II UK 124/08

Wyrok z dnia 6 stycznia 2009 r. II UK 124/08 Przepis art. 84 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) ustanawia granice dochodzenia nienależnie wypłaconych kwot do wyso- kości świadczeń pobranych w okresie 12 lub 36 miesięcy; nie wprowadza nato- miast terminu przedawnienia dochodzenia nienależnego świadczenia. Przepis ten nie odnosi się do decyzji organu, lecz oznacza, że za podstawę obliczenia roszczenia wynikającego z nienależnie pobranych kwot należy wziąć ostatnie ze świadczeń wypłaconych bez podstawy prawnej. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera, Małgorzata Gersdorf (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 stycznia 2009 r. sprawy z wniosku Leszka W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziałowi w W. o zasiłek chorobowy, na skutek skargi kasacyjnej organu ren- towego od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 27 listopada 2007 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu-Są- dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 19 sierpnia 2004 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w W. (zwany dalej Zakładem lub organem rentowym) odmówił Leszkowi W. prawa do zasiłku chorobowego za okresy od 23 listopada 1998 r. do 19 sierpnia 1999 r. i od 18 lipca 2000 r. do 6 października 2000 r. oraz świadczenia rehabilitacyjnego za okres od 20 sierpnia 1999 r. do 15 lutego 2000 r. i zobowiązał go do zwrotu wypłaconych za ten okres świadczeń w kwocie 11.724,30 zł. 2 Wyrokiem z dnia 27 marca 2007 r. Sąd Rejonowy w Warszawie zmienił po- wyższą decyzję poprzez zwolnienie wnioskodawcy od obowiązku zwrotu nienależnie pobranych we wskazanych wyżej okresach świadczeń. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne. Wnioskodawca podlegał ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzonej od 1996 r. działalności gospodarczej. Pismem z dnia 16 marca 2000 r. zawiadomił Urząd Skarbowy w O. o zawieszeniu tej działalno- ści w okresie od 1998 r. do 15 lutego 2000 r. oraz o jej nieprowadzeniu w latach 1999-2000. Od 1 stycznia 2001 r. wnioskodawca podjął pracę w spółce „N." SA. Jed- nocześnie nadal opłacał składki na dobrowolne ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, gdyż organ rentowy poinformował go, że nie ma możliwości zawieszenia ubezpieczenia społecznego i dopóki działalność gospo- darcza jest zarejestrowana, istnieje możliwość opłacania składek na ubezpieczenie z tego tytułu. Pismem z dnia 19 marca 2003 r. wnioskodawca zwrócił się do organu rentowego o zwrot składek na ubezpieczenie społeczne uiszczonych w okresie za- trudnienia w spółce. Decyzją z dnia 29 sierpnia 2003 r. organ rentowy wyłączył wnio- skodawcę z ubezpieczenia społecznego w okresie od stycznia 1998 r. do grudnia 2000 r. Odwołanie wnioskodawcy od tej decyzji zostało oddalone wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 22 marca 2004 r., który uprawomocnił się w dacie 13 kwietnia 2004 r. W konsekwencji kolejną decyzją z dnia 19 sierpnia 2004 r. organ rentowy odmówił wnioskodawcy prawa do zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyj- nego za wskazane wyżej okresy i zobowiązał go do zwrotu wypłaconych świadczeń. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał, że zaskarżona de- cyzja została wydana w oparciu o art. 84 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11 poz. 74 ze zm., zwanej dalej ustawą systemową), zgodnie z którym osoba, która pobrała nie- należne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jest obowiązania do jego zwrotu, wraz z odsetkami, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywil- nego. Z uwagi na prawomocne wyłączenie wnioskodawcy z ubezpieczenia społecz- nego, świadczenia wypłacone w okresie tego wyłączenia stały się świadczeniami nienależnymi. Jednakże przy wydaniu zaskarżonej decyzji organ rentowy nie uwzględnił art. 84 ust. 3 ustawy systemowej, w myśl którego nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych za okres dłuższy niż ostatnie 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenia powiadomiła organ wypłacający świadczenia o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do 3 świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty, a mimo to świadczenia były wypłacane, a w pozostałych przypadkach - za okres dłuższy niż ostatnie 3 lata. Zaskarżona decyzja została wydana w 2004 r. i dotyczyła zwrotu świadczeń wypłaconych do 6 paździer- nika 2000 r. Tymczasem po upływie 3 lat od dnia wypłaty świadczeń organ rentowy nie mógł już żądać ich zwrotu ze względu na upływ terminu przewidzianego w art. 84 ust. 3 ustawy systemowej. W ocenie Sądu Rejonowego, celem tego przepisu jest ograniczenie w czasie zwrotu nienależnych świadczeń, które nie były egzekwowane na skutek bezczynności Zakładu, a określony w nim termin pełni podobną rolę do terminu przedawnienia w prawie cywilnym. Natomiast termin 10-letni dotyczy możli- wości egzekwowania świadczeń, co do których została już wydana decyzja o obo- wiązku ich zwrotu. Wyrokiem z dnia 27 listopada 2007 r., Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił apelację organu rentowego od powyższego wyroku, podzielając poczynione w spra- wie ustalenia i ocenę prawną dokonaną przez Sąd pierwszej instancji. Sąd Okręgowy wskazał, że w spornych okresach wnioskodawca pobierał świadczenia w dobrej wie- rze, a decyzja organu rentowego nie uwzględnia przewidzianego w art. 84 ust. 3 ustawy systemowej 3-letniego terminu na jej wydanie. W konsekwencji, ze względu na upływ wskazanego terminu, organ rentowy nie miał w dacie wydania decyzji pod- staw do żądania zwrotu wypłaconych świadczeń. Sąd drugiej instancji nie podzielił stanowiska organu rentowego, zgodnie z którym 3-letni okres przewidziany w art. 84 ust. 3 ustawy systemowej odnosi się do ostatniego dnia lub miesiąca, za który nastą- piła wypłata nienależnego świadczenia i wprowadza ograniczenie czasowe zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, ustalając maksymalny 3-letni okres, za jaki można żądać tego zwrotu. W ocenie Sądu Okręgowego, taka wykładnia art. 84 ust. 3 byłaby niezgodna z jego brzmieniem i celem. Sformułowanie, że nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych za okres dłuższy niż ostatnie 3 lata oznacza, iż po upływie 3 lat od dokonania takiej wypłaty nie można już wydać decyzji zobowiązującej ubezpieczonego do zwrotu świadczeń. Wskazany termin wyznacza ramy czasowe wydania decyzji o obowiązku zwrotu po- branych nienależnie świadczeń, natomiast termin ich egzekucji został określony w art. 84 ust. 7 ustawy systemowej i wynosi 10 lat, licząc od dnia uprawomocnienia się decyzji ustalającej te należności. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku organ rentowy zarzucił błędną wykładnię art. 84 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, polegającą na 4 przyjęciu, że przepis ten zakreśla organowi rentowemu termin na wydanie decyzji zobowiązującej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, liczony od dnia wy- płaty świadczenia. Wskazując na powyższy zarzut skarżący wniósł o uchylenie za- skarżonego wyroku w całości. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy prawne. Zasadnicze zagad- nienie prawne dotyczy wykładnia art. 84 ust. 3 ustawy systemowej i korelacji normy prawnej w przepisie tym zamieszczonej z normą zawartą w art. 84 ust. 7 tej ustawy, która określa termin przedawnienia należności z tytułu nienależnie pobranych świad- czeń. Sądy obu instancji orzekające w sprawie uznały, iż terminy oznaczone w art. 84 ust. 3 powołanej ustawy odgrywają analogiczną rolę do terminu przedawnienia; po ich upływie liczonym od dnia ostatniej wypłaty nienależnego świadczenia organ nie może żądać zwrotu świadczenia. Organ rentowy w skardze kasacyjnej zapre- zentował odmienną interpretację omawianego przepisu, wskazując, iż art. 84 ust. 3 ustawy systemowej określa granice finansowe obowiązku zwrotu świadczenia. Ze stanowiskiem skarżącego trzeba się zgodzić. Przemawia za tym wykładnia literalna przepisu, a także jego ratio. Celem przepisów o nienależnym świadczeniu i jego zwrocie jest doprowadzenie do sytuacji, w której pobierający to świadczenie nie będzie wzbogacony. Celem art. 84 ustawy systemowej jest też ochrona Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i odzyskanie kwot, które zostały wypłacone niezgodnie z przepisami. Zwrot zatem nienależnie pobranego świadczenia powinien odpowiadać wysokości kwoty, o którą bezpodstawnie został uszczuplony Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. Ustawodawca ograniczył te kwoty i przez to uznał, iż nadmierne obcią- żanie osoby pobierającej świadczenie nienależne jest niedopuszczalne i stanowiłoby jej pokrzywdzenie w sensie pozaprawnym. Stąd przepis stawia bariery dla docho- dzenia nienależnie wypłaconych kwot do 12 miesięcznego lub 36 miesięcznego okresu pobierania świadczenia. Przepis art. 84 ust. 3 ustawy systemowej nie wpro- wadza natomiast terminu przedawnienia dochodzenia nienależnego świadczenia. Omawiany przepis operuje pojęciem „ostatnich 3 lat/ ostatnich 12 miesięcy” i bliżej terminu tego nie precyzuje, w szczególności nie odnosi go do decyzji organu. Sformułowanie ”ostatnie ... lata” oznacza w tej sytuacji, że za podstawę obliczania roszczenia wynikającego z nienależnie pobranych kwot należy wziąć ostatnie ze 5 świadczeń wypłaconych bez podstawy prawnej. W rezultacie, norma prawna art. 84 ust. 3 ustawy systemowej może, w zależności od stanu faktycznego danej sprawy, powodować wyłączenie spod obowiązku zwrotu części świadczeń, to jest świadczeń „pobranych dawniej niż 3 lata (lub 12 miesięcy) przed wstrzymaniem wypłaty”. Przedstawiona wykładnia przepisu pozwala na realizację założonego przez ustawo- dawcę celu unormowania, jakim jest - powtórzmy to raz jeszcze - zmniejszenie dole- gliwości orzeczenia o zwrocie pobranych kwot, będącego następstwem wieloletniego pobierania nienależnego świadczenia. Interpretacja art. 84 ust. 3 ustawy nie daje natomiast uzasadnienia dla zapre- zentowanego w zaskarżonym wyroku Sądu Okręgowego stanowiska, w myśl którego przepis przewiduje przedawnienie orzekania o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia. Stanowisko to pozostaje w kolizji z art. 83 ust. 1 ustawy systemowej, który nie zawiera normy odnoszącej się do związania Zakładu jakimkolwiek terminem na wydanie decyzji, jak czyni to np. art. 118 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.), stoso- wany w sprawach należących do właściwości Zakładu przez art. 31 ustawy syste- mowej. Przepis art. 84 ust. 3 ustawy systemowej nie posługuje się w ogóle pojęciem „decyzji”, a tym bardziej nie werbalizuje zakazu jej wydania w razie zajścia jakiego- kolwiek zdarzenia. W konsekwencji z przepisu tego nie można wyinterpretować normy prawnej zawierającej w swej dyspozycji nakaz dla organu rentowego wydania decyzji w określonym terminie, pod rygorem przedawnienia orzekania. W ocenie Sądu Najwyższego prawidłowa wykładnia art. 84 ust. 3 ustawy sys- temowej pozwala na przyjęcie, że organ rentowy wydając decyzję w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia powinien ograniczyć zakres tego roz- strzygnięcia do kwot wypłaconych ad casum za ostatnie 3 lata okresu pobierania świadczenia. Przepis ten natomiast nie konstytuuje przedawnienia orzekania w tych sprawach. Z tych względów, mając na uwadze art. 39815 k.p.c. orzeczono jak w sentencji. [Notka] W uchwale z dnia 16 października 2009 r., I UZP 10/09 (OSNP 2010 nr 7-8, poz. 96) Sąd Najwyższy przyjął, że trzyletni okres wynikający z art. 138 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227), za który organ rentowy może żądać zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, należy liczyć od daty wydania decyzji zobowiązującej do zwrotu tego świadczenia. ========================================