go- spodarczej. Ustawa z dnia 19 listopada 1999 r. - Prawo działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.) za przedsiębiorców uznała („także”) wspólników spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej (art. 2 ust. 3). Tym samym w zakresie powadzonej działalności gospodarczej spółka cywil- na nie ma podmiotowości prawnej i nie prowadzi działalności gospodarczej, gdyż nie jest przedsiębiorcą, przedsiębiorcami mogą być tylko jej wspólnicy. Wspólnik spółki cywilnej prowadzący działalność gospodarczą ma więc indywidualny tytuł do ubez- pieczenia społecznego. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 marca 2008 r., I UK 251/07 (OSNP 2009 nr 13-14, poz. 179), ubezpieczenie społeczne wspólnika spółki cywilnej zależy od osobistego prowadzenia w tej spółce pozarolniczej działal- ności gospodarczej. W treści uzasadnienia Sąd Najwyższy wskazał także, iż spółka cywilna jest tylko wewnętrznym stosunkiem zobowiązaniowym wspólników. Działal- ność gospodarczą mogą prowadzić tylko jej wspólnicy i z tego tytułu podlegają ubez- pieczeniu. Wspólnik spółki cywilnej staje się przedsiębiorcą gdy podejmuje i wyko- nuje działalność gospodarczą, a nie dlatego, że przystępuje do spółki cywilnej. Ubezpieczeniom społecznym wspólnik podlega nie z racji uczestnictwa w spółce lecz samodzielnie skutkiem prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej na podstawie przepisów o działalności gospodarczej. Tak więc wspólnik spółki cywilnej, 5 który nie wykonuje działalności gospodarczej nie jest przedsiębiorcą i nie ma pod- stawy do ubezpieczenia społecznego z braku takiej działalności (art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy systemowej w związku z art. 2 ustawy Prawo działalności gospodarczej). Po- dzielenie stanowiska Sądu Apelacyjnego, że podstawa ubezpieczenia wynika z sa- mego uczestnictwa w spółce cywilnej prowadzącej działalność gospodarczą, nie jest trafne i stoi w sprzeczności nie tylko z Prawem działalności gospodarczej (podobnie w obecnej ustawie z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej - art. 4 ), lecz również z systemem ubezpieczeń społecznych, w którym ubezpieczeniom pod- lega osoba fizyczna (wspólnik) i prowadzona przez nią działalność (art. 4 pkt 1 ustawy systemowej). W systemie ubezpieczeń społecznych wspólnik spółki cywilnej traktowany jest tak jak osoba prowadząca działalność gospodarczą i jego ubezpie- czenie zależy stąd od osobistego prowadzenia takiej działalności. Czym innym jest natomiast cel działalności gospodarczej spółki (art. 860 § 1 k.c.). Realizacja tego celu, mimo okresowego nieprowadzenia działalności gospodarczej przez jednego wspólnika, nie oznacza, że ten wspólnik, który ani nie występuje ze spółki ani nie dokonuje wyrejestrowania z ewidencji swojej działalności ma inną podstawę ubez- pieczenia społecznego niż określona w art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy systemowej oraz w związku z art. 2 uprzedniej ustawy Prawo działalności gospodarczej i art. 4 obecnej ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. Osią- ganie lub realizacja wspólnego celu gospodarczego spółki nie stanowią warunku ubezpieczenia społecznego wspólnika, gdyż jest to cel wynikający z wewnętrznego zobowiązania wspólników. Ubezpieczenie społeczne stanowi pochodną prowadzenia działalności gospodarczej w rozumieniu wskazanych ustaw, natomiast ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych nie wkracza w zakres prawa zobowiązań doty- czącego spółki cywilnej, wyznaczonego kodeksem cywilnym i umową spółki. Ubez- pieczenie społeczne wspólnika spółki cywilnej zależy więc od osobistego prowadze- nia w tej spółce działalności gospodarczej. W rozpoznawanej sprawie faktyczny okres niewykonywania działalności gospodarczej nie jest bez znaczenia dla istnienia podstawy ubezpieczenia. Granice czasowe podlegania ubezpieczeniom społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą określa art. 13 pkt 4 ustawy systemo- wej, co nie oznacza, że dla jej stwierdzenia (przyjęcia) decydujące znaczenie ma sam wpis w ewidencji podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. Wpis uza- sadnia domniemanie prawne oraz faktyczne prowadzenia działalności gospodarczej (art. 234 k.p.c., art. 231 k.p.c.), w której może jednak zachodzić rzeczywista przerwa 6 w jej prowadzeniu, związana z okresowym (trwałym) zaprzestaniem prowadzenia działalności, którego przyczyną może być choroba. Faktem niespornym jest, iż w okresie od 1 kwietnia 2004 r. do 15 października 2004 r., wnioskodawczyni nie po- dejmowała osobiście czynności określonych w § 2 i 8 umowy spółki. Tymczasem, w świetle wyżej przedstawionych uwag, ubezpieczenie społeczne osób prowadzących działalność gospodarczą jest pochodną tej działalności i w tym znaczeniu zachodzi z mocy ustawy. Zaprzestanie działalności gospodarczej może być okresowo spowo- dowane przerwą w jej wykonywaniu. Orzecznictwo akceptuje, że ubezpieczenie społeczne nie zachodzi w okresach nieprowadzenia działalności (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 10 grudnia 1997 r., II UKN 392/97, OSNAPiUS 1998 nr 19, poz. 584; z 14 kwietnia 1999 r., II UKN 570/98, OSNAPiUS 2000 nr 13, poz. 518; z 12 stycznia 2000 r., II UKN 302/99, OSNAPiUS 2001 nr 9, poz. 326; z 31 marca 2000 r., II UKN 457/99, OSNAPiUS 2001 nr 18, poz. 564; z 3 kwietnia 2003 r., II UK 221/02, OSNP 2004 nr 9, poz. 161; z 12 maja 2005 r., I UK 275/04, OSNP 2006 nr 3-4, poz. 59). Udokumentowana i usprawiedliwiona przerwa w prowadzeniu działalności gospodar- czej uzasadnia zwolnienie przedsiębiorcy z obowiązku opłacania składek za okresy tych przerw oraz z podlegania ubezpieczeniu społecznemu. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na mocy art. 39816 k.p.c. O kosztach orzeczono po myśli art. 98 k.p.c., biorąc pod uwagę ta- ryfowe wynagrodzenie pełnomocnika wnioskodawczyni - § 11 ust.2 w związku z § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (...), Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm. ========================================