II UK 137/04

Wyrok z dnia 18 stycznia 2005 r. II UK 137/04 Przepisy § 4 pkt 1 i 3 oraz § 15 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) nie przewidują możliwości zaliczenia nauczycielom do okresów pracy w szczególnym charakterze jakichkolwiek innych okresów zatrudnienia poza pracą nauczycielską. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Andrzej Kijowski, Barbara Wagner. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 stycznia 2005 r. sprawy z wniosku Leona S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Od- działowi w K.G. o wcześniejszą emeryturę, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 19 lutego 2004 r. [...] z m i e n i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację wnioskodawcy. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 29 września 2003 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Jeleniej Górze oddalił odwołanie wnioskodawcy Leona S. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w K.G. w sprawie o wcześniejszą eme- ryturę, uznając jednak w uzasadnieniu wyroku, iż w wyniku oczywistej pomyłki ma- tematycznej, błędnie wyliczył okres pracy powoda w szczególnych warunkach i od- mówił w związku z tym uwzględnienia odwołania, gdy tymczasem okres ten wyliczo- ny prawidłowo wynosił ponad 15 lat, co dawało prawo do dochodzonego świadcze- nia. Powyższy wyrok zaskarżył apelacją wnioskodawca i powołując się na omyłkę Sądu Okręgowego, wniósł o zmianę orzeczenia i uwzględnienie odwołania. 2 W odpowiedzi na apelację organ rentowy wniósł o jej oddalenie, zarzucając, iż Sąd pierwszej instancji błędnie wyliczył okresy pracy wnioskodawcy w szczególnych warunkach, kwestionując nadto uznanie za pracę w szczególnym charakterze za- trudnienie w „A.S." Zbigniewa K. w K.G. i zaliczenie pełnego okresu zatrudnienia w D. Zakładach Doskonalenia Zawodowego w W., gdy tymczasem w czasie tego za- trudnienia wnioskodawca kilkakrotnie korzystał z urlopu bezpłatnego. W ocenie or- ganu rentowego, błędem Sądu było również połączenie okresu pracy wnioskodawcy w szczególnych warunkach w J. Kopalniach Surowców Mineralnych w S.P. z pracą pedagogiczną wnioskodawcy (pracą w szczególnym charakterze), co jest sprzeczne z § 4 pkt 1 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Wyrokiem z dnia 19 lutego 2004 r. [...] Sąd Apelacyjny we Wrocławiu zmienił zaskarżony wyrok i poprzedzającą go decyzję organu rentowego i przyznał wniosko- dawcy prawo do wcześniejszej emerytury od 1 stycznia 2003 r., uznając za nieprawi- dłowe ustalenia Sądu pierwszej instancji co do okresów pracy w szczególnych wa- runkach. W oparciu o zgromadzony w postępowaniu materiał dowodowy Sąd Apela- cyjny zaliczył do okresów pracy w szczególnym charakterze zatrudnienie w Polskim Związku Motorowym w J.G. - 2 lata 6 miesięcy i 3 dni, D. Zakładach Doskonalenia Zawodowego w W. - 10 lat 5 miesięcy i 15 dni oraz w „A.-S." Zbigniewa K. - 1 rok i 4 miesiące, natomiast do okresu pracy w szczególnych warunkach zatrudnienie w J. Kopalni Surowców Mineralnych w S.P. - 1 rok 2 miesiące i 27 dni. Sąd Apelacyjny uznał, że nie ma podstaw do wyłączenia z okresów pracy w szczególnym charakte- rze zatrudnienia wnioskodawcy jako instruktora nauki jazdy w „A.S.”. Zgodnie bo- wiem z § 15 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r., nauczyciel, wychowawca lub inny pracownik pedagogiczny wykonujący pracę nauczycielską wymienioną w art. 1 pkt 1 - 7 Karty Nauczyciela, określoną w ustawie jako praca zaliczona do pierwszej kategorii zatrudnienia, nabywa prawo do emerytury na zasadach określonych w § 4 rozporządzenia, praca taka uważana jest za pracę w szczególnym charakterze. „Pracownicy uspołecznionych zakładów pracy pełniący funkcję instruktorów prak- tycznej nauki zawodu zostali objęci przepisami Karty Nauczyciela m.in. w zakresie uprawnień emerytalnych. Zgodnie natomiast z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, jak słusznie wskazuje w uzasadnieniu wyroku Sąd pierwszej instancji, do okresów pracy w szczególnych warunkach i szczególnym charakterze zalicza się 3 również prace u tzw. prywatnego pracodawcy.” Tym samym - w ocenie Sądu Apela- cyjnego - łączny okres pracy wnioskodawcy w szczególnych warunkach i szczegól- nym charakterze wyniósł 15 lat 6 miesięcy i 15 dni co oznacza, że został spełniony warunek o którym mowa w § 4 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szcze- gólnych warunkach lub w szczególnym charakterze, a wnioskodawca jest uprawnio- ny do emerytury w oparciu o art. 32 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Kasację od tego wyroku wniósł pozwany Zakład Ubezpieczeń Społecznych i zarzucając naruszenie prawa materialnego - art. 32 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grud- nia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i § 4 ust. 1 pkt. 3 oraz § 15 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, wniósł o jego „uchylenie i oddalenie apelacji”. W uzasad- nieniu podstaw kasacyjnych Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazał na niewła- ściwe zastosowanie § 15 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. przez uznanie okresu pracy wnioskodawcy w „A.S.” Zbigniewa K. w K.G. za pracę w szczególnym charakterze, „podczas gdy praca ta nie była pracą nauczycielską wy- mienioną w art. 1 pkt 1-7 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (jed- nolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56 poz. 357, w brzmieniu ustalonym od dnia 6 kwiet- nia 2000 r. przez art. 1 pkt 53 ustawy z dnia 18 lutego 2000 r. o zmianie Karty Nau- czyciela oraz o zmianie niektórych innych ustaw - Dz.U. Nr 19, poz. 239, obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 118, poz. 1112 ze zm.)”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Stosownie do art. 39311 § 1 i 2 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach kasacji (jej podstaw) i jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli kasacja nie zawiera zarzutu naruszenia przepisów postępowania - tak jak w rozpoznawanej sprawie - bądź jeżeli taki zarzut okaże się niezasadny. Zgodnie z art. 32 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ubezpieczonym urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r., będącym pracownikami, o których mowa 4 w ust. 2-3, zatrudnionymi w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakte- rze, przysługuje emerytura w wieku niższym niż określony w art. 27 pkt 1, przy czym według ust. 2 dla celów ustalenia tych uprawnień, za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wyma- gających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo wła- sne lub otoczenia w podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych. W myśl natomiast ust. 3 pkt 5 powołane- go przepisu dla celów ustalenia uprawnień, o których mowa w ust. 1, za pracowników zatrudnionych w szczególnym charakterze uważa się nauczycieli, wychowawców lub innych pracowników pedagogicznych wykonujących pracę nauczycielską wymienio- ną w art. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela, zaś zasady prze- chodzenia na emeryturę, bez względu na wiek, nauczycieli urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r. określają odrębne przepisy (ust. 5). Z przedstawionych unormowań niewątpliwie wynika, że pozostaje w porządku prawnym rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szcze- gólnym charakterze, wydane z upoważnienia i w ramach delegacji ustawowej, za- wartej w art. 55 nieobowiązującej już ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrze- niu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), która w art. 53 ust. 4 przewidywała, że w stosunku do nauczycieli uprawnienia z tytułu szczegól- nego charakteru ich zatrudnienia, regulują odrębne przepisy. W tym kontekście nale- ży odczytywać postanowienia § 2, 4 i 19 powołanego rozporządzenia Rady Mini- strów. Pierwszy z tych przepisów określa w ust. 1, iż okresami pracy uzasadniający- mi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wyko- nywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowi- sku pracy, a przy ustalaniu tych okresów pracy, uwzględnia się także okresy takiej pracy wykonywanej przed dniem wejścia w życie rozporządzenia (§ 19 ust. 1), drugi zaś, w ust. 1 pkt 3 określa, że pracownik, który wykonywał prace w szczególnych warunkach, nabywa prawo do emerytury, jeżeli ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach. Po tych ogólnych rozważaniach prawnych należy - odnosząc się do stanu fak- tycznego sprawy - przypomnieć, że rozporządzenie rozróżnia zatrudnienie w szcze- 5 gólnych warunkach i zatrudnienie w szczególnym charakterze, a nadto przewiduje doliczenie do okresów pracy w szczególnych warunkach, wymienionych w wykazie A, okresów pracy górniczej, okresów zatrudnienia na kolei, a także pracy lub służby bliżej wskazanych w § 5 - 10 rozporządzenia. Z powyższej regulacji wynika więc, że zaliczenie innych okresów pracy, w tym pracy pedagogicznej nie jest możliwe. Wydając zaskarżoną decyzję organ rentowy zaliczył wnioskodawcy do zatrud- nienia w szczególnych warunkach pracę w J. Kopalni Surowców Mineralnych w S.P. - 1 rok 2 miesiące i 27 dni (okres bezsporny między stronami), uznał nadto okresy pracy w szczególnym charakterze (praca pedagogiczna) w Polskim Związku Moto- rowym w J.G. oraz w D. Zakładach Doskonalenia Zawodowego w W. od 16 lipca 1978 do 31 maja 1989 r., odmawiając zaliczenia do takich okresów, pracy wniosko- dawcy w „A.S.” Zbigniewa K. w K.G. Odnosząc się do zarzutów kasacji przede wszystkim należy przypomnieć, że kasacja nie zawiera zarzutów naruszenia przepisów postępowania, co ma ten sku- tek, iż nie podlegają weryfikacji ustalenia Sądu Apelacyjnego co do okresów pracy w szczególnym charakterze i szczególnych warunkach. Nie jest uzasadniony - jako bezprzedmiotowy - podnoszony w toku postępo- wania, aczkolwiek niepowtórzony już w kasacji, zarzut naruszenia art. 32 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przez uznanie okresu pracy wnioskodawcy w firmie „A.S.” Zbigniewa K. w K.G. za pracę w szczególnych warunkach z tej przyczyny, że była to praca nie- wykonywana w tzw. uspołecznionych zakładach pracy. Przede wszystkim okres ten został zakwalifikowany przez Sąd jako praca w szczególnym charakterze, a w takiej sytuacji powoływanie się na orzecznictwo przyjmujące jednolicie, że do okresów pracy w szczególnych warunkach zalicza się także pracę u tzw. pracodawców pry- watnych, nie może być uznane za właściwe. Faktycznie w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 13 lutego 2002r., III ZP 30/01 (OSNAPiUS 2002 nr 10, poz. 243) Sąd Najwyższy uznał, iż prace wymienione w § 4 - 8a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, są pracami w szczegól- nych warunkach w rozumieniu art. 32 ustawy o emeryturach i rentach bez względu na status własnościowy pracodawcy, niemniej uchwała ta nie odnosiła się do prac w szczególnym charakterze. 6 Na marginesie tej uwagi trzeba zauważyć, że wprowadzona do art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (ustawą z dnia 27 marca 2003 r. - Dz.U. Nr 56, poz. 498) zmiana, została zdezawuowana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14 czerwca 2004 r., P 17/03 (Dz.U. Nr 144, poz. 1530), w części obejmującej zwrot „w podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych”. Nie można natomiast odmówić racji zarzutowi naruszenia § 4 ust. 1 pkt 3 roz- porządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., polegającego na połączeniu okresu pracy wnioskodawcy w szczególnych warunkach z okresem jego pracy w szczególnym charakterze. W orzecznictwie (por. np. wyrok z dnia 15 grudnia 1997 r., II UKN 417/97, OSNAPiUS 1998 nr 21, poz. 638) przyjmuje się, że nie korzysta z uprawnienia do emerytury w niższym wieku emerytalnym pracownik, który nie udowodnił, że wyko- nywał pracę w szczególnych warunkach w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązu- jącym na danym stanowisku. Z rozważań zawartych w tym orzeczeniu należy wy- prowadzić nadto wniosek, iż - ze względu na charakter omawianego świadczenia (wcześniejsza emerytura) - przepisy rozporządzenia należy wykładać ściśle. W orzecznictwie przyjmuje się - także w związku z charakterem świadczenia - że „przy ustalaniu prawa do wcześniejszej emerytury nie jest możliwe zliczenie okresów pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymienionych odrębnie w wykazie A i wykazie B, stanowiących załączniki do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego dla pracowników zatrudnio- nych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze” (tak w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 2002 r., II UKN 53/01 - OSNP 2003 nr 23, poz. 576). Z orzeczenia tego wynika więc, że nie można dokonywać zliczenia różnych okresów pracy w szczególnych warunkach, w związku z różnymi wymogami, od spełnienia których rozporządzenie uzależnia przyznanie świadczenia. Warto też pamiętać, że rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w § 15 przewiduje „specjalną” regulację, według której nauczyciel, wychowawca lub inny pracownik pedagogiczny wykonujący pracę nauczycielską wymienioną w art. 1 pkt 1-7 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r., określoną w tej ustawie jako praca zaliczo- na do pierwszej kategorii zatrudnienia, nabywa prawo do emerytury na zasadach określonych w § 4 i jest uważany za wykonującego pracę w szczególnym charakte- rze. Nabycie więc prawa do emerytury na podstawie tego przepisu uzależnione zo- 7 stało od dwóch podstawowych warunków: praca wykonywana przez nauczyciela po- winna być określona w art. 1 pkt 1-7 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r., ponadto zaś powinna kwalifikować się ona do pierwszej kategorii zatrudnienia. Dopiero wtedy nauczyciel jest w rozumieniu § 15 rozporządzenia uważany za wykonującego pracę w szczególnym charakterze. W ten sposób, w obowiązującym stanie prawnym ure- gulowana została kwestia "odrębnych przepisów" określających uprawnienia nauczy- cieli z tytułu szczególnego charakteru ich zatrudnienia. Przepis § 15 wymienionego rozporządzenia nie przewiduje możliwości zali- czenia nauczycielom do okresów pracy w szczególnym charakterze jakichkolwiek innych okresów zatrudnienia, nawet uznanych w myśl rozporządzenia za wykonywa- ne w szczególnym charakterze (lub w szczególnych warunkach). Przedstawione za- sady, w pełni podzielane przez skład rozpoznający sprawę, wynikają z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 1986 r., III UZP 56/85, (OSNCP 1986 nr 12, poz. 203). W kontekście powyższego orzeczenia warto też powołać się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 lipca 2003 r., II UK 323/02 (OSNP 2004 nr 11, poz. 197), wy- dany w sprawie o tzw. nauczycielską emeryturę. W jego uzasadnieniu, Sąd Najwyż- szy wskazał, powołując się także na wykładnię historyczną, że „po wejściu w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wyraźnie zarysowują się dwa odrębne systemy emerytalne nauczycieli, wywodzące się z potraktowania pracy nauczycielskiej jako zatrudnienie w szczegól- nym charakterze: pierwszy, związany z wykonywaniem pracy w szczególnym cha- rakterze określonej w rozporządzeniu, i drugi, w którym warunki emerytalne regulo- wane są przepisami odrębnymi. Nauczyciele urodzeni w okresach wskazanych w art. 32 ustawy, mogą więc nabyć prawo do emerytury na zasadach określonych w § 4 rozporządzenia, czyli po osiągnięciu wieku wynoszącego 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn i okresu zatrudnienia, odpowiednio 20 i 25 lat, w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach, przy czym pracę nauczycielską wymienioną w art. 1 pkt 1-7 ustawy - Karta Nauczyciela, określoną w tej ustawie jako praca zaliczona do pierwszej kategorii zatrudnienia, uważa się pracę w szczególnym charakterze. Nauczyciele urodzeni w tych okresach nabywają zgodnie z art. 32 ust. 1 i art. 47 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych prawo do emerytury bez względu na wiek na podstawie odrębnych przepisów. Nie ulega wąt- pliwości, że chodzi tu o art. 88 ust. 1 ustawy Karta Nauczyciela, zgodnie z którym nauczyciel może przejść na emeryturę po wykazaniu 30-letniego okresu zatrudnie- 8 nia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, lub 25-letniego okresu zatrudnienia, w którym przez co najmniej 20 lat wykonywał pracę w szczegól- nym charakterze w szkolnictwie specjalnym. Przez pracę nauczyciela wykonywaną w szczególnym charakterze należy rozumieć - przez odwołanie się do ogólnej definicji nauczyciela zawartej w art. 3 pkt 1 Karty - pracę wykonywaną w charakterze nauczy- ciela, wychowawcy lub innego pracownika pedagogicznego w przedszkolu, szkole lub innej placówce wymienionej w art. 1 ust. 1 ustawy (por. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 1984 r., III UZP 8/86, OSNCP 1986 nr 12, poz. 193, oraz wyroki z dnia 21 sierpnia 1985 r., II URN 117/85, niepublikowany, z dnia 12 lutego 1985 r., II UR 2/85, OSNCP 1985 nr 10, poz. 161 oraz w uchwałę z dnia 23 stycznia 1986 r., III UZP 56/85, wyżej powołaną). W stanie faktycznym sprawy, przyjmując nawet, że wnioskodawca pracował w szczególnym charakterze w „A.S.” - w tej części bowiem to ustalenie Sądu Apelacyj- nego nie zostało skutecznie zakwestionowane - trzeba stwierdzić, iż okres pracy w szczególnych warunkach i liczone rozłącznie okresy pracy w szczególnym charakte- rze, nie osiągają 15 lat, co oznacza, że wnioskodawca nie spełniał przesłanek § 4 ust. 1 pkt. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szcze- gólnym charakterze i nie był w związku z tym uprawniony do nabycia emerytury w oparciu o art. 32 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.). Z powyższych motywów Sąd Najwyższy uznając, że kasacja ma usprawiedli- wione podstawy, orzekł jak w sentencji w oparciu o art. 39315 k.p.c. ========================================