II UK 115/05

Wyrok z dnia 29 marca 2006 r. II UK 115/05 Podstawa wymiaru emerytury repatrianta nie może być ustalona według jego zarobków uzyskanych za granicą przed przyjazdem do Polski. Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie: SN Zbigniew Hajn, SA Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 marca 2006 r. sprawy z odwołania Mieczysława A. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w W. o wysokość emerytury, na skutek kasacji ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 8 grudnia 2004 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w W. decyzją z 18 stycznia 2002 r. ustalił Mieczysławowi A. prawo do emerytury od 1 stycznia 2002 r., w najniższej wy- sokości z braku podstawy wymiaru. W odwołaniu ubezpieczony zarzucił, iż jako repatriant ma prawo do ustalenia podstawy wymiaru emerytury z odpowiednim uwzględnieniem jego zarobków na Białorusi. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu decyzję organ rentowego uznał za prawidłową i odwołanie ubezpieczonego oddalił. Ustalił, że ubezpieczony (urodzony 1 stycznia 1933 r.) jest repatriantem z Białorusi. W dniu 22 listopada 2001 r. uzyskał poświadczenie obywatelstwa polskiego na podstawie ustawy z 9 listopada 2000 r. o repatriacji. Do 31 grudnia 2001 r. miał prawo do eme- rytury z białoruskiej instytucji ubezpieczeniowej. Pozwany organ rentowy ustalił ubezpieczonemu 45 lat, 7 miesięcy i 6 dni zatrudnienia na Białorusi w latach 1949- 99. Okresy te uznano jako składkowe na mocy art. 16 ust. 4 ustawy o repatriacji oraz na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 9 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z 2 Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wobec niemożności ustalenia podstawy wy- miaru organ rentowy przyznał ubezpieczonemu emeryturę w najniższej wysokości na podstawie art. 23 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z 8 grudnia 2004 r. oddalił apelację ubezpieczonego. Za prawidłowe uznał ustalenia i argumentację prawną Sądu pierw- szej instancji. Podniósł również, że ubezpieczony nie posiada żadnego okresu ubez- pieczenia w Polsce. Z mocy art. 22 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie został wydany żaden akt prawny określający sposób obliczenia emerytury lub renty dla re- patriantów. Obowiązujące rozporządzenie z 1 kwietnia 1985 r. w sprawie szczegóło- wych zasad ustalania podstawy wymiaru emerytur i rent nie umożliwia ustalenia emerytury w sposób proponowany przez ubezpieczonego. Kasację ubezpieczony oparł na obu podstawach z art. 3931 k.p.c. Zarzucił na- ruszenie prawa materialnego: 1) art. 15 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, przez błędną wykładnię i przyjęcie, że wskazany w nim sposób wyli- czenia emerytury nie może być odniesiony do sytuacji faktycznej ubezpieczonego, a zwłaszcza, iż pojęcie „stosowania przepisów prawa polskiego” oznacza wyłączenie możliwości przeliczenia okresów zatrudnienia za granicą według prawa polskiego w celu określenia podstawy wymiaru emerytury; 2) art. 22 w związku z art. 23 tej ustawy, przez jego zastosowanie i przyjęcie, iż w sytuacji ubezpieczonego nie można ustalić podstawy wymiaru emerytury zgodnie z zasadami określonymi w ustawie „lub w rozporządzeniu Rady Ministrów”, podczas gdy przepisy art. 22 w związku z art. 194 ustawy pozwalają na przyjęcie, że w sprawie mają zastosowanie przepisy rozpo- rządzenia Rady Ministrów z 9 marca 1984 r. w sprawie okresów zatrudnienia za gra- nicą i zasad udzielania świadczeń emerytalno-rentowych z tytułu tego zatrudnienia, wydanego na podstawie art. 10 ust. 2 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, a będącego odpowiednikiem art. 22 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. Zarzut naruszenia przepisów postępowania kasacja odnosiła do: art. 378 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., oraz art. 5 k.p.c. i 232 k.p.c., przez nieuwzględnienie wniosków ubezpieczonego i całkowicie pobieżne odniesienie się do zaproponowanego przez niego sposobu obliczenia emerytury, które to uchy- bienie „mogło” mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 3 Kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw i dlatego podlega oddaleniu. Jej zarzuty oparte są na założeniu, że zarobki ubezpieczonego uzyskiwane na Białorusi mogą stanowić bazę do wyliczenia podstawy wymiaru przyznanej mu emerytury w związku z repatriacją do kraju. Przed oceną zarzutów kasacji odnoszących się do prawa materialnego, które jurydycznie nie są trafne, należy wyjść od wskazania na podstawowe dla sprawy przepisy art. 6 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.; powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach) oraz art. 16 ust. 4 ustawy z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 53, poz. 532 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o repatriacji) i stwierdzić, że przyjęte w nich rozwiązania oparte są na tzw. fikcji prawnej. Pierwszy przepis stanowi, że okresem składkowym jest okres zatrudnienia za granicą osób, które w tym czasie nie były obywatelami polskimi, jeżeli powróciły do kraju po dniu 22 lipca 1944 r. i zostały uznane za repatriantów. Drugi przepis stanowi, że decyzja o uznaniu za repatrianta powoduje, iż przy ustalaniu jego prawa do świadczeń emerytalnych i rentowych oraz ich wysokości w Rzeczypospolitej Polskiej okresy zatrudnienia za granicą uwzględnia się jako okresy składkowe. Faktycznie jednak repatriant przed przyjazdem do kraju, w czasie zatrudnienia za granicą nie opłacał składek na ubezpieczenie społeczne w kraju. Należy zwrócić na to uwagę, gdyż w tym zkaresie sytuacja repatrianta jest ko- rzystniejsza niż obywatela polskiego, który wyjechał z kraju i pracował za granicą. W przypadku wyjazdu obywatela polskiego do pracy za granicę okres zatrudnienia za granicą uznawany jest za okres składkowy tylko wówczas, jeżeli w tym czasie były opłacane składki na ubezpieczenie społeczne w Polsce (art. 6 ust. 2 pkt 1d ustawy o emeryturach i rentach oraz art. 2 ust. 2 pkt 1d ustawy z 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw, Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.). Brak składek w kraju eliminował taki okres zatrudnienia za granicą jako okres składkowy i uniemożliwiał uwzględnie- nie go w ustaleniu podstawy wymiaru emerytury według art. 15 ustawy o emerytu- rach i rentach. Uznanie zatem repatriantowi okresów zatrudnienia za granicą jako okresów składkowych na podstawie art. 16 ust. 4 ustawy o repatriacji, nie jest więc równoznaczne z prawem do ustalenia podstawy wymiaru emerytury w oparciu o za- robki uzyskiwane przed przyjazdem do kraju. 4 Myli się też kasacja, gdy twierdzi, że w sprawie winno mieć zastosowanie roz- porządzenie Rady Ministrów z dnia 9 marca 1984 r. w sprawie okresów zatrudnienia za granicą i zasad udzielania świadczeń emerytalno-rentowych z tytułu tego zatrud- nienia (Dz.U. Nr 17, poz. 81 ze zm.) a to z tej przyczyny, że rozporządzenie to nie obowiązuje od 1 stycznia 1999 r. Utraciło moc na podstawie art. 194 ustawy o eme- ryturach i rentach, a to z tego względu, że materia objęta jego regulacją znalazła się w ustawie o emeryturach i rentach. Inaczej mówiąc rozporządzenie to nie stanowi przepisu wykonawczego do art. 22 tej ustawy. Do chwili obecnej nie zostało wydane żadne rozporządzenie w oparciu o delegację z tego przepisu, stąd zastosowanie, w zakresie niesprzecznym z ustawą o emeryturach i rentach, ma nadal obowiązujące rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 1 kwietnia 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru emerytur i rent (Dz.U. z 1989 r. Nr 11, poz. 63 ze zm.). Jednakże i te przepisy nie stanowią prawnego oparcia do przyjęcia żądania ustalenia podstawy wymiaru emerytury repatrianta według jego zarobków uzyska- nych za granicą przed przyjazdem do kraju. Przepisy te bowiem nie odnoszą się do repatrianta, a tylko do sytuacji ubezpieczonego, który wyjechał za granicę i pracował tam jako pracownik (§ 10 rozporządzenia z 1 kwietnia 1985 r.). Tak samo nie obej- muje zarobków repatrianta uzyskanych przez niego przed przyjazdem do kraju roz- porządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia eme- rytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106 ze zm.). Zarobki te nie stanowiły podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne w Polsce i dlatego nie były objęte zakresem przedmiotowym tego rozporządzenia. Prowadzi to do zasadniczego stwierdzenia w sprawie, że nie został naruszony art. 15 ustawy o emeryturach i rentach, gdyż podstawę wymiaru emerytury ubezpie- czonego może stanowić tylko podstawa składek na ubezpieczenie społeczne odpro- wadzanych w kraju, a nie wynagrodzenie repatrianta uzyskane przezeń przed jego przyjazdem do kraju, z którego odprowadzano składki do białoruskiej instytucji ubez- pieczeniowej. Nieuprawnione jest także twierdzenie kasacji, że pojęcie przeciętnej podstawy wymiaru składki według prawa polskiego w rozumieniu art. 15 ustawy o emeryturach i rentach oznacza nakaz stosowania polskich przepisów, również w sto- sunku do ubezpieczonego, który był zatrudniony wyłącznie za granicą, a nie to, że wobec osób nieposiadających okresu zatrudnienia w Polsce nie może być stosowany sposób ustalania podstawy wymiaru emerytury na mocy tego przepisu. Całkowicie 5 nietrafna jest argumentacja, że uzasadnia to § 6 zarządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 23 grudnia 1989 r. w sprawie ustalania okresów pracy i innych okre- sów uprawniających do nagrody jubileuszowej oraz zasad jej obliczania i wypłacania (M.P. Nr 44, poz. 358), zgodnie z którym repatriantom wlicza się do okresu pracy uprawniającego do nagrody okresy zatrudnienia za granicą na zasadach i warunkach obowiązujących w kraju. Uprawnienie to realizuje się bowiem tylko w stosunku pracy podjętym przez repatrianta po przyjeździe do kraju. Funkcjonowanie polskiego systemu ubezpieczeń społecznych oparte jest na zasadzie, że wysokość świadczenia emerytalnego (rentowego) zależy od udziału ubezpieczonego w jego tworzeniu. Ubezpieczony, w tym repatriant, musi więc posia- dać określony okres składkowy, który pozwoli ustalić mu podstawę wymiaru według art. 15 ustawy o emeryturach i rentach. Dopiero wówczas może uzyskać dalsze zwiększenie świadczenia zgodnie z art. 53 ust. 1 tej ustawy, wynikające z posiadania okresów ubezpieczenia (składkowych i nieskładkowych). Ani ustawa o repatriacji, ani ustawa o emeryturach i rentach nie dają natomiast podstawy do stwierdzenia, że mimo braku składek na ubezpieczenie społeczne w kraju, należy repatriantom zali- czyć - również na zasadzie fikcji - określoną wartość składek na ubezpieczenie spo- łeczne. Przepisy ubezpieczenia społecznego mają charakter ściśle bezwzględnie obowiązujący, co wyraża się między innymi w tym, że podstawa wymiaru świadcze- nia nie może być ustalona w sposób dowolny. Każdorazowo podstawa wymiaru eme- rytury i renty ma być ustalona w sposób pewny i konkretny, co powoduje nawet o tym, że ubezpieczony, który nie udowodni wysokości swoich składek, może nie mieć ustalonej podstawy wymiaru. Ta zasada przesądza, że bez znaczenia były zarzuty procesowe kasacji. Ubezpieczonemu nie można bowiem było ustalić podstawy wy- miaru polskiej emerytury na podstawie jego zarobków uzyskiwanych na Białorusi w latach 1989-1998. Podobne zagadnienie prawne było już przedmiotem uchwały Sądu Najwyż- szego z 16 września 2004 r., III UZP 3/04 (OSNP 2005 nr 7, poz. 98), stwierdzającej, że wysokość emerytury przysługującej repatriantowi, który nie był objęty ubezpiecze- niem społecznym na podstawie przepisów prawa polskiego, ustala się na podstawie art. 23 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez- pieczeń Społecznych. Z tych motywów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na mocy art. 39312 k.p.c. 6 ========================================