II UK 106/08

Wyrok z dnia 4 grudnia 2008 r. II UK 106/08 Nieprawidłowa technika jazdy samochodem i nienależyta obserwacja drogi, wynikające z nieprzestrzegania przepisów ruchu drogowego, będące wy- łączną przyczyną wypadku drogowego mającego charakter wypadku przy pracy, mogą być ocenione jako naruszenie przez ubezpieczonego przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia, spowodowane przez niego wskutek rażą- cego niedbalstwa i stanowić podstawę wyłączenia prawa ubezpieczonego do świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego (art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 30 paź- dziernika 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 167, poz. 1322 ze zm.). Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Romualda Spyt, Jolanta Strusińska-Żukowska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 grudnia 2008 r. sprawy z wniosku Ryszarda S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziałowi w S. o rentę w związku z wypadkiem przy pracy, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 4 paź- dziernika 2007 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną i nie obciążył powoda kosztami postępowania. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 27 stycznia 2006 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w S. odmówił przyznania wnioskodawcy Ryszardowi S. prawa do renty w związku z wypadkiem przy pracy, nie uznając zdarzenia w dniu 24 listopada 2004 r. za wypa- dek przy pracy i podnosząc - z powołaniem się na art. 21 ustawy z dnia 30 paździer- nika 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób za- wodowych (Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm.) - że skoro świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego nie przysługują, gdy wyłączną przyczyną wypadku było udowodnione 2 naruszenie przez ubezpieczonego przepisów dotyczących życia i zdrowia spowodo- wane przez niego umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa, wnioskodawca nie zachował prawa do świadczeń, bowiem wyłączną przyczyną wypadku było jego za- chowanie. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy odwołał się do wyroku Sądu Rejo- nowego w C. z dnia 22 grudnia 2005 r. [...] uznającego wnioskodawcę winnym wy- kroczenia z art. 86 § 1 k.w., tj. spowodowania zagrożenia bezpieczeństwa w ruchu drogowym. Uwzględniając odwołanie wnioskodawcy, wyrokiem z dnia 23 maja 2006 r. [...] Sąd Okręgowy w Słupsku zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawcy prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy pracy na okres od 13 stycznia 2005 r. do 30 listopada 2006 r. W świetle ustaleń faktycznych, wnioskodawca w dniu 24 listopada 2004 r. w czasie świadczenia pracy na rzecz PPUH „S.", uległ wypadkowi mającemu charakter wypadku przy pracy. Jadąc samochodem ciężarowym z ładunkiem ze żwirowni B., około godziny 1430 w miejscowości K., na prostym odcinku drogi, zjechał na lewy pas ruchu i zderzył się z jadącym z przeciwka samochodem ciężarowym marki MAN z naczepą [...]. Bezpośrednio przed zdarzeniem ubezpieczony nie sygnalizował i nie wykonał żadnego manewru: nie hamował, nie skręcał. Kierujący pojazdem jadącym z przeciwka, aby uniknąć kolizji hamował i zjechał na prawą stronę, opuszczając czę- ściowo jezdnię, co w konsekwencji spowodowało, iż nie doszło do czołowego zderze- nia. Przed zdarzeniem ubezpieczony poruszał się z prędkością około 28 km/h. Kie- rowca samochodu MAN poruszał się z prędkością 60 km/h, którą przed kolizją zmniejszył, aż do zatrzymania pojazdu. W tym czasie słońce zachodziło i znajdowało się nisko na horyzoncie. Tarcza słońca ustawiona była tak, że ubezpieczony jechał w kierunku słońca. W dniu zdarzenia słońce zaszło o 1540 . Droga była częściowo oblo- dzona, a częściowo mokra od topniejącego śniegu. W wyniku zderzenia pojazdów ubezpieczony doznał obrażeń ciała między innymi w postaci złamania kręgosłupa szyjnego, otwartego złamania podudzia prawego, złamania miednicy, zwichnięcia uda lewego, wielomiejscowych otarć oraz wstrząśnienia mózgu. Wyrokiem zaocznym z dnia 22 grudnia 2005r. [...] Sąd Rejonowy w C. Wydział Grodzki uznał ubezpieczo- nego winnym wykroczenia z art. 86 § 1 k.w., tj. spowodowania zagrożenia bezpie- czeństwa w ruchu drogowym i wymierzył mu karę nagany. Sąd ten uznał, z powoła- niem się na opinię powołanego w sprawie biegłego z zakresu ruchu drogowego, że 3 przyczyną wypadku było niedostosowanie toru ruchu pojazdu do przebiegu drogi, a niekorzystne oddziaływanie słońca nie było nagłe i zaskakujące kierującego. W ocenie Sądu Okręgowego wypadek jakiemu uległ wnioskodawca w dniu 24 listopada 2004 r. był wypadkiem przy pracy w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, czego w istocie organ rentowy nie kwestionował, od- mawiając przyznania dochodzonego świadczenia w oparciu o art. 21 ust. 1 ustawy wypadkowej. Oceniając w tej sytuacji, czy w sprawie nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 21 ust. 1 ustawy wypadkowej, wyłączające prawo do świadczeń, Sąd ten podniósł, że zamiar w przypadku winy umyślnej lub możliwość i powinność przewi- dywania wystąpienia zdarzenia w przypadku winy nieumyślnej, dotyczą naruszenia przepisów, a nie skutków zdarzenia i powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2000 r., II UKN 43/00 (OSNAPiUS 2002 nr 11, poz. 273), uznał że w rozpatrywanej sprawie doszło do naruszenia przez ubezpieczonego przepisów do- tyczących ochrony życia i zdrowia - w tym przypadku ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. - Prawo o ruchu drogowym (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 108, poz. 908 ze zm.), jednakże naruszenie to nie było spowodowane graniczącym z umyślnością niedołożeniem należytej uwagi i staranności. Zdaniem Sądu, nie można wykluczyć, że co najmniej współprzyczyną wypadku były trudne warunki drogowe, a do zdarzenia doszło na skutek „oślepienia” wnioskodawcy przez zachodzące słońce. Wyrokiem z dnia 4 października 2007 r. [...] Sąd Apelacyjny w Gdańsku, na skutek apelacji pozwanego organu rentowego, zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie wnioskodawcy, podzielając zarzuty skarżącego, że wnioskodawcy można zarzucić rażące niedbalstwo przy wykonywaniu obowiązków, co w myśl art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypad- ków przy pracy i chorób zawodowych wyłącza możliwość nabycia przez niego świad- czeń z ubezpieczenia wypadkowego. W ocenie Sądu drugiej instancji wnioskodawca dopuścił się naruszenia podstawowych zasad ruchu drogowego, a wyłączną przy- czyną wypadku było udowodnione naruszenie przez ubezpieczonego przepisów do- tyczących ochrony życia i zdrowia, spowodowane przez niego wskutek rażącego niedbalstwa. Powyższy wyrok zaskarżył skargą kasacyjną pełnomocnik wnioskodawcy i za- rzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 21 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy 4 pracy i chorób zawodowych i uznanie, że zachowanie kierowcy polegające na nie- umyślnym naruszeniu zasad bezpieczeństwa w ruchu lądowym, polegające na nienależytym obserwowaniu drogi i w następstwie tego zjechaniu na lewy pas ruchu, stanowi rażące naruszenie przepisów dotyczących ochrony życia i zdro- wia, oraz przepisów postępowania - art. 328 § 2 k.p.c., wniósł o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji, wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania. W odpowiedzi na skargę, organ rentowy wniósł o jej oddalenie z zasądzeniem kosztów postępowania kasacyjnego, stwierdzając, że wywody skargi sprowadzają się do polemiki z ustaleniami Sądu Apelacyjnego i jako takie nie powinny być uwzględnione. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw i stąd podlega oddale- niu. Stosownie do art. 39813 § 1 i 2 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w gra- nicach skargi kasacyjnej (jej podstaw) i jest związany ustaleniami faktycznymi stano- wiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli skarga nie zawiera zarzutu naru- szenia przepisów postępowania, bądź jeśli zarzuty takie okażą się bezzasadne. Przedstawionego w skardze zarzutu naruszenia przepisów postępowania nie można uznać za zasadny. Na wstępie i w związku z zarzutami skargi odnoszącymi się do naruszenia przepisów postępowania, trzeba przypomnieć, że Sąd Najwyższy, jako sąd kasacyjny, jest sądem prawa, a nie sądem faktu, w związku z tym podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowo- dów (art. 3983 § 3 k.p.c.). Powołane w zarzutach skargi naruszenie art. 328 § 2 k.p.c., określającego wymogi, jakim powinno odpowiadać uzasadnienie wyroku, nie jest zasadne. Pomijając nawet, że w rozpoznawanej sprawie, uzasadnienie tego za- rzutu sprowadza się do zakwestionowania ustaleń faktycznych, będących podstawą rozstrzygnięcia, trzeba przypomnieć, że zarzut naruszenia tego przepisu może sta- nowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej tylko wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie posiada wszystkich koniecznych elementów bądź zawiera tak oczywiste braki, że uniemożliwiają one kontrolę kasacyjną, zaś to czy w istocie sprawa została wadliwie, czy prawidłowo rozstrzygnięta nie zależy od tego, jak zo- stało napisane uzasadnienie, co znajduje potwierdzenie w art. 39814 k.p.c., w myśl 5 którego Sąd Najwyższy oddala skargę kasacyjną także wtedy, gdy mimo błędnego uzasadnienia orzeczenie odpowiada prawu (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2006 r., I CSK 63/05, LEX nr 179971 oraz 27 marca 2008 r., II CSK 315/07, LEX nr 390105). Tak więc trzeba przyjąć, że okoliczności faktyczne rozpoznawanej sprawy nie budzą wątpliwości, a sporna pozostaje ich ocena w świetle przepisów prawa materialnego. W związku z tym wiążące Sąd Najwyższy w postępowaniu ka- sacyjnym jest ustalenie, że wnioskodawca, został skazany za nieumyślne popełnie- nie wykroczenia opisanego w art. 86 § 1 k.w., tj. spowodowanie zagrożenia bezpie- czeństwa w ruchu drogowym przez niedostosowanie toru ruchu pojazdu do prze- biegu drogi, a wyłączną przyczyną tego zdarzenia (wypadku) było zawinione (w stop- niu rażącego niedbalstwa) zachowanie wnioskodawcy. Odnosząc się do zarzutu naruszenia prawa materialnego - art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypad- ków przy pracy i chorób zawodowych, należy przede wszystkim zauważyć, że zarzut ten został niewłaściwie skonstruowany. Skarżący powołał naruszenie tego przepisu przez jego błędną wykładnię, tymczasem w istocie zarzuca niewłaściwe zastosowa- nie tego przepisu, mimo że nie kwestionuje skutecznie przytoczonych wyżej wiążą- cych Sąd Najwyższy ustaleń faktycznych. Wstępnie należy przypomnieć, że kon- strukcja tego przepisu świadczy o tym, że wina umyślna lub rażące niedbalstwo poszkodowanego pracownika nie tyle wyłączają odpowiedzialność za skutki wypad- ku, co uniemożliwiają pracownikowi skuteczne dochodzenie świadczeń przewidzia- nych ustawą. Wyrażenie „rażące niedbalstwo”, co trafnie twierdzi skarga, nie jest zdefiniowane w ustawie. Prawo pracy nie definiuje również pojęcia winy, ani takich pojęć, jak umyślność, lekkomyślność, niedbalstwo. W związku z tym dla wyjaśnienia ich znaczenia należy się odwołać do terminologii prawa karnego. Według art. 9 § 1 k.k. czyn zabroniony popełniony jest umyślnie, jeżeli sprawca ma zamiar jego popełnienia, to znaczy chce go popełnić albo przewidując możliwość jego popełnienia, na to się godzi. W myśl natomiast art. 9 § 2 tego Kodek- su czyn zabroniony popełniony jest nieumyślnie, jeżeli sprawca nie mając zamiaru jego popełnienia, popełnia go jednak na skutek niezachowania ostrożności wymaga- nej w danych okolicznościach, mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidy- wał albo mógł przewidzieć. Różnica więc między umyślnością i nieumyślnością wyni- ka z istnienia lub braku zamiaru sprawcy popełnienia czynu zabronionego. W pojęciu winy umyślnej zawarty jest zawsze zamiar popełnienia czynu, a więc element świa- 6 domości sprawcy, a ponadto element jego woli skierowanej na popełnienie tego czynu („chce popełnić”) lub chociażby godzenia się na jego popełnienie - przy jedno- czesnym przewidywaniu możliwości tego popełnienia. Istota nieumyślności polega zaś na braku zamiaru popełnienia czynu, lecz mimo to na jego popełnieniu wskutek niezachowania należytej ostrożności wymaganej w danych okolicznościach. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się w sposób zgodny, że rażące niedbal- stwo jest zachowaniem graniczącym z umyślnością, ale zarazem takim, które nie daje podstaw do przypisania pracownikowi zamiaru skierowanego na popełnienie czynu. Stanowisko Sądu Najwyższego w tej mierze ukształtowało się pod wpływem wyroku z dnia 6 sierpnia 1976 r., III PRN 19/76 (OSNCP 1977 nr 3, poz. 55). Przyjęto w nim, że przez działanie z rażącym niedbalstwem należy rozumieć między innymi sytuacje, w których poszkodowany pracownik zdaje sobie sprawę z grożącego mu niebezpieczeństwa, gdyż zwykle ono występuje w danych okolicznościach faktycz- nych, tak że każdy człowiek o przeciętnej przezorności ocenia je jako ewidentne - a mimo to, z naruszeniem przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, naraża się na to niebezpieczeństwo, ignorując następstwa własnego zachowania się. Niedbalstwo pracownika jako wyłączna przyczyna wypadku przy pracy wyłącza prawo do świad- czeń z ubezpieczenia wypadkowego tylko wtedy, gdy miało charakter rażący, a więc graniczyło z umyślnością (tak między innymi w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 1999 r., II UKN 221/99 (OSNAPiUS 2001 nr 6, poz. 205). Stanowisko to, utrwalone na gruncie poprzedniej ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.), zachowało aktualność, mimo że po zmianie stanu prawnego uprawnionemu przysługują świadczenia z ubezpieczenia społecznego, określone w odrębnych przepisach, przy czym z uwagi na taki ich charakter wypłacane są one z osobnego funduszu wypadkowego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych (art. 2371 § 1 k.p., obowiązującego od dnia 1 stycznia 2003 r., a więc podobnie jak nowa ustawa wypadkowa). Przechodząc do okoliczności rozpoznawanej sprawy, powtarzając wyżej przytoczone uwagi co do ich wiążącego w postępowaniu kasacyjnym charakteru, należy zwrócić uwagę, że wnioskodawca był zawodowym kierowcą, od którego wy- maga się w związku z tym zwiększonego profesjonalizmu. Z okoliczności zdarzenia i poczynionych ustaleń wynika, że jedyną przyczyną wypadku było zjechanie przez wnioskodawcę - bez jakiejkolwiek przyczyny - na przeciwległy pas ruchu, a fakt, że 7 nie doszło do czołowego zderzenia pojazdów, był wynikiem zachowania kierującego samochodem MAN z naczepą, który zjechał częściowo z jezdni, a hamując, dopro- wadził do zatrzymania pojazdu. Manewru wnioskodawcy nie usprawiedliwiały żadne ujawnione okoliczności, w tym warunki pogodowe, co niewątpliwie wynika z opinii biegłego z zakresu badań wypadków drogowych i identyfikacji pojazdów, dopuszczo- nej dla potrzeb postępowania karnego. W tej sytuacji jedyną przyczyną wypadku była nieprawidłowa technika jazdy wnioskodawcy i nienależyta obserwacja drogi, to zaś pozwala na stwierdzenie, że zachowanie to było wynikiem rażącego niedbalstwa wnioskodawcy (por. wyrok z dnia 10 czerwca 1999 r., II UKN 687/98, OSNAPiUS 2000 nr 17, poz. 658, w którym Sąd Najwyższy uznał, że jeżeli wyłączną przyczyną wypadku drogowego pracownika kierującego pojazdem była nieznajomość przepi- sów ruchu drogowego, to zachowanie pracownika stanowi rażące niedbalstwo i jest podstawą wyłączenia prawa do świadczeń). Z tych wszystkich względów, nie podzielając zarzutów skargi, należało orzec jak w sentencji po myśli art. 39814 k.p.c. O kosztach orzeczono po myśli art. 102 k.p.c. ========================================